1. Zwierciadlo.pl
  2. >
  3. Kultura
  4. >
  5. Jane Fonda: "Czuję się bardziej młoda w wieku 82 lat, niż gdy miałam 20"

Jane Fonda: "Czuję się bardziej młoda w wieku 82 lat, niż gdy miałam 20"

Jane Fonda podczas oscarowej imprezy Vanity Fair, marzec 2014 roku. (fot. BEW PHOTO)
Jane Fonda podczas oscarowej imprezy Vanity Fair, marzec 2014 roku. (fot. BEW PHOTO)
Zobacz galerię 5 Zdjęć
Była już wierną i oddaną partnerką, bohaterką masowej wyobraźni i wrogiem numer 1 Ameryki. A także królową fitnessu, córką sławnego ojca, żoną bilionera, modelką, dwukrotną laureatką Oscara, matką…  Dziś Jane Fonda kończy 82 lat i jak sama wyznaje – czuje się znacznie młodsza niż kiedy miała ich 20. I nareszcie wolna. Razem z Susan Lacy, reżyserką filmu dokumentalnego „Jane Fonda w pięciu odsłonach”, staramy się dociec, dlaczego aktorka nadal fascynuje kolejne pokolenia widzów. I jaką rolę w jej dojrzewaniu odegrało uwolnienie się od trudnej przeszłości.

Choć dziś jest uważana za niezwykle silną i niezależną kobietę, czołową feministkę Ameryki i aktywistkę – jednak przez 60 lat jej życia to mężczyźni wyznaczali, co ma myśleć i robić. Dlatego film o niej, który za chwilę będzie można zobaczyć na antenie HBO, jest właściwie uniwersalną opowieścią o wyzwoleniu dojrzałej kobiety – od presji bycia doskonałą, atrakcyjną i zasługującą na miłość. W jednym z wywiadów podczas festiwalu filmowego w Sundance, gdzie miał swoją premierę, reżyserka Susan Lacy spytała: „Pamiętacie tę scenę, w której Jane mówi, że była tak stara w wieku 20 lat, że nie widziała przed sobą żadnej przyszłości?”. Na co Jane: „Teraz jestem o wiele młodsza niż wtedy”. „Co byś poradziła tamtej Jane?” – podchwytuje dziennikarka. „Nie poddawaj się, rób swoje. I wiedz, że «nie» czasem wystarczy za całą odpowiedź. Zajęło mi 60 lat, żeby się tego nauczyć”.

Wszystkie moje cudowne błędy

Można powiedzieć, że Jane Fonda popełniła w życiu tyle błędów po to, byśmy my już nie musiały. Gdyby tylko można się uczyć na cudzych błędach! Na pewno jednak niektóre z nas poznały na własnej skórze, jak mocnym piętnem odciskają się na młodej dziewczynie trudne relacje z ojcem – to z nich bierze się niezaspokojony głód miłości. Wiele z nas z pewnością odnajdzie siebie w jej próbach szukania własnej ścieżki – najpierw w roli modelki w Paryżu, gdzie poznała Rogera Vadima, potem w roli aktywistki i wpatrzonej w swojego (już drugiego) męża żony, a wreszcie kobiety sukcesu, której nowa pasja – aerobik, zaczęła nagle przynosić ogromne zyski. Jej zmagania z wizerunkiem, jej potrzeba akceptacji, jej rany z dzieciństwa, jej nieudane filmy – to wszystko składa się na CV Jane Fondy. Ale jest w nim też miejsce na sukcesy – dwa Oscary (za filmy „Klute” i „Powrót do domu”), troje dzieci (Vanessa, Try i Mary Luana), przyjaźnie i sympatia widzów.

Jeszcze w college'u zaczęły się jej zmagania z bulimią, choć wtedy nie wiedziała, jak podstępna i szkodliwa to choroba. „Przeżyłam z nią 25 lat” – wyznała w jednym z  wywiadów. Ma też na swoim koncie trudne doświadczenie molestowania seksualnego. Ponad rok temu na łamach magazynu „The Edit” wyznała innej aktorce, Brie Larson:  „Zostałam zgwałcona, byłam molestowana seksualnie jako dziewczynka, wylano mnie z pracy, bo nie chciałam przespać się ze swoim szefem i przez cały ten czas uważałam, że to wszystko moja wina. Że nie zachowałam się dość stanowczo, że nie sprzeciwiłam się w odpowiedni sposób”.  Dziś wspiera dziewczyny, które były w podobnej sytuacji. Twierdzi, że życie uratował jej feminizm, który zaszczepiła jej druga żona ojca, Susan, a który rozwijał się w niej potem podczas pobytu w Paryżu. We wspomnianym wywiadzie dla „The Edit” Jane Fonda zdradziła, że ostatecznie feministką stała się, gdy zobaczyła „Monologi waginy” Eve Ensler: „Gdy się śmiałam, mój feminizm przenosił się z mojej głowy do mojego DNA. Zajęło to dużo czasu, ponieważ zostałam wychowana w chorobie bycia miłą”.

Nie tak jak matka

Urodziła się 21 grudnia 1937 roku w Nowym Jorku jako córka aktora Henry'ego Fondy i Frances Ford Seymour, finansistki, spokrewnionej z trzecią żoną Henryka VIII, Jane Seymour (to słynnej królowej aktorka zawdzięcza swoje imię). Jej matka, zdradzana przez męża i zmagająca się z własnymi demonami, popełniła samobójstwo w wieku 42 lat. O tym, jak cieżkie było to doświadczenie dla 12-letniej wtedy Jane, pisze obszerniej w swojej autobiografii „My Life So Far” oraz opowiada w filmie.

Przez lata Jane była przekonana, że matka zmarła na serce –  tak jej powiedział ojciec. Dopiero po latach dotarła do dokumentacji medycznej Frances, z której dowiedziała się, że była zgwałcona w wieku ośmiu lat i molestowana jeszcze długo potem przez stroiciela fortepianów. Aż dziewięciokrotnie była zmuszana do aborcji. Te traumatyczne wydarzenia odbiły sie na jej zdrowiu psychicznym. Lekarze stwierdzili u niej chorobę afektywną dwubiegunową, wiele razy trafiała do szpitala psychiatrycznego (ostatni raz po tym, gdy jej mąż zażądał rozwodu) i tam też podcięła sobie żyły. Jane w jednym z  wywiadów wyznała, że dopiero z tą wiedzą zrozumiała obsesję matki na punkcie operacji plastycznych i jej nieumiejętność kochania swoich dzieci. Zrozumiała też, że to wspomnienie matki kazało jej przesadnie dbać o swój wygląd i pozwalać decydować o sobie kolejnym mężczyznom. Ale w końcu powiedziała sobie i im: dość.

Liczy się teraźniejszość

Dziś życie Jane Fondy przypomina trochę życie Grace, bohaterki serialu komediowego „Grace i Frankie”, w którą wciela się u boku swojej przyjaciółki, Lily Tomlin. Jest świadomą siebie atrakcyjną kobietą, niestroniacą od używek (zwłaszcza marihuany i alkoholu), z głową do interesów i otwartym sercem. Zaangażowana społecznie i feministycznie – wspiera silnie ruch na rzecz większych praw kobiet „Time's Up” oraz ruch na rzecz przeciwdziałania rasizmowi wobec Afroamerykanów – „Black Lives Matter”. Mieszka na grodzonym, luksusowym osiedlu dla emerytów – ma swój dom, ale i dostęp do wspólnego basenu oraz kortu tenisowego. „Nigdy nie sądziłam, że tu trafię, ale jest cudownie” – wyznała w wywiadzie dla „The Guardian”. Obecnie jest singielką – niedawno rozstała się ze swoim „młodszym” chłopakiem, producentem muzycznym Richardem Perrym (wspólnie prowadzili bloga o jego chorobie Parkinsona). „Nie skończyłam z mężczyznami, ale zdecydowanie skończyłam z małżeństwami i randkami” – mówi w tym samym wywiadzie.

Jane Fonda z aktorką i aktywistką Lily Tomlin zna się od 50 lat, tu w filmie 'Od dziewiątej do piątej'. (fot. BEW Photo) Jane Fonda z aktorką i aktywistką Lily Tomlin zna się od 50 lat, tu w filmie "Od dziewiątej do piątej". (fot. BEW Photo)

Jak wielkim wsparciem dla kobiet może być historia Jane Fondy? Z reżyserką Susan Lacy rozmawia Mariola Wiktor

Kim dla ciebie jest Jane Fonda? W grudniu skończy już 82 lat… Nie postrzegam jej w kategorii wieku. Dla mnie to… dziewczyna z sąsiedztwa, ikona seksu, działaczka społeczna i polityczna, królowa fitnessu, oscarowa aktorka. Wiodła życie naznaczone tragediami, kontrowersjami i wielką transformacją, a to wszystko działo się na widoku publicznym. Film, który zatytułowałam „Jane Fonda w pięciu odsłonach” („Jane Fonda in Five Acts”), pokazuje, kim Jane naprawdę jest – mieszanką głębokiej bezbronności, magnetyzmu i odwagi. Starałam się pokazać, co ją inspirowało, co dawało jej napęd życiowy. Przeprowadziłam z nią około 21 godzin wywiadów, w czasie których uczciwie opowiadała mi o swoim życiu. Dokument rejestruje także rozmowy, jakie przeprowadziłam z bliskimi Jane i jej przyjaciółmi. Wśród nich znaleźli się m.in: Tom Hayden, Ted Turner, Robert Redford, Lily Tomlin oraz jej syn Troy. Dołączyłam też fragmenty prywatnych filmów rodzinnych.

Twoim źródłem inspiracji była autobiografia Fondy, „My Life So Far”, która ukazała się w 2005 roku na jej 68. urodziny?
Tak. Przeczytałam ją jednym tchem. To historia wzlotów i upadków kobiety, która po 60-tce zdecydowała się podsumować swoje dotychczasowe życie, spojrzeć na nie z dystansu. Byłam także ciekawa, na jakim etapie tej podróży w głąb siebie jest Jane Fonda dziś, kilkanaście lat później.

Dlaczego właśnie ona?
W książce Jane znalazłam zdanie, które stało się motywem przewodnim mojego filmu, że oto nigdy nie jest za późno, by naprawić nasze błędy, by stać się lepszym i że zmiana jest możliwa niezależnie od tego, ile pokazuje nasza metryka. Jako jej wieloletnia fanka po przeczytaniu książki byłam zafascynowana niezwykła szczerością w dokumentowaniu jej aspiracji ale i błędów, jakie popełniała, bólu i prób pokonania własnych demonów i obsesji.

Dlaczego podzieliłaś film na pięć rozdziałów?
Pierwsze cztery skoncentrowane są na mężczyznach ważnych w życiu Jane, tych, którzy ją formowali. Ojciec – wybitny i sławny aktor Henry Fonda, niedostępny emocjonalnie, od którego cienia długo nie mogła się uwolnić, potem Roger Vadim, pierwszy mąż, który wykreował image sexy kociaka w „Barbarelli”, następnie Tom Hayden, aktywista polityczny, którego spotkała podczas demonstracji przeciw wojnie w Wietnamie, wreszcie mąż numer trzy – Ted Turner, bilioner, założyciel stacji CNN, z którym się rozstała, bo dalej chciała iść przez życie sama. Potrzebowała niezależności, by poczuć się bardziej pewną siebie. No i na koniec rozdział piąty zatytułowany po prostu „Jane”, w którym osiąga poczucie pełni, nie potrzebując już do tego mężczyzn, którzy byli jej przewodnikami życiowymi. Dotarła wreszcie do siebie, tej Jane, której szukała przez całe życie.

Jane Fonda i Tom Hayden - zaangażowany aktywista, pogardzający bogaczami i establishmentem - nie był w stanie zaakceptować jej sukcesu. (Fot. BEW Photo) Jane Fonda i Tom Hayden - zaangażowany aktywista, pogardzający bogaczami i establishmentem - nie był w stanie zaakceptować jej sukcesu. (Fot. BEW Photo)

Jane Fonda i jej ojciec, Henry Fonda - bożyszcze kobiet, zawsze bardzo chłodny dla swoich dzieci - zaszczepił w niej przekonanie, że kobieta musi dbać o swoją urodę, aby zatrzymać mężczyznę. (fot. BEW Photo) Jane Fonda i jej ojciec, Henry Fonda - bożyszcze kobiet, zawsze bardzo chłodny dla swoich dzieci - zaszczepił w niej przekonanie, że kobieta musi dbać o swoją urodę, aby zatrzymać mężczyznę. (fot. BEW Photo)

Porozmawiajmy o Henrym Fondzie i dzieciństwie Jane. W filmie pokazujesz rodzinną fotografię. Z pozoru sielankowy obrazek. Piknik na kocu z rodzicami, małą Jane i jej bratem Peterem. W oczach dziewczynki nie ma jednak beztroskiej radości. Jest smutek i ból. Widać, że coś tu nie gra…
To nie była szczęśliwa rodzina. Jane nie czuła się dzieckiem kochanym. Jej matka cierpiała na zaburzenia psychiczne, które objawiały się zarówno depresją, jak i stanami maniakalnymi. Wiele czasu spędziła w szpitalach psychiatrycznych, a więc nie była obecna w życiu swoich dzieci. Zdradzana przez męża, bożyszcze kobiet, desperacko próbująca go zatrzymać za pomocą operacji plastycznych, popełniła samobójstwo, kiedy Jane miała 12 lat. Ojciec ukrywał prawdę i opowiadał, że mama zmarła na atak serca.

W filmie jest poruszająca scena odwiedzin na grobie matki. Jak udało ci się namówić na nią Jane?
To była jej decyzja. Postanowiła odwiedzić grób matki w Ogdensburgu w stanie Nowy Jork. Po raz pierwszy w życiu. To musiało być dla niej bardzo emocjonujące doświadczenie. Przez długie lata nie mogła wybaczyć matce, że ta popełniła samobójstwo. Nie potrafiła się z nią pojednać i znów ją pokochać, to się udało dopiero teraz, na starość. Na grobie ogarnął ją smutek, że mama umarła tak młodo i nie mogła jej poznać lepiej.

A ojcu wybaczyła?
Tak, pod koniec jego życia, gdy był już bardzo chory. Wcześniej nie potrafił jednak okazać ciepła swoim dzieciom. Jane, obserwując matkę, która chciała być ciągle piękna i młoda dla ojca, przyrzekła sobie, że zrobi wszystko, by osiągnąć fizyczną doskonałość, aby nigdy nie przestał ją kochać jej mężczyzna. Zapamięta na całe życie, że nie ma nic gorszego niż być porzuconą przez mężczyznę. To dlatego jako dorosła kobieta ze strachu przed tym żyła życiem kolejnych mężów, zapominając o sobie, godziła się na ich zachcianki, przejmowała ich poglądy. Szukała w nich ojca. Kiedyś popłakała się, opowiadając mi o tym, że wiedząc, iż tata okazywał im troskę tylko wtedy, gdy ona lub Peter chorowali, z radością łamała ręce lub nogi albo w kolejnych bijatykach z bratem dostawała krwotoków z nosa, byle tylko trafić w ramiona ojca.

W innych mężczyznach szukała akceptacji, bo nie dostała jej od własnego ojca?
Dokładnie tak. To skutkowało także tym, że choć odziedziczyła po ojcu talent aktorski, brakowało jej pewności siebie, miała mnóstwo kompleksów. By zachować szczupłą i nienaganną sylwetkę, bardzo mało jadła, używała deksedryny, by sztucznie hamować apetyt, cierpiała na bulimię i anoreksję. Henry Fonda miał obsesję na punkcie szczupłych kobiet. Jane była wprost uzależniona od podziwu w oczach mężczyzn. Asertywności nauczyła się dopiero po sześćdziesiątce.

Niestety, kiedy spotkała Rogera Vadima, pozwoliła, by całkowicie nią zawładnął.
No cóż… była bardzo młoda i zakompleksiona. Specjalnie dla niej Vadim nakręcił „Barbarellę”. Futurystyczno-erotyczna opowiastka stała się hitem, ale Jane nie czuła się w tym związku szczęśliwa. Roger był kobieciarzem, alkoholikiem, hazardzistą. Urodziła mu córkę, Vanessę. Przez osiem lat trwała w toksycznym związku, ponieważ uważała, że bez Rogera jest nikim. W końcu to on ją stworzył, tak jak wcześniej uformował Brigitte Bardot.

Seksowna i trochę komiksowa Barbarella była kasowym hitem, ale dostało się za nią Jane od czołowych feministek. (fot. BEW Photo) Seksowna i trochę komiksowa Barbarella była kasowym hitem, ale dostało się za nią Jane od czołowych feministek. (fot. BEW Photo)

Po rozstaniu z Vadimem Jane znów powtarza swoje błędy w kolejnym związku, tym razem z Tomem Haydenem.
Niestety. Wcześniej jednak angażuje się politycznie. Wyjeżdża do Hanoi, gdzie pozuje z żołnierzami wietnamskimi na działku przeciwpancernym i apeluje do Nixona o zaprzestanie wojny, zyskując przydomek „Hanoi Jane” i opinię zdrajczyni narodu, za co później przeprasza. Robi to jednak z pobudek pacyfistycznych, z młodzieńczego idealizmu. Jest szalona, ale odważna. Zakochuje się w Tomie Haydenie, który podziela jej rewolucyjne poglądy. Kiedy rodzi im się syn, nazywają go Troi po Nguyenie Van Troi, męczenniku Vietkongu, który próbował zabić sekretarza obrony USA. Z mężem mieszka w małym domu, bo Tom pogardza bogactwem. Ale i ten związek nie wytrzymuje próby czasu. Tom jest zazdrosny o sukcesy filmowe żony. Jane próbuje ratować małżeństwo, wspierając kampanię polityczną męża, na którą przeznacza miliony zarobione na ćwiczeniach z aerobiku, lecz i to nie pomaga. Porzuca fitness, bo zaczyna czuć się niewolnicą swojego ciała.

Nie odnajduje też spokoju w ramionach Teda Turnera, który oferuje jej luksus i wygodne życie.
Ich sielanka trwa prawie 10 lat. Jane rezygnuje z grania w filmach, by wieść życie u boku Teda na ranczo w Montanie i w bliskości z naturą. Oddaje się pracy społecznej. Związek się rozpada, bo Jane znów spełnia zbyt wiele zachcianek Teda i nie potrafi postawić na swoim. W filmie Jane odwiedza Teda, który w niczym nie przypomina dziś dawnego playboya. Nadal finansuje fundacje Jane zajmujące się dziewczętami, które padły ofiarą gwałtu. Fonda uświadamia im, że nie ponoszą odpowiedzialności za to, co je spotkało. Sama przez lata uważała, że ponosi winę za przemoc seksualną, której jako nastolatka i młoda dziewczyna także doświadczała.

To ten etap doprowadzi ją do bycia nową Jane — kobietą świadomą siebie i swoich praw?
Tak. Zaczęła rozumieć, że nie musi nikomu nic udowadniać, spełniać niczyich oczekiwań, że nie potrzebuje akceptacji, by żyć pełnią życia i być szczęśliwą, że może i powinna być sobą, i to jest jej wartością. Musimy pamiętać, że Jane urodziła się i wzrastała w czasach, kiedy w Ameryce od kobiet oczekiwano, by wychodziły za mąż, rodziły dzieci i zostawały gospodyniami domowymi. Szanuję Jane za to, że przeszła ogromną metamorfozę, przyznała się do swoich błędów, przepracowała je i szczerze o tym opowiedziała. To było dla niej naprawdę wyzwalające. Wreszcie poczuła się naprawdę wolna. Wiele rówieśniczek Jane może identyfikować się z jej historią. Kobiety nie miały takiej siły przebicia w czasach jej młodości jak mają teraz, były bardziej zależne od mężczyzn. Jane nie miała własnej narracji, to mężczyźni ją formowali. Urodziła się w 1937 roku, a jej młodość przypadła na czasy przed okresem rewolucji seksualnej i wyzwolenia kobiet. Kiedy zapytałam ją, jakiej rady udzieliłaby dziś młodym kobietom, powiedziała, że nie czuje się upoważniona, by ich udzielać – z wyjątkiem jednej.

Jakiej?
Jej zdaniem, przyzwyczailiśmy się do tego, że kobiety w dzisiejszym świecie muszą być doskonałe. Tymczasem należy wyrzucić doskonałość z naszego życia, a zamiast niej szukać pełni i harmonii ze sobą oraz otoczeniem. Stanowi dla mnie – i mam nadzieję dla innych kobiet – przykład tego, że nigdy nie jest za późno na szczęście. Nikt nie spodziewał się, że wróci na ekran. Zagrała w znakomitej komedii „Nasze noce” z Robertem Redfordem, odebrała Honorowego Złotego Lwa w Wenecji, znów ma nowe propozycje, wreszcie żyje zgodnie ze swoimi emocjami. No i jak na swoje 80 lat wygląda rewelacyjnie, choć nie ukrywa, że pomogły jej w tym operacje plastyczne sprzed lat i obecnie jest ich przeciwniczką. Jedyną osobą, którą stara się zadowolić dzisiaj, jest… ona sama. I nie musi nikomu nic udowadniać, by zasłużyć na miłość. Całe życie szukała takiej siebie. Najważniejsze, że wreszcie ją znalazła.

Jak sądzisz, dlaczego Jane tak otworzyła się przed tobą?
Poczułam się wyróżniona tym, że mi zaufała i zgodziła się opowiedzieć swoją historię, która jest pełna sprzeczności, prowokuje, niesie wyzwania, jest bardzo emocjonalna, ale i inspirująca. Jane powiedziała, że wybrała mnie, bo jest fanką „American Masters”, oscarowej serii dokumentów o wybitnych postaciach kultury amerykańskiej, którą realizowałam dla PBS prawie 30 lat. Zrobiliśmy filmy m.in. o Leonardzie Bernsteinie, Paulu Simonie, Marcie Graham, Billu T. Jonesie, Elli Fitzgerald, Joan Baez. Seria przetrwała tyle lat, bo każdy odcinek był bardzo starannie opracowywany, każdy film był oryginalny i wyjątkowy. Otrzymaliśmy nie tylko nominacje do Oscara, ale też 28 do Nagród Emmy. Jane wiedziała, że nigdy nie nakręcę niczego, czego ona by nie chciała upublicznić.

Zawsze chciałaś być dokumentalistką, portrecistką znanych osób?
Jako dziecko pochłaniałam książki, zwłaszcza biografie znanych postaci ze świata kultury. Ludzie zawsze interesowali się życiorysami innych ludzi. Mnie z kolei ciekawiły relacje między pracą, człowiekiem prywatnie i epoką, w której żyje, kontekstem kulturowo-społeczno-politycznym. I to – mam nadzieję – widać we wszystkich moich filmach.

ZAMÓW

WYDANIE DRUKOWANE E-WYDANIE
  • Polecane
  • Popularne
  • Najnowsze
  1. Retro

Lise Meitner – wybitna naukowczyni, o której świat nie chciał usłyszeć

Lise Meitner w 1959 roku. (Fot. BEW Photo)
Lise Meitner w 1959 roku. (Fot. BEW Photo)
Nie uczą o niej w szkołach. Nie ma jej na liście laureatów Nagrody Nobla, choć jej badania pomogły rozszczepić jądro atomu. Lise Meitner, posiadaczka jednego z najtęższych umysłów swojej epoki, dla potomności wywalczyła wiele. Dla siebie – niemal nic.

W wiedeńskim domu Meitnerów łatwo było zginąć w tłumie. Lise, trzecia z ósemki dzieci Philippa i Hedwig, chętnie z tego korzystała. W hałaśliwej, rozdyskutowanej rodzinie, do której ciągle przychodzili goście i przyprowadzali jeszcze więcej dzieci, nikt nie zwracał uwagi na nieśmiałą dziewczynkę, która podbierała starszemu bratu książki do matematyki. „Chowała je pod poduszką, żeby rodzice nie przyłapali jej na lekturze do późnej nocy” – wspominała jej siostra Frieda. Prawnik i wolnomyśliciel Philipp Meitner zachęcał wszystkie swoje dzieci do nauki. Nie dlatego, że tak kazano w synagodze, bo Meitnerowie przeszli z judaizmu na protestantyzm. Jak przystało na przedstawicieli wiedeńskiej klasy średniej, równą wagę przywiązywali do osiągnieć akademickich co do polityki starzejącego się cesarza i najnowszego wykonania „Wesela Figara” w operze.

„Słuchaj matki i ojca, ale myśl samodzielnie. Doskonal swój talent, jakikolwiek by był” – wpajała dzieciom Hedwig Meitner.

Suknia krępuje ruchy

Lise próbowała pójść za radą matki, tyle że czasy nie bardzo temu sprzyjały. Zdaniem ówczesnych elit edukacyjnych kobiety nie były stworzone do nauk ścisłych. Nikt nie miał nic przeciwko uczeniu się matematyki w szkole, ale liczyło się głównie to, by Lise zdobyła odpowiedni zawód. Mogła przecież wybierać: zostać nauczycielką gry na pianinie? Francuskiego? Dla świętego spokoju padło na francuski. „Austria była wówczas tak boleśnie patriarchalna, że kobiety były skazane na cierpienie” – napisze Meitner wiele lat później. „Każda część żeńskiej anatomii musiała być okryta strojem tak krępującym ruchy, że nie sposób było samodzielnie się ubrać. Zachowanie wymagane od kobiet było równie nienaturalne. A społeczeństwo nie zezwalało im na edukację powyżej poziomu, który uważano za niezbędny.

Obowiązkowa edukacja dziewcząt kończyła się, gdy miały 14 lat. Nie mogły pójść do gimnazjum, które przygotowywało kandydatów na uniwersytet.

Kiedy w 1899 roku kobietom w Austrii pozwolono studiować na wyższej uczelni, Philipp Meitner zacisnął pasa. Nie będzie łatwo, ale jego córki będą jednymi z pierwszych studentek. Wydatki na prywatnych nauczycieli opłaciły się, starsza Gisela dostała się na medycynę. Lise, po kilku latach pracy jako nauczycielka, zdała prywatnie maturę i dostała się na wymarzoną uczelnię. Tu będzie studiować ukochaną fizykę. Świat nauki stanie przed nią otworem – wtedy naprawdę w to wierzyła.

Żadnych pytań

Na uczelni profesorowie sami wybierali sobie pupilów. Ci, którzy im się spodobali, mieli szansę zajść wysoko. Inni, którzy nie spełniali prywatnych kryteriów mentorów, nigdy nie wychodzili poza asystenturę. Lise się udało. Może pomógł fakt, że nie interesowała się niczym poza nauką. Jej siostry twierdziły, że nie umiałaby flirtować nawet pod groźbą śmierci. Inteligentna, rzeczowa, nie zdradzała się z poczuciem humoru. Profesorowie traktowali ją prawie na równi z jej kolegami. Prawie, bo wymagali od niej znacznie więcej. Codziennie musiała udowadniać, że spódnica nie przeszkadza jej w myśleniu. To właśnie ją Anton Lampa, dyrektor jednego z laboratoriów, wysyłał zawsze po lód niezbędny do eksperymentów. Zdrapywała go z ośnieżonych chodników, bo w prymitywnym zakładzie nie było chłodni. Na jej szczęście Ludwig Boltzmann, fizyk badający strukturę i właściwości atomów, nie miał rozterek, czy przyjąć do pracowni bystrą kobietę, która za wszelką cenę chciała pracować pod jego skrzydłami. Przyjmował każdego, kto akceptował kontrowersyjną jak na te czasy teorię struktury atomowej materii. Lise szybko dała się też poznać nie tylko jako doskonała studentka, ale i wymarzona członkini zespołu badawczego. Nie była gwiazdą: skoro chodziło o powodzenie eksperymentu, wolała działać na rzecz wspólnego dobra. Koledzy chętnie korzystali z jej notatek i traktowali ją jak kumpla. Po jakimś czasie dali sobie też spokój z podrywaniem jej.

Lise nigdy nie reaguje na żartobliwe zaczepki, nie umawia się z nikim na spacery. Od weekendowych zabaw ciekawsze jest przewodnictwo cieplne materiałów ciał stałych. Nie cierpi, gdy pytają ją o życie prywatne. Może dlatego, że prawie go nie ma. „Druga kobieta z naukowym tytułem doktora w 500-letniej historii Uniwersytetu Wiedeńskiego ma 28 lat. To Lise Meitner” – doniosła austriacka gazeta codzienna w 1906 roku. Philipp Meitner oprawił ją w ramki i powiesił u siebie w gabinecie.

Ciekawostka

Samobójstwo Boltzmanna było dla niej ciosem. Straciła mentora i przyjaciela, kierunek badań. Nic nie wydawało się wystarczająco ciekawe. Jakieś eksperymenty z zakresu optyki, kilka publikacji. Wreszcie nowy trop: radioaktywność. Przecież tak mało o niej wiadomo. Meitner uważała, że to, co robi małżeństwo Curie w Paryżu, jest niezmiernie ciekawe. Stefana Meyera, nowego dyrektora Instytutu Fizyki, który zastąpił Boltzmanna, też interesowała ta dziedzina. Wśród wspomnień Lise z tamtych czasów znajdzie się takie: „Pamiętam, jak robiłam eksperyment z promieniami alfa. Ilekroć Stefan był w pobliżu, wkładał rękę w strumień promieni i śmiał się, że na pewno jest radioaktywny. To niesamowite, jak bardzo byliśmy wtedy nieostrożni, ale tak się wówczas pracowało”.

Prawdziwie interesujące rzeczy działy się jednak gdzie indziej. W Berlinie Max Planck, opierając się na pracach pewnego urzędnika patentowego ze Szwajcarii Alberta Einsteina, opracował teorię kwantową. Lise znała dokonania ich obu. Gdyby tylko udało się pojechać do Plancka na stypendium, nie tylko miałaby wreszcie szansę na odkrywcze badania, ale ulżyłaby rodzicom. Chociaż na pół roku! Wyprowadziłaby się z domu. Nie musieliby odpowiadać na pytania sąsiadów, czy ich nieszczęsna 29-letnia córka wreszcie ma narzeczonego. Philipp Meitner znów sięgnął do kieszeni. „Opłacę ci pokój w przyzwoitym pensjonacie i dam miesięczną pensję, ale musisz regularnie donosić nam o swojej pracy”.

Berlin – wymarzone intelektualne i naukowe centrum Europy. Tygiel idei, nowych teorii naukowych. Szkoda tylko, że nie dla kobiet. W Reichstagu, podczas debaty o kobiecej edukacji, jeden z posłów zawyrokował, że „nic nie da się zrobić, aby zachęcić kobiety do samodzielnego myślenia i działania”. Słynny chemik Wilhelm Ostwald twierdził, że kobiety mają prawo do zdobywania wiedzy, ale z racji tego, że tak niewiele z nich wybiera naukę, powinny być traktowane jak anomalie i w żadnym wypadku nie warto ich do niej zachęcać.

Max Planck całkowicie się z nim zgadzał. Pannę Meitner przyjął na swoje wykłady z czystej ciekawości. Może nada się na asystentkę? Jest w wieku jego córek – bliźniaczek – mogą się nią zaopiekować. Lise, z typową dla siebie skromnością, nie chwaliła się swoimi publikacjami naukowymi, a on nie pytał.

Nie wzniecać pożaru

Szybko zrozumiała, że nikt nie będzie jej prowadził za rękę. Musi sama znaleźć sobie pole do eksperymentów, wychodzić ścieżki do laboratoriów. Zapukała do każdych drzwi, za którymi mówiło się o radioaktywności. Zrobi studia postdoktoranckie, otworzy przewód habilitacyjny. „Pół roku minęło, ale ojciec zgodził się, abym została dłużej. Przekonałam go, że jestem na dobrej drodze” – pisała. Sama miała jednak wątpliwości. Dyrektor Instytutu Fizyki Eksperymentalnej przyjął ją w końcu do zespołu, ale wymagał, aby pracowała dla niego. Znowu ma pracować na cudze konto? Już miała grzecznie odmówić, kiedy do sali wszedł nowy członek tego samego zespołu, chemik doktor Otto Hahn. Przekonał ją, aby po godzinach pracowali razem. Przecież interesują ich te same zagadnienia, choć reprezentują inne dziedziny. Zgodziła się nie dlatego, że był uroczym gentlemanem. Po prostu potraktował ją serio.

Mówili do siebie per Herr i Fräulein. Najpierw na serio – Lise nalegała na zachowanie profesjonalizmu – a potem na żarty. Hahn prędko zrozumiał, z jakimi uprzedzeniami musiała zmagać się Meitner. Nie wolno jej było wchodzić do laboratorium, kiedy mężczyźni – członkowie instytutu i studenci – przeprowadzali w nim eksperymenty. Otto musiał osobiście prosić o pozwolenie dla Lise i dostał je, gdy obiecał dyrektorowi, że Meitner „nie pójdzie do laboratorium chemicznego, gdzie pracuje się z otwartym ogniem. Żeby nie spaliła sobie długich włosów i nie spowodowała pożaru”. Ze wstydu jej tego nie powtórzył.

W zagospodarowanym przez Hahna starym warsztacie stolarskim na prymitywnym sprzęcie pracowali z izotopami. Meitner nie wyobrażała sobie ciekawszych eksperymentów i lepszego partnera do badań. Przenosiny zespołu do Instytutu Cesarza Wilhelma (KWI) też były wybawieniem od zatęchłych uprzedzeniami korytarzy Uniwersytetu Berlińskiego. Jak długo jednak mogła wymagać od ojca, aby ją finansowo wspierał? Nie miała zamiaru zakładać rodziny ani łapać bogatego męża, ale w KWI znów nie oferowano jej pensji. Była wolontariuszką u boku zarabiających normalnie kolegów.

Pierwszą wypłatę jako etatowy naukowiec dostanie dopiero pięć lat później, jako 35-latka. I to tylko dlatego, że uczelnia w Pradze oferowała jej posadę profesora, a Niemcy nie chcieli być gorsi.

Pierścionek z diamentem

Odkrycie przez zespół Hahn – Meitner trwałego izotopu protaktynu w 1917 roku zaczęło dobrą passę. O przyznaniu jej Medalu Leibniza przez Berlińską Akademię Nauk mówiono w kręgach naukowych w całej Europie. Własna katedra fizyki w KWI, aż wreszcie profesura na Uniwersytecie Berlińskim. „To niemiecka Marie Curie!” – pisał o niej Albert Einstein.

Duet Hahn – Meitner działał dalej. W latach 30., na fali odkrycia neutronu, poświęcili się próbom stworzenia pierwiastka cięższego niż uran. Rok 1933 i dojście Adolfa Hitlera do władzy zastały Lise pogrążoną w pracy do tego stopnia, że postanowiła nie zauważać zwolnień swoich kolegów. Ci z pochodzeniem żydowskim znikali z dnia na dzień. Rezygnowali, wyjeżdżali za granicę. Zamiast protestować, przestała niemal wychodzić z laboratorium. Spędziła tak kolejne sześć lat. „To, że nie wyjechałam natychmiast, było nie tylko głupie, ale i złe” – napisze później. W lipcu 1938 roku nie miała już czasu na zastanawianie się. Za pożyczone od Hahna pieniądze dojechała do granicy holenderskiej. Dał jej też zaręczynowy pierścionek z diamentem swojej matki. „Przekupisz straż graniczną” – tłumaczył. Przeszła ją na piechotę, mając w portfelu dziesięć marek. Znajomi naukowcy pomogli jej przetrwać, ale nie mogli zagwarantować pracy. Ze Sztokholmu doszły wieści, że jest dla niej posada. Tym razem nie wahała się ani chwili.

Nobel, którego nie było

Hahn i Meitner nie dawali za wygraną. Eksperymenty nad bombardowaniem uranu strumieniem neutronów prowadzili niezależnie, a efektami dzielili się w listach. Hahn jako pierwszy miał wymierny rezultat, ale nie potrafił go zinterpretować. Nie było szans, aby mogli razem opublikować wyniki w Niemczech. Hahn wysłał więc swoje wyniki do publikacji, a Meitner i jej siostrzeniec powtórzyli eksperyment i ogłosili go w „Nature” dwa tygodnie później. Świat dowiedział się, że jądro uranu można rozbić na mniejsze części – pierwiastki bar i krypton. Meitner wiedziała też, że to tylko początek. Rozszczepienie jądra atomu było reakcją łańcuchową. Jej potencjał wybuchowy był tyleż wielki co przerażający.

Naukowcy wiedzieli, co może zrobić bomba atomowa, i wiedzieli, że Niemcy mają klucz do technologii jej produkcji. „Dziękuję, ale nie chcę mieć nic wspólnego z żadną bombą” – odpisała Meitner na list z Ameryki. Było to zaproszenie do pracy nad konstrukcją amerykańskiej broni jądrowej w Los Alamos.

„Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za rok 1944 otrzymuje Otto Hahn za badania nad rozszczepieniem jądra atomu” – ogłosił komitet noblowski w listopadzie 1945 roku. O pracującej za rogiem, w instytucie fizyki, Meitner nikt się nie zająknął. Hahn, internowany w Anglii, o nagrodzie dowiedział się z gazety. Odebrał ją rok później. „Całkowicie mu się należała. To wybitny chemik i do rozszczepienia jądra uranu użył tylko chemicznych metod” – tłumaczyła mediom Lise. Ale ich przyjaźń (biografowie powątpiewają, czy było to coś więcej, Hahn miał żonę) nigdy nie odżyła. Meitner odmówiła powrotu do Niemiec i spędziła kolejne 20 lat w Szwecji. Bywała też w Ameryce, gdzie wykładała na Harvardzie.

Nigdy nie wyszła za mąż. Ostatnie lata życia spędziła w Anglii, gdzie mieszkała większość jej rodziny. Nazwiskiem Lise nazwano pierwiastek chemiczny meitner, asteroid, kratery na Księżycu i Wenus.

Korzystałam z książki „Lise Meitner: The Dawn of the Nuclear Age” Patricii Rife i z monografii „Lise Meitner” Anne Hardy i Lore Sexl.

Tekst pochodzi z archiwalnego numeru „Zwierciadła”.

  1. Kultura

Filmy na długi weekend poleca szefowa działu kultury "Zwierciadła"

Kadr z filmu
Kadr z filmu "La Gomera". (Fot. materiały prasowe)
Jakie filmy na długi weekend? Jeśli myślicie o wybraniu się do kina, decyzja może być niełatwa, bo po tygodniach lockdownu namnożyło się nam premier i znakomita większość z nich jest warta zobaczenia. A może by tak spojrzeć na najnowsze kinowe produkcje czysto użytkowo? Czego się dzięki nim dowiecie? Czym was zaskoczą? Jakie drzwi przed wami uchylą? Oto trójka filmów ciekawostek, dzięki którym trochę inaczej spojrzycie na świat.

„Ludzki głos”

Przez ponad 40 lat reżyserowania filmów Pedro Almodovar wyraźnie dał publiczności do zrozumienia, jakie historie i postacie go interesują. Niewielu jest filmowców równie charakterystycznych, o „almodovarowskim klimacie” mówimy, kiedy na ekranie emocje sięgają zenitu, a namiętność uwikłanych w najdziwniejsze uczuciowe układy bohaterów prowadzi ich do niechybnej zguby. Plus wspaniałe kobiece role i dziko kolorowe stylowe wnętrza – oto Almodovar w czystej postaci. W „Ludzkim głosie” nie brakuje żadnego z wyżej wymienionych składników, a jednak to w twórczości reżysera rewolucyjne posunięcie. Po pierwsze Tilda Swinton na ekranie – twórca „Kiki” czy „Wszystkiego o mojej matce” nigdy wcześniej nie nakręcił anglojęzycznego filmu. Celowo nie piszę, że Tilda występuje tu w głównej roli, bo to właściwie filmowy monodram. Występuje tu jeszcze tylko sprzedawca w sklepie z narzędziami, od którego bohaterka grana przez Swinton (kobieta porzucona, na skraju załamania nerwowego) kupuje siekierę, żeby dać upust swojej rozpaczy. I jeszcze długość „Ludzkiego głosu” – pół godziny. Co z pozostałą prawie godziną? Po tym, jak wybrzmi ostatnia scena filmu, w ramach seansu zaglądamy z wizytą do mistrza hiszpańskiego kina i do ikony kina brytyjskiego. Zgodnie z nową pandemiczną tradycją, rozmawiają online, każde od siebie z domu. Chcecie wiedzieć jak mieszka Almodovar, a jak Tilda? Które z nich ma leniwie pozującego do kamery kota, a które psy? Jak się dogadują, jak powstawał film i co jeszcze wspólnie szykują? Wpadajcie do kina na „Ludzki głos”.

Kadr z filmu 'Ludzki głos'. (Fot. materiały prasowe)Kadr z filmu "Ludzki głos". (Fot. materiały prasowe)

„La Gomera”

Kryminalna historia gangsterska, opowiadana po części całkiem serio, po części z przymrużeniem oka. Jej reżyser Corneliu Porumboiu to uznany twórca rumuńskiej Nowej Fali, dotychczas kręcił filmy o i w swojej ojczyźnie, tym razem wziął się za produkcję międzynarodową. Jest tu wszystko, czego można się po tego typu kryminalnej historii spodziewać: skorumpowani policjanci, narkotyki, wielkie pieniądze, bezwzględne czarne charaktery, tajemnicza femme fatale. Ale są tu też wątki, których w takim filmie nie spodziewalibyście się wcale. Skąd w tytule „La Gomera”? To właśnie na tej jednej z Wysp Kanaryjskich gangsterzy mają dobić targu. A cała filmowa intryga opiera się na tutejszym el silbo. Czyli tradycyjnym języku tutejszych mieszkańców – gwizdanym. Na mało zaludnionej, a pokrytej dolinami i wzniesieniami, zamglonej i wietrznej Gomerze powstał system porozumiewania się na odległość inny niż rozpalanie ognisk czy bicie w tam tamy, skuteczniejszy i bardziej dokładny. Gwiżdże się głośno, przeciągle i bardzo melodyjnie. Całe sylaby. Dowolne zdanie, nazwy własne, wszystko. Dziś el silbo kultywuje się jako część tradycji regionu, jest wśród obowiązkowych przedmiotów w szkole. A w filmie „La Gomera” przybyłe z Bukaresztu typy spod ciemnej gwiazdy uczą się go jako szyfru, żeby porozumiewać się między sobą i uniknąć wpadki. Oryginalny pomysł? Tak jak i sam film, który niejednego widza skłoni do wycieczki na nie tak popularną – zupełnie niesłusznie – kanaryjską Gomerę.

Kadr z filmu 'La Gomera'. (Fot. materiały prasowe)Kadr z filmu "La Gomera". (Fot. materiały prasowe)

„Ojciec”

O tym filmie wiele mówi się w kontekście rewelacyjnej roli Anthony’ego Hopkinsa i Olivii Coleman i rzeczywiście oboje są świetni. A już szczególnie wznoszący się na wyżyny aktorstwa Hopkins: jeśli wydawało wam się, że znacie wszystkie jego genialne zagrania, możecie wyjść z kina zaskoczeni. Ta rola ma tym większy ciężar, że jest niezwykle osobista, Hopkins gra starszego schorowanego człowieka, w wywiadach sam przyznaje, że czerpał z doświadczeń własnego ojca, ale też oglądając go w tej roli nie sposób oprzeć się wrażeniu, że w jakimś sensie 84-letni brytyjski aktor odgrywa scenariusz, który może przytrafić się także jemu. Jego filmowy imiennik coraz mniej pamięta, coraz częściej mylą mu się fakty, gubi przedmioty, traci orientację. Tak, o starości i demencji opowiadano i w teatrze („Ojciec” to ekranizacja sztuki) i w kinie mnóstwo razy, a jednak ten film zaskakuje. Nakręcono go trochę jak thriller czy kryminał, tak, żeby każdy z nas mógł się wczuć w sytuację głównego bohatera. Razem z nim próbujemy odróżnić prawdę od tego, co tylko się wydaje, rozpoznać, kto jest kim, gdzie się w ogóle znajdujemy. Mieszkanie za każdym razem jest trochę inne, przedmioty zmieniają swoje miejsce. Czy córka Anthony’ego mieszka z mężem czy sama? Komu można ufać? Jaka jest kolejność zdarzeń? Odpowiedzi szukamy aż do finału, kiedy zagadka się rozwiązuje. Genialny pomysł, projekcje „Ojca” powinny być obowiązkowe dla wszystkich , którzy zajmują się bliskimi zmagającymi się z demencją czy chorobą Alzheimera. A właściwie dla każdego z nas, bo to poza wszystkim także po prostu film o byciu z drugim człowiekiem, wspieraniu go, nawet jeśli zupełnie nie rozumiemy jego zachowania.

Kadr z filmu 'Ojciec'. (Fot. materiały prasowe)Kadr z filmu "Ojciec". (Fot. materiały prasowe)

  1. Kultura

Seriale – nowości, które warto zobaczyć

Kadr z serialu
Kadr z serialu "Pure". (Fot. materiały prasowe)
Wśród serialowych nowości, są takie, które naprawdę warto zobaczyć. Oto produkcje, które obejrzycie z przyjemnością.

„Witamy na odludziu”, 8 odcinków, HBO GO

Nie spodziewajcie się kolejnego skandynawskiego kryminału. To bardziej czarna komedia w duchu braci Coen z elementami westernu. Akcja „Witamy na odludziu” rozgrywa się na północnych krańcach Norwegii, na dawnym terytorium Samów. Odwiedzamy niewielką, odizolowaną od świata społeczność, która składa się z samych oryginałów. Są tu: skorumpowany szef policji z chorobą Leśniowskiego-Crohna, opętana przez złego ducha sprzedawczyni, fińscy przemytnicy alkoholu, sutener w żałobie, przeklinająca Boga pastorka, no i patrząca na tę zwariowaną zbieraninę nauczycielka, która pojawiła się w Utmark, żeby zacząć nowe życie. Głównym wątkiem jest jednak zacięta rywalizacja między popijającym i niezbyt wygadanym hodowcą owiec Finnem a bezwzględnym Bilzim, dla którego Norwegowie to intruzi na ziemiach jego przodków. Zaczyna się banalnie, od konfliktu o owce, na które poluje ukochany pies Lapończyka. Sprawy się komplikują, gdy żona Finna opuszcza go i wraz z ich 12-letnią córką, najdojrzalszą z całego towarzystwa, wprowadza się do domu Bilziego.

„Nierealne”, 6 odcinków, HBO i HBO GO

W Londynie roku 1896 na skutek tajemniczego zjawiska część mieszkańców zostaje obdarzonych nadprzyrodzonymi zdolnościami. Chodzi głównie o kobiety, które bynajmniej nie zjednują sobie sympatii ogółu, są traktowane jako zagrożenie, a nawet prześladowane. Głównym bohaterkom serialu – skorej do bitki wieszczce i pomysłowej wynalazczyni – dzięki wsparciu filantropki z wyższych sfer udaje się stworzyć dla „dotkniętych” azyl. Serial jest jak ćwiczenie z wyobraźni, co by było, gdybyśmy przenieśli fabułę „X-Men” do wiktoriańskiej Anglii i wzbogacili ją feministycznym podtekstem. Produkcyjny rozmach robi wrażenie, ale mnożenie w nieskończoność wątków i pomysłów trochę nuży.

„Pure”, 6 odcinków, BBC First

Nerwica natręctw może się przejawiać kompulsywnym myciem rąk albo ciągłym sprawdzaniem, czy zakręciliśmy wodę. W przypadku 24-letniej Marnie manifestuje się obsesyjnymi myślami na temat seksu. Kiedy na 25-leciu ślubu rodziców wyobraźnia podsuwa jej pornoscenki z rodziną w rolach głównych, Marnie pęka. Ucieka do Londynu. Chce się w końcu dowiedzieć, co z nią nie tak. Może podświadomość daje jej do zrozumienia, że jest lesbijką albo seksoholiczką? Twórcy umiejętnie łączą komediową konwencję o dojrzewaniu grupy 20-latków z tematem wpływu nerwicy na życie, w tym relacje z bliskimi i przyjaciółmi.


  1. Kultura

Katarzyna Gintowt: "Bez sztuki byłabym wrakiem człowieka"

Katarzyna Gintowt, absolwentka warszawskiej ASP. Projektowania graficznego uczyła się w pracowni plakatu u profesora M. Urbańca, malarstwa w pracowni profesorki T. Pągowskiej. Ukończyła także Studium Scenografii u profesora J. Szajny. Była dyrektorem artystycznym i autorem makiet m.in. magazynów „Cosmopolitan” i „She”. (Fot. archiwum prywatne)
Katarzyna Gintowt, absolwentka warszawskiej ASP. Projektowania graficznego uczyła się w pracowni plakatu u profesora M. Urbańca, malarstwa w pracowni profesorki T. Pągowskiej. Ukończyła także Studium Scenografii u profesora J. Szajny. Była dyrektorem artystycznym i autorem makiet m.in. magazynów „Cosmopolitan” i „She”. (Fot. archiwum prywatne)
Bez sztuki byłabym dziś wrakiem człowieka − mówi malarka Katarzyna Gintowt. Kiedyś malarstwem i rysunkiem zajmowała się „przy okazji”, po wyprowadzce na Suwalszczyznę poświęca się im w pełni. Powstałe w tym czasie obrazy pokaże wkrótce w Galerii Leonarda w warszawskim centrum Koneser.

Czy sztuka jest dla ciebie formą rozwoju osobistego?
Sztuka jest dla mnie nie tylko formą rozwoju, ale także rodzajem terapii. W domu na suwalskiej wsi mogę zamknąć się w pracowni i potraktować ten czas jako medytację. Mam w głowie zanotowane jakieś obrazy i wrażenia, i jestem na tym skoncentrowana. I powiem ci, że już bym bez tego nie mogła żyć. W czasach pracy w luksusowych magazynach, malarstwo i rysunek były tylko „przy okazji”, teraz mogę wreszcie pokazać obrazy, które wtedy powstały, ponieważ dałam im całą moją uwagę, energię i talent.

W większości są to abstrakcyjne plenery...
Tak, ale nie malowałam ich w naturze. Nasycam się krajobrazami, porami roku, pogodą, nastrojem i potem w pracowni wyrzucam na płótno lub papier to, czego doświadczyłam, przetworzone już przeze mnie. Obrazów nie traktuję w sposób komercyjny, bo wyrywam je ze swoich wnętrzności. Nie wiem, czy to na nich widać, ale tak właśnie jest. Żeby wyjaśnić, czym są dla mnie, opowiem ci o moim dniu. A więc wstaję, biorę psa i ruszam na spacer po okolicy, czyli Wigierskim Parku Narodowym. Jest tu naprawdę pięknie. Mamy dwa jeziora, plażę, wieżę widokową, las… No a ja idę z psem i obserwuję. Co roku na przykład przyjeżdża tu, jak mogę już powiedzieć, nasza znajoma, rozbija namiot niedaleko wieży widokowej i tak sobie żyje kilka miesięcy z całą rodziną. Jeden z obrazów powstał tak, że po ich przyjeździe wróciłam do domu i z pamięci namalowałam ten moment, kiedy oni się już kąpali, odpoczywali po podróży.

- Obrazów nie traktuję w sposób komercyjny, bo wyrywam je ze swoich wnętrzności. Nie wiem, czy to na nich widać, ale tak właśnie jest - mówi Katarzyna Gintowt.- Obrazów nie traktuję w sposób komercyjny, bo wyrywam je ze swoich wnętrzności. Nie wiem, czy to na nich widać, ale tak właśnie jest - mówi Katarzyna Gintowt.

Pamiątką z wakacji jednak bym go nie nazwała. Mnie niepokoi.
No właśnie, to, co robię, to tylko pogranicze sztuki przedstawiającej i abstrakcyjnej. Niektóre obrazy są bardziej abstrakcyjne, inne mniej. Ale wszystkie są naładowane tym, co przeżyłam, co widzę, co czuję. Na przykład idę z psem na spacer, patrzę na rytmy brzóz, na rytmy innych drzew, a potem przenoszę je na płótno. Podobnie znajduję inspiracje w zaoranej ziemi. To nowy etap mojego malarstwa, który narodził się tutaj, na Suwalszczyźnie, i zapewne nigdzie indziej by się nie narodził w takiej formie.

Pejzaże i emocje – malarstwo, które leczy duszę?
Kiedy się zabieram do malowania, muszę być wewnętrznie naładowana. Muszę też mieć ochotę malować. Profesorowie mówią, że w malarstwie trzeba unikać anegdoty, ale dla mnie jest ona ważna. Aby ją jednak dobrze pokazać, muszę skupić się na świetle, zastanowić nad kolorami, kompozycją – zwłaszcza że mnie kompozycja bardzo kręci.

Kompozycje na twoich obrazach, w moim odczuciu, po mistrzowsku oddają postrzeganie świata, kiedy przeżywamy trudne emocje.
Dla mnie najbardziej przerażający moment to ten, kiedy staję przed czystym płótnem. Zazwyczaj wtedy mam jednak już w głowie, co zrobię że na przykład: „na tym płótnie opowiem o zimie”, i zaczynam. A wtedy jak podczas medytacji kompletnie odcinam się od zewnętrznego świata. Zaczynam tworzyć na płótnie świat, który wychodzi ode mnie, a nie jest tylko odwzorowaniem tego wokół mnie. W swoim świecie czuję się bezpieczna. Ten zewnętrzny budził zawsze we mnie różne lęki, na przykład boję się ludzi, jestem introwertyczką. Malarstwo mnie koi, a doświadczenie życia na wsi zmieniło także moje obrazy. Mniej zainteresowania człowiekiem, a więcej – naturą.

- Wszystkie moje obrazy są naładowane tym, co przeżyłam, co czuję. Idę z psem na spacer, patrzę na rytm drzew, a potem przenoszę je na płótno - mówi Katarzyna Gintowt.- Wszystkie moje obrazy są naładowane tym, co przeżyłam, co czuję. Idę z psem na spacer, patrzę na rytm drzew, a potem przenoszę je na płótno - mówi Katarzyna Gintowt.

Jak jeszcze zmieniłaś się przez te trzy lata?
Przestałam się spieszyć. Mam swój stały rytm, ale jest to rytm narzucony przez naturę. Nie chcę, żeby to brzmiało w sposób egzaltowany, ale to prawda. Wstaję razem ze słońcem, bo to jest dla mnie magiczny moment. Lubię się wtedy napatrzeć na świat, lubię się ładować tym specyficznym światłem wschodzącego słońca, tymi kolorami. Żyję też porami roku. Zima jest bardzo trudna. Ale potem jest nagroda – wiosna i lato. Pojawiają się kwiaty i ptaki. Magicznym momentem jest na przykład ten, na który czekam i którego staram się nie przegapić, a jest nim przylot żurawi. Zawsze zjawiają się trzy. Śmieję się, że to albo trójkąt, albo małżeństwo z dzieckiem, które – jak to teraz u ludzi bywa – nie chce się wyprowadzić.

Udało ci się tej wiosny złapać ten moment, kiedy przylatują?
Do tej pory zawsze mi się udawało. A wtedy dostaję takiego speedu, że chce mi się żyć jak nigdy! Bo tu jest życie. Przychodzą jelenie, a ja codziennie kupuję w sklepie pięć kilogramów kartofli i pięć kilogramów marchwi, i im wysypuję. Mój rytm życia reguluje też prowadzenie ogrodu na zasadach permakultury, a więc nie stosuję pestycydów, a uprawy dobieram tak, aby nawzajem się chroniły przed szkodnikami. Nauczyłam się tych zasad, i to się sprawdza. Wszystko samo rośnie, a ja nie mam problemu z kretami czy ze ślimakami. Nie zaburzam ekologicznej równowagi, nie tępię żadnych zwierząt i dlatego do mojego ogrodu przylatują ptaki, które te ślimaki zjadają. Sąsiadka, która prowadzi ogród tradycyjny, wciąż na nie narzeka…

Permakultura zakłada troszczenie się o ziemię, ale także o innych ludzi i sprawiedliwy podział dóbr…
Tutaj postanowiłam kultywować wszystko, co jest zgodne z naturą i co jest dobre. Oraz ograniczyć konsumpcję. Kiedy mam wybrać: czy wydam pieniądze na buty czy na farby albo filtr do aparatu, bo robię dużo zdjęć, to nigdy nie wybiorę butów.

Samo niespieszenie się może wiele zmienić…
Dokładnie tak, gdybym się spieszyła, nie miałabym czasu na permakulturę, na czekanie na żurawie, karmienie jeleni. Nauczyłam się tu kochać ziemię, kochać naturę, a to naprawdę wszystko zmienia. Ale też z tego powodu zaczynam świrować, bo tu są myśliwi, którzy zabijają zwierzęta. Są rolnicy, którzy zatruwają pola, a ja mam ule i szkoda mi pszczół. Nie chcę, żeby umierały załatwione chemią. A na przykład jutro jadę do wsi Szwajcaria pod Suwałkami walczyć o to, aby nie wycinali drzew.

Zamiast rozgrywek w redakcji, które często przypominały to, co znamy z „Diabeł ubiera się u Prady”, robisz coś bardzo sensownego.
Kiedyś sensem mojego życia było latte na soi. Tak, mam poczucie zmarnowanego czasu. No ale każdy z nas ma taki czas, kiedy „musi”, bo ma rodzinę, kredyt, ma dzieci. Na szczęście ja już nic nie muszę. Tu czuję się częścią natury, a to daje poczucie wewnętrznej równowagi…

Twoje malarstwo i rysunki tego nie pokazują. Mimo sielankowych miejsc i sytuacji jest w nich dużo trudnych emocji, depresyjnych, może nawet traumatycznych?
Zdecydowanie tak, choć wolałabym o tym nie mówić, wolę malować. Chciałabym, aby każdy mógł samodzielnie te moje prace odczytać. Powiem ci jednak, że moje życie i twórczość to była do niedawna ciągła walka z tym, co trudne, ciemne, chaotyczne. Teraz zaczynam odnosić w niej zwycięstwo, które polega na odzyskiwaniu wewnętrznej równowagi. Jestem pewna, że to zasługa czasu, jaki ofiarowałam mojemu malarstwu. Ale i miejsca, w którym żyję. Wróciłam do natury i to mnie leczy.

Miejskie życie nie służy spokojowi, wciąż o coś zabiegamy, rywalizujemy…
Jak mówi moja przyjaciółka, Hania Samson, w mieście trzeba wciąż: „kupywać, kupować, kupywać!”. Ale kiedy stajesz się częścią natury, wszystko wraca do normy, bo natura jest bardzo mądra.

Żyjesz ze sztuki?
Nie, ale mało o to dbam. Mam, jak wspominałam, taki problem, że ciężko mi się rozstawać z obrazami. Kontrakty, jakie dostają koleżanki artystki: powstaje hotel i w każdym pokoju powinien być obraz, a więc właściciel kupi płótna hurtem – mnie nie interesują. Z jednej strony to fajne, taka stała wystawa w hotelu, ale z drugiej – moje obrazy są zbyt intymne. Ja bym chciała, żeby kupowali je ci, którym one się naprawdę podobają. Jak ktoś powie: „o rany, jakie fajne, ja chcę to mieć” – to jest dla mnie największa zapłata!

„O rany, jaki fajny jest ten obraz z kilkoma psami, chciałabym go mieć!”. No właśnie, czy psy na obrazach to także zysk z zamieszkania na wsi?
Psy były ze mną już w Warszawie. Kocham te zwierzaki i zawsze je miałam. Dlatego zazwyczaj na każdym moim obrazie znajdzie się jakiś piesek. Kiedy boisz się ludzi, to bywa, że pies jest twoim jedynym przyjacielem…

Ale tu, na wsi, malując, pokonałaś swoje lęki?
Bez sztuki byłabym dziś wrakiem człowieka, tyle ci powiem…

Katarzyna Gintowt, absolwentka warszawskiej ASP. Projektowania graficznego uczyła się w pracowni plakatu u profesora M. Urbańca, malarstwa w pracowni profesorki T. Pągowskiej. Ukończyła także Studium Scenografii u profesora J. Szajny. Była dyrektorem artystycznym i autorem makiet m.in. magazynów „Cosmopolitan”, „She”.

  1. Kultura

"Mayerling" w Teatrze Wielkim Operze Narodowej. Poleca szefowa działu kultury „Zwierciadła”

"Mayerling", Vladimir Yaroshenko i Chinara Alizade jako Arcyksiąże Rudolf i Mary Vetsera. (Fot. Ewa Krasucka/materiały prasowe)
Sceny znowu są dostępne na żywo dla publiczności, a Teatr Wielki Opera Narodowa w Warszawie świętuje wystawiając „Mayerlinga”. Baletową opowieść o jednej z bardziej intrygujących zagadek przeszłości, tajemniczej śmierci słynnej pary kochanków.

Tytułowy „Mayerling” to nazwa pałacu myśliwskiego w Austrii, w którym 30 stycznia 1889 roku arcyksiążę Rudolf, następca tronu austro-węgierskiego, jedyny syn Franciszka Józefa I i cesarzowej Elżbiety, zmarł w tajemniczych okolicznościach z 19-letnią baronówną Marią Vetserą u boku. Podwójne samobójstwo czy zabójstwo? Zagadka śmierci tych dwojga nie została rozwikłana do dzisiaj i z miejsca stała się pożywką dla plotek, teorii spiskowych, a także niewyczerpaną inspiracją dla pisarzy i scenarzystów. Najsłynniejsza ekranizacja tej historii to „Mayerling” Terence’a Younga z Omarem Sharifem i Catherine Deneuve rolach głównych. Film do kin trafił w 1968 roku, a dokładnie dekadę później swoją prapremierę w londyńskim Royal Opera House miała baletowa wersja „Mayerlinga”.

'Mayerling', Vladimir Yaroshenko jako Arcyksiąże Rudolf.(Fot. Ewa Krasucka/materiały prasowe)"Mayerling", Vladimir Yaroshenko jako Arcyksiąże Rudolf.(Fot. Ewa Krasucka/materiały prasowe)

Balet w czterech aktach stworzony przez sir Kennetha MacMillana, słynnego brytyjskiego choreografa do muzyki Ferenca Liszta. Porywczy, kochliwy, z obsesją na punkcie rewolwerów i śmierci Rudolf i zapatrzona w niego młodziutka Vetsera. To historia ich miłości, namiętności, romansu bez szans na szczęśliwe zakończenie, historia życia pod presją konwenansów i monarszych powinności, aż w końcu decyzji kochanków o wspólnej śmierci. „Mayerling” grany jest rzadko, tylko na wybranych scenach baletowych świata, do słynnych jego wystawień należy choćby to z 2013 roku z „pierwszym bad boyem baletu” Siergiejem Połuninem w roli Rudolfa. Premierę w warszawskim Teatrze Wielkim Operze Narodowej ma spektakl pod batutą Patricka Fournilliera, w wykonaniu tancerzy Polskiego Baletu Narodowego. A w obsadzie największe gwiazdy warszawskiej sceny – Władimir Jaroszenko, Yuka Ebihara i Chinara Alizade.

Fot. materiały prasoweFot. materiały prasowe