1. Zwierciadlo.pl
  2. >
  3. Styl Życia
  4. >
  5. W poszukiwaniu kwiatu paproci

W poszukiwaniu kwiatu paproci

Pogańskie święto Iwana Kupała. „Wróżby na wieńce”. Namalował Simon Kojin z Rosji (źródło zdjęcia: Wikimedia)
Pogańskie święto Iwana Kupała. „Wróżby na wieńce”. Namalował Simon Kojin z Rosji (źródło zdjęcia: Wikimedia)
Żar spływa z nieba, pachną zioła, noce robią się coraz krótsze – to znak, że nadciąga letnie przesilenie. Przed nami magiczna noc, najkrótsza w roku. Pora poszukać kwiatu paproci…

Nie jest to proste, gdyż „Paproć w każdym lesie tylko jedna zakwita, a i to w takim zakątku, tak ukryta, że nadzwyczajnego trzeba szczęścia, aby na nią natrafić” – przekonywał Józef Ignacy Kraszewski w bajce „Kwiat paproci”.
Znaleźć kwitnącą paproć to prawdziwa sztuka. A może nie umiemy jej szukać lub taki kwiat po prostu nie istnieje?

Noc Kupały i cuda wianki

Najpierw jednak warto wprowadzić się w klimat Sobótki, bo tak też nazywana jest najkrótsza noc w roku - pełna wianków, ognia, wody i miłości na łonie natury. To nasze słowiańskie Walentynki, obchodzone na wsiach jeszcze w przedchrześcijańskich czasach. W tę noc ludzie spotykali się nad wodą przy ogniskach, aby czcić boga Kupałę. Niewiasty przywdziewały białe, zwiewne suknie, przepasywały je bylicą. Tańcząc wokół ognia wrzucały do niego zioła, śpiewały pieśni przywołujące bóstwa płodności. Plotły wianki z ziół i polnych kwiatów, ozdabiały nimi głowy - według tradycji każda panna powinna upleść chociaż jeden. Nie mogło w nim zabraknąć dziurawca - sprzyjającego miłości, piołunu i bylicy, chroniących przed złymi mocami, paproci - przyciągającej spojrzenia, krwawnika - dającego szczęście w małżeństwie. Były też rumianki i chabry - przywołujące miłość, ruta - chroniąca przed złem oraz inne barwne kwiaty.

O zmierzchu dziewczęta zanurzały się w wodzie i puszczały na nią wianki z wstawioną w nie płonącą świeczką. Ten, kto wyłowił wianek, okazywał się wymarzonym wybrańcem. Jeśli jednak wianek zaplątał się w sitowie lub zatonął - kłopoty miłosne i staropanieństwo czaiły się tuż za rogiem.

Perunowy kwiat

Przede wszystkim jednak w noc Kupały rozkwitał o północy perunowy kwiat, czyli kwiat paproci. Trzeba było odważnie ruszyć nocą w ciemny las, znaleźć go i zerwać. Wieść niosła, że ten, kto tego dokona, wkrótce znajdzie miłość i bezcenny skarb. W dodatku pozna język zwierząt, będzie wszystko widział i słyszał, a w razie potrzeby stanie się niewidzialny. Śmiałka czeka wspaniałe długie życie w zdrowiu i dobrobycie. Tylko z nikim nie będzie się mógł swym szczęściem dzielić...

Zerwany kwiat trzeba było nosić za pazuchą i strzec jak oka w głowie – gdy się zgubił, bogactwo i szczęście przepadały. Również liściom paproci przypisywano magiczne cechy – wrzucone do ognia dawały dym odstraszający węże i złe duchy, wyciśnięty z nich sok dawał wieczną młodość, a osoba, która pierwsza zerwała wiosenny liść paproci miała farta do końca życia.
Dziś wiemy, że paproć nie wydaje kwiatu… Skąd więc wzięła się legenda o jej kwitnieniu? Być może chodzi o to, że nasi przodkowie paprociami nazywali też inne rośliny, nie tylko z rodziny paprociowatych, ale również storczykowatych, np. podkolan, parolist, gnieźniki, karlik. Wiele z nich rozkwitało właśnie w czerwcu i tylko na jedną noc.

Podejźrzon księżycowy i nasięźrzał

Wszystko jednak wskazuje na to, że w wierzeniach ludowych perunowymi kwiatami były dwie paprocie o staropolskich nazwach: podejźrzon księżycowy i nasięźrzał pospolity. Obie nie kwitną, a rozmnażają się za pomocą zarodników wytwarzanych na czubkach kłosów zarodnionośnych, wyglądających trochę jak kwiaty na łodyżkach.

Podejźrzon księżycowy (źródło zdjęcia: Wikimedia)Podejźrzon księżycowy (źródło zdjęcia: Wikimedia)

Niełatwo było je znaleźć w ciemnym lesie, bo są rzadko spotykane, niepozorne i trudne do odnalezienia w trawie (obie rosną na łąkach i leśnych polanach). Widać je tylko od czerwca do połowy lipca, a podczas nocy Kupały są w pełnym „rozkwicie”. Po wysypaniu zarodników szybko obumierają. W ziemi pozostaje tylko zimujące kłącze, by w następnym roku wydać nową roślinę. Oba gatunki są pod ścisłą ochroną. Legenda głosi, że aby je odnaleźć, trzeba było iść nocą (najlepiej nago) do lasu, poruszać się tyłem, nie oglądając się za siebie. Zrywając „kwiat” należało wypowiedzieć magiczną formułę:

„Nasięźrzale, nasięźrzale,
Rwę cię śmiale,
Pięcia palcy, szóstą dłonią,
Niech się chłopcy za mną gonią;
Po stodole, po oborze,
Dopomagaj, Panie Boże.”
Gdy spełnione były wszystkie powyższe warunki, nasz był i „kwiat”, i upatrzony chłopak.

Nasięźrzał (źródło zdjęcia: Wikimedia)Nasięźrzał (źródło zdjęcia: Wikimedia)

Miłosne wróżby

Kto nie znalazł kwiatu paproci, mógł skorzystać z magicznej mocy innych roślin i odprawić wróżby, często związane z miłością. A wróżyło się z zerwanych w całkowitym milczeniu ziół i kwiatów, zwłaszcza z rumianku, dzikiego bzu, czeremchy, cząbru, szczypiorku, piołunu, bylicy i z… wody w studniach (opis takich wróżb znajduje się w jednej z bajek o Muminkach). Podczas zrywania rumianku wystarczyło zadać pytanie: czy czeka mnie udana miłość w przyszłym roku? Gdy kwiatek zachował świeżość i nie zwiądł do następnego dnia, odpowiedź brzmiała tak. Ziołowy bukiet można też było wsadzić pod poduszkę – we śnie ukazywał się przyszły życiowy partner.

Należało też podczas spaceru po zachodzie słońca wyrwać upatrzoną roślinę i przyjrzeć się korzeniom – oblepione ziemią wróżyły majętnego oblubieńca, zaś wyrwanie rośliny bez korzeni oznaczało brak miłosnych uniesień. Zioła pomagały też mężatkom sprawdzić wierność męża – wystarczyło włożyć do słoiczka dwie gałązki cząbru i postawić na noc obok łóżka. Jeśli uschły, mężczyzna odejdzie, a świeże do rana wróżyły udane małżeństwo.

Ognie w noc Kupały (źródło zdjęcia: Wikimedia)Ognie w noc Kupały (źródło zdjęcia: Wikimedia)

Czasy się zmieniły – dziś zamiast śledzić losy cząbru wynajmujemy raczej … prywatnego detektywa. Nikt też nie szuka kwiatu paproci. Ale noc Kupały wciąż jest pełna radości, bo przecież - jak przed wiekami - właśnie zaczyna się lato!

ZAMÓW

WYDANIE DRUKOWANE E-WYDANIE
  • Polecane
  • Popularne
  • Najnowsze