1. Zwierciadlo.pl
  2. >
  3. Spotkania
  4. >
  5. Małgorzata Foremniak: W życiu piękne są tylko chwile

Małgorzata Foremniak: W życiu piękne są tylko chwile

</a>
Nie chcę szybko! – oznajmia Małgorzata Foremniak. – Teraz lubię się zatrzymać i spojrzeć na spadający z drzewa liść. Lubię wchodzić w swój świat i w nim sobie posiedzieć. Czy Hani Halek udało się na moment zagościć w tym świecie?

Potrafisz pielęgnować swoją osobność i hermetyczność, będąc jednocześnie aktorką, matką, córką…?

Trudno mi powiedzieć, że znalazłam taką receptę dla siebie, bo życie nas przecież cały czas zmienia. Wciąż zbieramy nowe doświadczenia, stoimy przed kolejnymi wyzwaniami i decyzjami. Nasze priorytety ulegają nieustannej ewolucji. Myślę, że podstawą wszystkiego jest szczera odpowiedź na pytania: „Kim jestem naprawdę?”, „Co mam sobie do powiedzenia?”, „Jak chcę przeżywać życie?”, „Jaką wyznaczam sobie jakość, jakie wartości?”. To takie nakreślenie własnego wzoru, własnej tożsamości. I trzeba być konsekwentnym.

Świat jest szaloną karuzelą, na której coraz bardziej liczy się prędkość, a giną istotne szczegóły. A one tworzą nasze życie! Nie chodzi przecież o to, by być kimś wielkim i zdobywać szczyty. Wielkość jest pojęciem względnym. Prawdziwym sukcesem jest pokonanie swoich słabości. Ważne, żeby wszystko, co się robi, robić zgodnie ze sobą, mieć do tego przekonanie, czuć spełnienie i nie stracić do siebie szacunku.

Potrzebna jest też dyplomacja, zwłaszcza w kontaktach z ludźmi. Nasze życie składa się głównie z relacji, począwszy od rodziców, przyjaciół, partnerów, dzieci, a skończywszy na pracodawcach czy wspólnikach. Trzeba być uważnym obserwatorem samego siebie, by nie przegapić momentu, kiedy zaczynamy żyć nie swoim życiem, a przyjmujemy czyjś świat, czyjś punkt widzenia, kiedy cudze myśli i opinie bierzemy za swoje. Bo wtedy się naprawdę gubimy.

Kiedy czujesz się sobą w stu procentach?

Lubię od czasu do czasu pobyć samotnikiem, lubię wchodzić w swój świat i w nim sobie posiedzieć. Mieć własne poszukiwania, swój prywatny szlak wędrowca. A im jestem starsza, tym bardziej sobie na to pozwalam. Można powiedzieć, że zaczął się u mnie fajny czas, bo wykonałam kilka ważnych zadań, jak chociażby odchowanie dzieci. Mam teraz chwilę na refleksję, na to, żeby szukać, pytać i sobie odpowiadać. Zaczyna się druga część filmu, ze mną w roli głównej.

To film sensacyjny, dramat, komedia romantyczna?

Myślę, że raczej obyczajowy (śmiech). Na zewnątrz nuda... Cała akcja dzieje się wewnątrz bohatera. A najlepsze momenty będą na końcu (śmiech).

Odkąd dzieci dorosły, jest ci łatwiej dostrzec siebie?

Tak. One już powoli zaczynają samodzielną drogę. Mama-kwoka jest passé. Nieustanne dociekanie, co się u nich dzieje i zamartwianie się, jak sobie dają radę, jest ciągłym trzymaniem ich za rękę. Bociany już potrafią fruwać same. Ja ciągle jestem. Mogą ze mną zawsze usiąść i pogadać, ale wiem, że trzeba dać im wolność. Pamiętam, jak sama bardzo chciałam w ich wieku być niezależna i twórcza, jak nie życzyłam sobie, by rodzice ingerowali w moje życie.

Czyli nie należysz do osób, które boją się syndromu pustego gniazda?

Taka jest kolej rzeczy, i trzeba się na to przygotować. Jeżeli jesteś rodzicem nadopiekuńczym, nie masz swoich pasji, żyjesz tylko życiem dzieci, to kiedy dorosną, dom wypełnia się pustką. Twoje frustracje mogą tylko stać się dla nich ciężarem.

Ja jestem typem matki, która ze sobą się nie nudzi. Może od czasu do czasu pozrzędzę, ale na pewno się nie narzucam. Trzeba dać innym wolność wyboru, uszanować, że mają do tego prawo.

A twój własny dom rodzinny? Jak bardzo chciał ci zabrać tę wolność?

Byłam wychowywana w domu pełnym zasad i wartości: praca, odpowiedzialność, pokora, prawdomówność. Byłam grzeczna, dobrze ułożona, zawsze gotowa, żeby pomagać innym. To ostatnie różne miało skutki w moim dorosłym życiu. Miałam trudności z zachowaniem właściwych proporcji pomiędzy dawaniem a braniem. Długo myślałam,  że człowiek istnieje przede wszystkim po to, żeby dawać.

Z doświadczenia wiem, że bardzo trudno komuś z naturą dawcy nagle zacząć się cieszyć braniem…

No właśnie. Teraz mam do tego zupełnie inny stosunek. Trzeba pomagać mądrze i nie za wszelką cenę. Po co sypać ziarno na glinę? Nic z tego nie wyrośnie. Ty pozbędziesz się siły, a ona i tak nie przetworzy się w żadną wartość. Szkoda czasu i energii. Są ludzie, którym podasz rękę, a oni podniosą się cali. A są tacy, których nieść będziesz, a oni pozostaną mali. No proszę, nawet mi się zrymowało (śmiech).

A co jest najważniejszym prezentem, jaki w życiu dostałaś?

Oprócz zdrowia, rodziny i dzieci... Świadomość. Świadomość, która sprawia, że mam ciągle poszukujący, otwarty umysł, że nigdy nie interesowało mnie życie po powierzchni, to, co błyszczy. Interesował mnie środek. Podróż w głąb, dociekanie do istoty rzeczy. Wszystko inne jest płynne, mija, nie zostaje na zawsze. Wyznaczamy sobie cel, dochodzimy do niego. Ale potem pojawia się następny, i znów trzeba wędrować. To proces, który trzeba przyjąć. Czas mija, starzejemy się, i tak po prostu już jest. Akceptuję to i uśmiecham się do tego.

No właśnie, to mój kolejny prezent od losu – poczucie humoru. Ono daje mi dystans do siebie i do świata. Niejeden raz wyciągało mnie z przykrych i bolesnych doświadczeń. Dlatego uważam, że najważniejsza jest radość. Radość podniesie najcięższe głazy. Liczę na to, że nigdy mnie nie opuści. Bo na starość, nawet jak uśmiech będzie już bezzębny, błysk w oku musi być! (śmiech).

A ty już nie biegniesz, nie spieszysz donikąd? Nie goni cię po świecie? Nie chcesz wciąż więcej?

Kiedyś wpadałam do teatru z telefonem przy uchu i otwartym notesem w dłoni. Tu kolejne spotkanie, potem wizyta u lekarza, tu sprawdzić, czy młody zjadł kolację, czy ktoś wyszedł z psem itd. Teraz wchodzę do garderoby i… głęboko oddycham. Uwielbiam ten moment! Zapalam światło, odkładam wszystko na bok, siadam przed lustrem i zaczynam się malować... Wiem, że za chwilę zamienię się w jakąś postać. Spokojnie przyciągam ten inny świat do siebie. Powoli wcielam się w rolę.

Wznowiliśmy niedawno „Jabłko” Verna Thiessena. To sztuka o przemijaniu. Przeżyłam tego lata taki magiczny, wręcz symboliczny moment. Byłam na wsi i w nocy mój pies Leon nie mógł się zdecydować, czy chce być w domu, czy na dworze. Musiałam go ostatecznie wypuścić, o zgrozo, o trzeciej nad ranem! Spania już nie było, rozbudziłam się kompletnie. Wyszłam na zewnątrz, owinęłam się kocem i położyłam na huśtawce. Najchętniej nadziałabym Leona na pal! Miałam nadzieję, że sen mnie jednak dopadnie. Aż tu nagle, około czwartej, zaczął się niezwykły ptasi koncert. Mgła rozlała się po łąkach i miałam przed sobą żywy obraz Chełmońskiego. Wrażenie, że jestem w innym świecie, innej przestrzeni było wszechogarniające. Czas się zatrzymał. Byłam naprawdę „tu i teraz”. Pomyślałam: „Zapamiętaj to i pobłogosław”. Przede wszystkim najpierw Leona (śmiech).

Nasza śmierć zaczyna się wtedy, gdy ktoś, coś lub my sami zabijemy w sobie wrażliwość. A my... pracujemy, kupujemy, konsumujemy, pach, i do pracy! Nawet kawę pijemy w biegu.

Ludzie ludziom zgotowali ten los?

Na to wychodzi. W Warszawie nawet ci, co stoją w tramwaju, spieszą się.

Odchowanie dzieci dało ci trochę wolności i czasu dla siebie. Jakie jeszcze momenty były ważne w twoim życiu, odmieniły je o 180 stopni?

Zwrotnicą, która zmieniła bieg mojego myślenia, była śmierć mojej Mamy. To była bliska obecność przy całym procesie odchodzenia, ale i odprawiania, żegnania. Po odejściu Mamy mam już namacalny dowód kresu. Patrzę na życie, że ono mija, że pewne rzeczy naprawdę się kończą. Właśnie tamten moment mnie zatrzymał. Bo nie ma już żadnego takiego połączenia, bo już nikt, nawet najwspanialszy partner, przyjaciel, dzieci, brat, siostra nie dadzą ci tego świata, w którym to ty jesteś dla kogoś dzieckiem. Niewidzialna pępowina przerywa się na zawsze… Rodzice to nasze korzenie, nasza matryca. Patrzę na siwe skronie mojego Taty i błogosławię chwile, które są.

Miewasz do siebie jeszcze czasem pretensje?

Nie, nie mam i nigdy nie miałam do siebie pretensji, cokolwiek działo się w moim życiu. Błędy, które popełniałam, były raczej zignorowaniem wewnętrznego głosu. Może życie inaczej by się potoczyło, może byłabym teraz w innym miejscu, ale czy w lepszym? Taki był wtedy mój wybór, taka decyzja. Na dany moment miałam takie zdanie, taki stan emocji w sobie, takie akurat potrzeby, braki, dziury, tak byłam wtedy skonstruowana. I nie mogę mieć o to do siebie żalu czy pretensji. Wręcz odwrotnie.

Doświadczenia są nauką o tym, kim się naprawdę jest, jaką sobą chcesz przez to życie przejść. Mam 45 lat, za chwilę będzie 46, 47... Ja już przeżyłam połowę. Zostało mi może 20 lat czynnego życia. Mogę być bardzo dziarską 70-latką, ale umówmy się, szaleństw to już nie będzie! ( śmiech). Teraz wolę pocieszyć się dobrą herbatą, otworzyć książkę. Coraz częściej szukam takich momentów. Lubię zatrzymać się i spojrzeć na spadający liść. I to mnie kręci! Pośpiech zabierał mi zbyt dużo.

Ale nie, jeszcze nie stetryczałam! Jeszcze tynk nie sypie się z kamienicy! Potrafię wbiec na 6. Piętro Teatru i zagrać nadpobudliwą Carol. Czuję, że wreszcie zaczynam być sobą. Foremniakową (śmiech).

Małgorzata Foremniak, ur. w 1967 roku w Radomiu. Aktorka filmowa i teatralna. Absolwentka Wydziału Aktorskiego PWSFTviT w Łodzi. Wystąpiła m.in. w takich filmach jak: „Prawo ojca”, „Boże skrawki”, „Avalon”, „Zmruż oczy”, „Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem”, „PitBull”, „Świadek koronny” czy „Och, Karol 2”. Największą popularność przyniosła jej rola Zosi Stankiewicz-Burskiej w serialu „Na dobre i na złe” oraz udział w programie „Taniec z gwiazdami”. Jest jurorką w programie TVN „Mam talent!” oraz Ambasadorem Dobrej Woli UNICEF. Trzykrotnie nagrodzona Telekamerą dla najlepszej aktorki i Złotą Telekamerą. Prywatnie mama Aleksandry, Mileny i Patryka.

ZAMÓW

WYDANIE DRUKOWANE E-WYDANIE
  • Polecane
  • Popularne
  • Najnowsze
  1. Styl Życia

Skandale brytyjskich dworów - dlaczego interesuje nas życie wyższych sfer?

Skandale z udziałem brytyjskiej arystokracji zawsze wzbudzają ogromne emocje. W ostatnich dniach dużo mówi się o kontrowersyjnym wywiadzie, którego książę Harry i jego żona Meghan Markle udzielili Oprah Winfrey. (Fot. James Whatling/The Mega Agency/Forum)
Skandale z udziałem brytyjskiej arystokracji zawsze wzbudzają ogromne emocje. W ostatnich dniach dużo mówi się o kontrowersyjnym wywiadzie, którego książę Harry i jego żona Meghan Markle udzielili Oprah Winfrey. (Fot. James Whatling/The Mega Agency/Forum)
Zobacz galerię 9 Zdjęć
Dlaczego życie wyższych sfer to wyjątkowo wciągający i pouczający serial naszych czasów – pytamy Marka Rybarczyka.

Przyznaje pan, że brytyjska arystokracja fascynuje pana z dwóch powodów. Ze snobizmu, ale przede wszystkim z poczucia absurdu, które wywołują ich erotyczne, obyczajowe i finansowe ekscesy. Snobizm jest oczywisty, to bowiem jedna z ostatnich klas, która w świecie zachodnim pozostała – przynajmniej w niektórych obszarach czy aspektach – prawie nietknięta. Choć I wojna światowa, na którą Brytyjczycy poszli z dumy i poczucia imperializmu, a nie z konieczności, przetrzebiła szeregi arystokracji, to nadal ma ona ogromne przywileje. Na przykład w Izbie Lordów zasiada prawie 100 arystokratów, a około 800 nosi dziedziczne tytuły, poza tym w ich rękach jest 1/3 ziemi w Anglii – jak mówi angielskie przysłowie, wystarczy obrócić się trzy razy i rzucić kamieniem, by trafić w rezydencję jakiegoś lorda.

Arystokracja jest tu tak liczna i ważna z kilku powodów. Po pierwsze uniknęła rewolucji, która we Francji wycięła w pień dobrze urodzonych. Po drugie wyszła obronną ręką z rewolucji przemysłowej, uratowana przez falę małżeństw z amerykańskimi dziedziczkami, które wnosiły w posagach pokaźny zastrzyk gotówki. Po trzecie, zachowała wiele zamków i dworów, niezniszczonych w czasie II wojny światowej, które są obecnie w posiadaniu wielce szlachetnej organizacji, jaką jest National Trust, i udostępniane do zwiedzania. Obecność arystokracji jest więc zauważalna.

Członkowie rodziny królewskiej nazywają swoją familię „Firmą”. Na zdjęciu król Jerzy VI Windsor, Królowa Matka oraz ich córki - Elżbieta i Małgorzata. (Fot. BEW Photo) Członkowie rodziny królewskiej nazywają swoją familię „Firmą”. Na zdjęciu król Jerzy VI Windsor, Królowa Matka oraz ich córki - Elżbieta i Małgorzata. (Fot. BEW Photo)

Są też niepisane przywileje, polegające na tym, że jeśli pochodzisz z wielkiej rodziny, czyli – jak śmieję się razem z innymi autorami – masz nazwisko, którego pisownia ma się nijak do jego wymowy albo które jest wieloczłonowe – to jest ci o wiele łatwiej znaleźć pracę. Jest mnóstwo galerii sztuki czy firm PR-owych, w których jedno szepnięcie, że ktoś jest z takiej, a nie innej rodziny, gwarantuje zatrudnienie. Arystokraci kończą zwykle elitarne szkoły, jak Eton, ale tu studiują też potomkowie rodzin z dużymi pieniędzmi, więc te dwie klasy trochę się mieszają. Dzięki temu w Eton poznali się książę William i księżna Kate, wtedy Middleton. Jest mnóstwo sklepów oferujących towary i ceny nie na normalną kieszeń, jak pracownia garniturów przy Savile Row w Londynie, które dostarczają swoisty uniform dla arystokraty. Książkę „Skandale angielskich dworów” zaczynam od anegdoty o pewnie sunącym pojeździe z fioletową lampką z przodu, na który natrafiłem kiedyś zdziwiony na ulicy w Covent Garden. Ta lampa to symbol, że jedzie nim ktoś z rodziny królewskiej, komu trzeba ustąpić pierwszeństwa. I metafora tych przywilejów.

Rodzina królewska, kwintesencja i symbol potęgi swojej klasy, jest popularna nie tylko w Wielkiej Brytanii, ale i w Polsce. Skąd u nas to zainteresowanie? Z tęsknoty za własną arystokracją? Brytyjska rodzina królewska to jest ewenement na skalę światową. Zaczęła pełnić rolę takiej soap opery, ulubionego serialu każdego, niezależnie od wieku czy pochodzenia. Wszystko zaczęło się od małżeństwa Karola i Diany, zakończonego publicznym praniem brudów, na co nałożyła się rewolucja w prasie i powstanie tabloidów, czyli imperium prasowego Ruperta Murdocha. Cały świat chciał czytać o rodzinie królewskiej, a dziennikarze to ochoczo podchwycili.

Królowa Elżbieta II i książę Filip. (Fot. Getty Images) Królowa Elżbieta II i książę Filip. (Fot. Getty Images)

W Polsce praktycznie nie mamy arystokracji, ona została w okrutny sposób wycięta i zniszczona przez komunizm i populizm, czyli demokrację. Za komuny tępiono ją planowo, natomiast demokracja zabiła szacunek dla tytułów i dla tradycji. A mamy przecież kilka wspaniałych rodów arystokratycznych, które jednak coraz częściej wynoszą się z Polski, bo czują się tu niemile widziane. Anglicy mają świadomość, że klasy wyższe niosą ze sobą przede wszystkim pewne wartości.

Jakie? Ja arystokrację zacząłem bardzo cenić, kiedy zdałem sobie sprawę, że bez niej – mam tu na myśli głównie arystokrację brytyjską – nie byłoby współczesnej cywilizacji europejskiej, i mówię to z całą powagą dziennikarza i politologa. Przede wszystkim była niesamowicie bogata, bogatsza nawet niż dzisiejsi potentaci z Doliny Krzemowej. Poza tym żyła w odcięciu od świata, dzięki czemu mogła się ugruntować i wyodrębnić. Przez wyspiarską izolację miała więcej spokoju i nie ulegała tak łatwo trendom. Stąd słynny angielski konserwatyzm.

Królowa Elżbieta II i jej córka, księżniczka Anna. (Fot. BEW Photo) Królowa Elżbieta II i jej córka, księżniczka Anna. (Fot. BEW Photo)

Tę klasę było stać na wiele – na picie kawy i herbaty w restauracjach, ale też na kupowanie dzieł sztuki, na mecenat artystyczny i na kult wolności. Arystokracja w XVIII wieku staje się uosobieniem niezależności i czynnie wspiera kult indywidualizmu. W Anglii do dziś ceni się oryginałów. Wielu arystokratów – często z nudów i nadmiaru wolnego czasu – było naukowcami, wynalazcami, odkrywcami czy podróżnikami. Oni wymyślili nam świat. Nic dziwnego, że uważają się za wyjątkowych, ale też szanują wyjątkowość innych. Byli promotorami liberalizmu, sztuki, ale też działalności charytatywnej, czuli się odpowiedzialni społecznie – a tego dotkliwie brak dzisiejszej klasie politycznej. Brytyjska rodzina królewska zakłada i wspiera tysiące organizacji, w tym bardzo nowoczesne, zajmujące się walką z cyberprzemocą, depresją czy zanieczyszczeniem środowiska.

Jedna sprawa to wartości, druga to zepsucie. Sam pan pisze, że byli też elitą brutalną, wyzyskującą, czerpiącą zyski z pracy niewolników. W XIX, ale i XX wieku arystokracja to zgnilizna moralna, dewiacje, wychowanie w szkołach z internatem. Są czarne karty historii arystokracji, jak niewolnictwo. Jest też nadal występujący zimny chów. Tak jak Elżbieta II wykończyła Karola, chłodem, brakiem czułości i surową szkołą z internatem, tak wielu innych arystokratów niszczyło swoje dzieci. Zwłaszcza poprzez wczesne oddawanie ich do szkół, gdzie były dowożone jak pakunki i doświadczały aktów sadyzmu ze strony nauczycieli i rówieśników, mówię tu głównie o XVIII wieku. Ale kary cielesne, zimne pokoje, osamotnienie – były na porządku dziennym też w XX wieku. W ten sposób hodowano późniejszych dewiantów. Trójkąty małżeńskie, dewiacje seksualne, praktyki sado-maso, wątki biseksualne – o tym wszystkim piszę w książce. Anglia kojarzy nam się z oziębłymi konserwatystami, którzy do łóżka zabierają najwyżej termofor z ciepłą wodą, ale to nieprawda – to oni wymyślili pierwszą rewolucję seksualną w XVIII wieku. To brało się z nudy, ale też z wychowania, które potem odreagowywali w sypialni. Londyn był miastem z największą liczbą domów publicznych w Europie, to tam swoją „edukację” zaczynali potomkowie arystokratycznych rodzin.

Brytyjska rodzina królewska, lata 80. (Fot. BEW Photo) Brytyjska rodzina królewska, lata 80. (Fot. BEW Photo)

„Sekrety angielskich dworów” to pana kolejna książka o arystokracji. Co jest w niej tak inspirującego, że nie przestaje pan wracać do tego tematu? Arystokraci są swoistym laboratorium dla każdego z nas jako człowieka. My, żyjący w stechnologizowanym XXI wieku, stajemy się podobni do XVIII-wiecznych lordów. Oni siedzieli w swoich zamkach, liczących 100 pokoi, i czuli się bardzo osamotnieni, dlatego wymyślali sobie różne rzeczy – obyczajowe i seksualne. My też zamknięci w swoich pokojach czy siedzący przed komputerami ze słuchawkami na uszach czujemy się odizolowani od świata, uciekamy w gadżety i wirtualną rzeczywistość, albo spędzamy całe dnie w centrach handlowych, w tłumie, ale tak naprawdę sami. Coraz trudniej nawiązać nam bliskie związki z innymi, coraz łatwiej umówić się na seks. Wynaleźliśmy tyle rzeczy, które miały nam oszczędzić czas, a teraz nie wiemy, co z tym czasem zrobić. W historii brytyjskiej arystokracji widzę tak naprawdę opis losu jednostki pragnącej uciec przed nieuchronnością śmierci i tym, że w jej obliczu zawsze jesteśmy sami.

Marek Rybarczyk, publicysta, dziennikarz, pisarz. Znawca kultury i historii Wielkiej Brytanii, wieloletni dziennikarz radia BBC, korespondent „Gazety Wyborczej” w Londynie, komentator Radia TOK FM, radiowej Trójki i TVN24. Autor książek, m.in. „Tajemnice Windsorów”, „Elżbieta II. O czym nie mówi królowa?” „Skandale angielskich dworów”.

Polecamy książkę Marka Rybarczyka „Skandale angielskich dworów”, wyd. Prószyński i S-ka, 2018 Polecamy książkę Marka Rybarczyka „Skandale angielskich dworów”, wyd. Prószyński i S-ka, 2018

  1. Psychologia

Style przywiązania - jak związek z matką wpływa na późniejsze relacje?

Od chwili narodzin uczymy dziecko niezależności, a ono uczy nas... zależności (fot. iStock)
Od chwili narodzin uczymy dziecko niezależności, a ono uczy nas... zależności (fot. iStock)
Wiele problemów w naszych bliskich związkach ma swoje źródło we wczesnych relacjach z rodzicami. Ale to nie znaczy, że oni są wszystkiemu winni. Ich przecież też wychowywali rodzice, którzy powielali błędy swoich rodziców.

Wiele problemów w naszych bliskich związkach ma swoje źródło we wczesnych relacjach z rodzicami. Ale to nie znaczy, że oni są wszystkiemu winni. Ich przecież też wychowywali rodzice, którzy powielali błędy swoich rodziców. Jakie wyróżniamy style przywiązania i jaki mają one wpływ na naszą relację z partnerem?

Ewa, lat 34, mama sześcioletniej Marty. Pewnego dnia, po awanturze z mężem, widzi w sobie swoją matkę. Silną, dominującą, wiecznie zagniewaną. Przypominają jej się kłótnie matki z ojcem, gdy była dziewczynką. Chowała się wtedy pod stołem i zatykała sobie uszy. W Martusi widzi małą Ewę – zalęknioną, ale też rozhisteryzowaną, roszczeniową. Odkrywa jeden ze stylów przywiązania u dzieci. Szuka ratunku u terapeuty. Terapia nie ocala wprawdzie małżeństwa, ale pomaga na nowo budować relacje z córką.

Część wspólna zbioru

Nie każdy z nas ma szczęście zobaczyć jak na dłoni siebie w swoim dziecku. To dlatego większość psychoterapeutów proponuje rozpoczęcie terapii od spojrzenia w siebie, choć to, co tam zobaczymy, bywa często skutkiem relacji z naszymi rodzicami. Nie znaczy to, że oni są wszystkiemu winni. Ich przecież też wychowywali rodzice, którzy popełniali błędy.

Często dopiero własne dzieci pokazują, jacy naprawdę jesteśmy. Uświadamiają nam style przywiązania z przeszłości. Są lustrem, w którym możemy się przejrzeć. Marta, córka Ewy, z byle powodu wpadała w histerię. Swoim zachowaniem pokazywała jednak nie to, „jak paskudny ma charakter” (cytat z ojca), ale to, co fundowali jej rodzice.

Dzieci są czymś w rodzaju wspólnego zbioru pomiędzy ojcem a matką, czyli są tym, co daję na rzecz związku ja i co ofiarowuje mój partner. Z czasem granice tej „części wspólnej” powiększają się o wszystko, co wnosi dorastające dziecko. Przez pierwsze lata życia jest ono jednak swoistą walizką, którą rodzice – często nieświadomie – zapełniają. Są pierwszymi osobami, z jakimi dziecko wchodzi w doświadczenie bliskich związków. Według Johna Bowlby’ego, brytyjskiego lekarza i psychoanalityka, od przebiegu relacji dziecka ze znaczącymi dla niego osobami we wczesnym okresie życia zależy jego funkcjonowanie psychiczne i społeczne w przyszłości. Style przywiązania u dzieci mają niebagatelne znaczenie.

Psycholog rozwojowy Mary Ainsworth przeprowadziła badania, które miały odpowiedzieć na pytanie, jak emocje matki wpływają na relacje z dzieckiem. Badania polegały na tym, że sprawdzano reakcję dziecka, gdy matka znikała z jego pola widzenia. Na tej podstawie określono trzy tak zwane style przywiązania u dzieci.

Mamo, zaopiekuj się mną, czyli style przywiązania u dziecka a późniejsze relacje z partnerem

Pierwszy, oparty na poczuciu bezpieczeństwa, prezentuje około dwóch trzecich dzieci. Co je wyróżnia? To, że ufają matce, czują się przy niej bezpiecznie, wierzą, że jest dostępna, wrażliwa i gotowa do wsparcia i opieki. Taka relacja buduje w małym człowieku poczucie własnej wartości oraz przekonanie, że ma prawo do miłości. A to z kolei sprawia, że chce on potem poznawać świat z dużą dozą pewności siebie, jest ciekawy nowych zjawisk i angażuje się w relacje społeczne. Dzieci prezentujące bezpieczny styl przywiązania jako osoby dorosłe potrafią tworzyć trwałe, zdrowe relacje. Umieją wspierać innych, ale też zwracać się o pomoc. Nie sprawia im trudności bycie zależnym od innych, potrafią również stawiać wyraźne granice. Po latach opisywali swoich rodziców jako troskliwych, uczuciowych, sprawiedliwych.

Badania Ainsworth pokazują, że około 20 procent dzieci przejawia inny styl przywiązania – lękowo-ambiwalentny. Aż tyle nie ma pewności, czy dostanie pomoc i pocieszenie! I dlatego stale upewniają się, czy aby mama jest blisko. Gdy próbuje się oddalić, gwałtownie protestują. A po jej powrocie z jednej strony się cieszą, a z drugiej – demonstrują gniew i opór. W dorosłości zamartwiają się o to, czy są naprawdę kochani i czy nie kochają za bardzo. Mogą stać się chorobliwie zazdrośni i czuć się niedoceniani przez partnera i inne ważne osoby, na przykład współpracowników. Badani o takim stylu przywiązania opisywali swoich rodziców jako agresywnych, kontrolujących.

Kolejne 20 procent dzieci cechuje unikający styl przywiązania. Takie dzieci mają poczucie odrzucenia przez matkę. A nabierają go dlatego, że są karane za próby nawiązania z nią bliskiego kontaktu fizycznego. Jako dorośli czują się skrępowani bliskością innych ludzi, stają się w ich obecności nerwowi, unikają intymności, nie ufają partnerowi. Wikłają się w przelotne związki seksualne i nadmiernie koncentrują, na przykład na pracy zawodowej. Wspominali rodziców jako wymagających, krytycznych i pozbawionych troskliwości.

Zamiana ról

Badania pokazują, że u 70 procent dorosłych (21-latków) styl nawiązywania relacji z partnerem jest taki sam jak styl przywiązania u dzieci do matki w wieku 12 miesięcy.

John Bradshaw, amerykański psycholog (ten, który ukuł termin „wewnętrzne dziecko”), twierdzi, że błędne koło powielania tego schematu da się przerwać. Zacząć trzeba od powrotu do swojego dzieciństwa, od obejrzenia go jak na zwolnionym filmie, przeanalizowania wspomnień i faktów. Dobrze jest przeprowadzić coś w rodzaju wywiadu ze sobą. Czy czuliśmy się wystraszeni, gdy mama znikała? Czy mieliśmy żal do rodziców, że wyjechali? Kto się nami opiekował, przytulał? Byliśmy chwaleni czy tylko karani?

Ewa przeprowadziła ze sobą taki wywiad. I co się okazało? Że panicznie bała się rozłąki z mamą, ponieważ ta postraszyła ją kiedyś (gdy była niegrzeczna): „Wyjdę z domu i więcej nie wrócę”. Odtąd lęk towarzyszył jej zawsze, gdy traciła matkę z oczu. Potem panicznie bała się zdrady i odejścia męża.

Ale aby przerwać przymus powielania schematu, nie można poprzestać tylko na uświadomieniu sobie tego, co jako dzieci przeżyliśmy. Trzeba też spróbować zrozumieć rodziców, spojrzeć na swoje dzieciństwo ich oczami. Żyli przecież w innych czasach, borykali się z różnymi trudnościami, nie mieli takiego dostępu do wiedzy na temat wychowania, jaki teraz mamy. A my chcieliśmy widzieć w nich bogów, którzy są w stanie wszystko dać i wszystko wiedzieć.

Gdy więc stajemy się dorosłymi, podziękujmy rodzicom za to, że kochali nas tak, jak potrafili, nie obarczajmy winą, tylko wybaczmy im i weźmy swoje życie w swoje ręce. Teraz to my jesteśmy rodzicami. Pamiętajmy: od chwili narodzin uczymy dziecko niezależności, a ono uczy nas... zależności. To taka naturalna wymiana – ono pobiera od nas lekcje stawania się autonomiczną osobą, a w zamian daje nam lekcje stawania się odpowiedzialnymi za drugiego człowieka.

Co się dzieje, gdy powstaje zbyt duża zależność rodzica z jednej strony i zbyt duża niezależność dziecka z drugiej? Ilustruje to taka oto sytuacja: Mama z dzieckiem przechodzą obok stoiska z zabawkami. Synek domaga się samochodu. Mama tłumaczy, że nie kupi mu autka. Synek krzyczy, rzuca się na podłogę. Mama czerwona ze wstydu, dla świętego spokoju, kupuje samochód i wściekła wyciąga malca ze sklepu.

Prawdziwy dialog

W tej próbie sił wygrywa dziecko, ale czy na pewno? Widząc poirytowaną matkę, zastanawia się: „Niby wygrałem, ale dlaczego mama jest taka zła?”. Satysfakcję z postawienia na swoim mącą synkowi wątpliwości, czy wobec tego mama go jeszcze kocha. Tak rodzi się brak poczucia bezpieczeństwa. Bo to poczucie budują rodzice, którzy kochają, ale stawiają granice, uczą, czego wolno, a czego nie, którzy w swoich reakcjach są przewidywalni, konsekwentni.

Ulegamy dzieciom między innymi dlatego, że nie radzimy sobie z gniewem – chcemy ukryć irytację i złość, którą one bardzo wyczuwają. A wszystko to z lęku przed ich reakcją!

Z kolei skutki zbyt małej niezależności dziecka i zbyt małej zależności rodziców ilustruje taka oto sytuacja: Synek wygląda przez okno samolotu i nagle woła: „Tato, popatrz, jaki piękny stadion!”. Na co tata: „Co ty pleciesz, tu nie ma żadnego stadionu”. „Ale ja go widzę!” – upiera się synek. Tata: „Stadionu nie ma w tym mieście”. „Widocznie lecimy nad innym” – odpiera rezolutnie chłopiec. „Nie dyskutuj ze mną!” – ucina ojciec. Po chwili kapitan samolotu informuje, że lecą nad Manchesterem. A w tym mieście stadion na pewno jest. Tata jednak udaje, że nie słyszy. Synek słyszy doskonale, ale już wie, że tata musi zawsze mieć rację.

Wszechwiedzący rodzice, którzy decydują, co jest prawdą, a co nie, sprawiają, że dziecko nie ma poczucia sprawczości, czyli nabiera przekonania, że nic od niego nie zależy. Nie ma więc ochoty, by się zmieniać, rozwijać, podążać za swoimi pragnieniami i talentami, bo po co, skoro kontrolujący rodzice i tak wiedzą lepiej. Ale w głębi duszy pozostaje złość i żal oraz głębokie poczucie niesprawiedliwości. W życiu dorosłym takie skrzętnie skrywane uczucia mogą mieć opłakane konsekwencje – jak niesamodzielność, trudności w radzeniu sobie z codziennymi problemami, zbyt duża zależność od zdania innych osób, niskie poczucie własnej wartości. Takie style przywiązania mają wpływ na relacje z partnerem.

Dziecko powinno móc wyrazić każdą swoją emocję. Być zauważone i bezwarunkowo kochane. A jednocześnie znać granice, których nie wolno przekraczać, i konsekwencje, jakie poniesie, gdy jednak nie będzie ich respektować. To wszystko daje mu poczucie równowagi i stabilności. Nawet jeśli odzywa się w nas stara płyta ze znanymi ze swojego dzieciństwa melodiami, starajmy się włączyć nową. I powtarzajmy dziecku: „kocham cię”. Bo ono zawsze potrzebuje takiego zapewnienia.

Konsultacja psychologiczna: Monika Myszka.

  1. Psychologia

Przemoc ekonomiczna w rodzinie - jak powstrzymać kłótnie o pieniądze w małżeństwie?

Czy istnieje jeden doskonały model domowego budżetu? Zdaniem ekspertów zdrowe dla związku będzie to wszystko, co wynika ze swobodnych ustaleń między partnerami. Co więcej, uzgodnienia mogą się zmieniać. (Fot. iStock)
Czy istnieje jeden doskonały model domowego budżetu? Zdaniem ekspertów zdrowe dla związku będzie to wszystko, co wynika ze swobodnych ustaleń między partnerami. Co więcej, uzgodnienia mogą się zmieniać. (Fot. iStock)
„Obiecywał mi złote góry!”, „Ona mogłaby wydać każdą sumę!”. W kłótniach między partnerami często padają argumenty finansowe. Sprawdzamy, czy ludowa mądrość: kiedy nie wiadomo o co chodzi, to chodzi o pieniądze – ma zastosowanie w związku. 

Z sondażu przeprowadzonego w czerwcu 2020 roku przez agencję badawczą Difference dla ING Banku Śląskiego wynika, że rozmowy o pieniądzach są naturalne dla 68 proc. Polaków. Byłby to dość imponujący wynik, świadczący o naszej dobrej umiejętności komunikacji, jednak respondenci tego samego badania przyznają, że jest to temat niełatwy, a pieniądze często są przyczyną sporów między partnerami... „Myślę, że chodzi o to, że pieniądze to nie jest jednorodna kategoria i rozmowa o finansach to nie jest zawsze rozmowa o tym samym” – mówi prof. Agata Gąsiorowska z Uniwersytetu SWPS we Wrocławiu w prowadzonym przez psycholożkę i terapeutką Marię Rotkiel cyklu ING „Porozmawiajmy o pieniądzach” (można go obejrzeć na YouTubie).

Sama przy okazji pisania tego tekstu prowadziłam  minibadania i różnorodność przekonań na temat pieniędzy (wpojonych nam w dzieciństwie przez rodziców i inne ważne osoby oraz wypracowanych już w dorosłym życiu) naprawdę mnie zaskoczyła.

„Czym są dla ciebie pieniądze?” – czytamy w popularnej książce „Happy money” Kena Hondy. Traktujesz je neutralnie – jako środek wymiany dóbr i usług? A może upatrujesz w nich instrumentu kontroli? Źródła poczucia bezpieczeństwa? Albo służą ci do tego, żeby się na kimś odegrać? Czy pieniądze pomagają ci robić to, co zechcesz? Czy też są raczej przeszkodą, która zawsze staje ci na drodze? – pyta japoński autor.

Moje... twoje... nasze...

Maria Rotkiel przyznaje, że zagadnienia związane z finansami często wypływają w jej gabinecie podczas terapii par. I choć ze statystyk wynika, że same pieniądze proporcjonalnie rzadko są wskazywane jako podstawowa przyczyna rozpadu małżeństwa (wg raportu CBOS ze stycznia 2020 roku – w 8 proc.), to zwykle właśnie one pojawiają się w tle tzw. niezgodności charakterów małżonków, która jest najczęstszą przyczyną orzekania rozwodów.

Czy istnieje jeden doskonały model domowego budżetu? Badania wskazują, że dla trwałości związku najlepsza jest pełna wspólność majątkowa, jednak w praktyce modele są różne – na drugim biegunie wspólnoty są osobne konta, pomiędzy nimi jest stan pośredni, w którym strony ponoszą wydatki w określonych proporcjach. Zdaniem ekspertów zdrowe będzie wszystko, co wynika ze swobodnych ustaleń między partnerami. Co więcej, uzgodnienia mogą się zmieniać w trakcie związku, np. gdy któraś strona zdecyduje się na przerwę w pracy zarobkowej na rzecz opieki nad dziećmi albo poczuje się wypalona i zechce zrezygnować z dobrze płatnego stanowiska.

I tu wracamy do kwestii rozmawiania o pieniądzach, co w  gruncie rzeczy sprowadza się do komunikacji. Maria Rotkiel proponuje, by do różnic w podejściu do finansów podejść z ciekawością, a nawet wykorzystać je jako szansę na rozwój – np. jeśli wydaje mi się, że mój partner jest zbyt rozrzutny, to może ja za bardzo oglądam każdy grosz?

Przemoc ekonomiczna

Kluczowe jest to, żeby na stosowany w związku model finansowy zgodziły się obie strony. Jeśli nie, może pojawić się tzw. przemoc ekonomiczna. Samo pojęcie jest dość świeże – w świecie badań naukowych zostało zauważone w Stanach Zjednoczonych niewiele ponad 20 lat temu, a na Starym Kontynencie jeszcze później. W badaniach na temat przemocy w Unii Europejskiej zrealizowanych w latach 2011–2012 znalazło się tylko jedno pytanie dotyczące przemocy ekonomicznej. Najbardziej dotknięte nią okazały się Bułgarki, a najmniej Portugalki – Polki znalazły się w środku tego zestawienia.

W Polsce problemem zajmuje się Fundacja Centrum Praw Kobiet, na której stronie czytamy: „O przemocy ekonomicznej mówimy wtedy, gdy jej sprawca używa pieniędzy albo innych wartości materialnych do zaspokojenia swojej potrzeby władzy i kontroli, podporządkowując sobie partnerkę lub przerzucając na nią odpowiedzialność za utrzymanie domu. Sprawca wykorzystuje uzależnienie partnerki od swoich dochodów lub majątku do znęcania się nad nią. Czasem uniemożliwia jej dostęp do konta, w innych wypadkach wydziela i kontroluje jej wydatki, utrudnia jej podjęcie pracy lub przyczynia się do jej utraty. Pieniądze stają się kartą przetargową (...). O przemocy ekonomicznej mówimy również wtedy, gdy partner pasożytuje na pracy partnerki, nie płaci alimentów, bez jej wiedzy zaciąga kredyty lub przywłaszcza sobie środki przeznaczone na utrzymanie rodziny”.

I ślubuję Ci uczciwość małżeńską

Francuska psycholożka kliniczna i terapeutka Lisa Letessier w książce „Kłamstwo w związku” przywołuje historię kobiety (wykształconej naukowczyni z zamożnego domu), która dopiero po wielu latach odkryła oszustwa finansowe męża. „Pewnego razu odebrałam telefon z banku z pytaniem o szczegóły administracyjne dotyczące hipoteki, którą podpisałam. Na początku pomyślałam, że to pomyłka, byłam przekonana, że to niemożliwe. Ale zaczęłam drążyć i wszystko odkryłam. Mój mąż, do którego miałam pełne zaufanie, kochający i uważny ojciec naszych dzieci, podrobił mój podpis i zastawił nasz dom, żeby wziąć kredyt” – cytuje autorka. Jak się okazało, mężczyzna miał na sumieniu wiele innych nadużyć, w tajemnicy zaciągał pożyczki u teściowej i nielegalnie spieniężył część jej majątku. Był hazardzistą i brał narkotyki. „Był chory, z pewnością, ale zniszczył swoją rodzinę, swoje dzieci. Nigdy mu nie przebaczę. Dziś na samo jego wspomnienie mam mdłości” – puentuje bohaterka.

To przypadek skrajny, wynikający z zaburzenia, jednak zdaniem Letessier za kłamstwem dotyczącym pieniędzy zwykle stoi lęk: przed byciem zdradzonym czy zdradzeniem swoich wartości, przed utratą poczucia bezpieczeństwa czy przed konfliktem. Innym wytłumaczeniem może być to, że dla niektórych własne oszczędności, zwłaszcza jeśli budżet domowy nie jest z tego powodu zagrożony, są częścią tzw. tajemniczego ogrodu, czyli ich przestrzeni osobistej.  Niezależnie od skrywanej motywacji przywołany wcześniej Ken Honda stawia sprawę jednoznacznie i uważa, że uczciwość jest priorytetem w związkowym systemie tzw. szczęśliwych pieniędzy. „Chociaż oboje partnerzy są dorośli, to czasem jedno traktuje drugie jak dziecko, które nie musi niczego wiedzieć na temat ich sytuacji finansowej lub nie ma do tych spraw głowy. Czasem też z obawy przed konfliktem ukrywają pewne informacje lub swoje błędy, co później obraca się przeciwko nim” – pisze.

Ćwiczenie: Myślisz "pieniądze", czujesz...

W książce „Happy money” Ken Honda podaje najczęściej spotykane w swojej pracy trenera rozwoju osobistego emocje wywoływane przez temat finansów. Zastanów się, jakie ty odczuwasz i na ile rzutują one na twój związek.
  1. Lęk i niepokój. Czy martwisz się o to, że zabraknie ci pieniędzy? Czy boisz się utraty pracy, bo to oznaczałoby brak zabezpieczenia finansowego? To dość powszechne niepokoje, za którymi stoi zwykle lęk przed porażką czy przed rozczarowaniem innych, a to często wiąże się z niską samooceną i przekonaniem, że nie zasługujesz na to, co dobre, zatem żeby to zdobyć, musisz udowodnić swoją wartość.
  1. Gniew i frustracja. Czy czujesz się niesprawiedliwie wynagradzany? Czy złościsz się na osoby, które decydują o twoich zarobkach albo na te, które twoim zdaniem odpowiadają za zły stan gospodarki? Taki stan wprowadza twój mózg w stan walki o przetrwanie, więc ogranicza zdolność do kreatywnego myślenia,  a przecież rzadko pustka w portfelu oznacza natychmiastowe zagrożenie dla ciebie i najbliższych.
  1. Smutek i rozczarowanie. Czujesz źródła niespełnionych marzeń i dopatrujesz się w braku pieniędzy? A może obserwacja dramatycznych wydarzeń na świecie skłania cię do refleksji, że to wszystko przez chciwość i chęć zmaksymalizowania zarobków? Samotnie niesiony i nieprzepracowany smutek wpływa na twoje relacje z samym sobą, innymi i może doprowadzić do depresji.
  1. Nienawiść i rozpacz. Czy czujesz się oburzony, że ktoś cię wykorzystuje? Czy to wywołuje w tobie gniew? Lepiej wykorzystać potencjał, który niesie złość, jako impuls do zmiany, niż pielęgnować ją w sobie, bo z czasem może przekształcić się w nienawiść – do tego, kogo uważasz za winnego twojej sytuacji, albo do siebie samego, co w ostateczności może doprowadzić nawet do próby samobójczej.
  1. Poczucie wyższości i niższości. Czy kupujesz rzeczy, na które cię nie stać, żeby zaimponować komuś? Czy stwarzasz pozory bycia zamożniejszym niż jesteś? Koncentrując się na budowaniu wizerunku, możesz np. niepotrzebnie się zadłużyć, co będzie cię przepełniało lękiem i ograniczało wybory – w rezultacie nie będziesz w stanie czerpać radości z bycia tu i teraz.
  1. Poczucie winy i wstydu. Czy czujesz się winny, bo inni zarabiają mniej od ciebie? A może wstydzisz się niedostatku? To dwie strony tego samego medalu – chcąc zagłuszyć te skądinąd nieprzyjemne odczucia, łatwo popaść w stany kompulsywne i uzależnienia, co jeszcze bardziej zakłóci twoją wewnętrzną równowagę.
  1. Odrętwienie. Czy tłumisz emocje, jakie wywołuje w tobie temat pieniędzy? Czy unikasz rozmów o nich? Udając obojętność w kwestiach finansowych, tłumisz swoją emocjonalność również w innych sferach życia. Mózg jest bardzo plastyczny, więc im rzadziej korzystasz z pewnych funkcji, tym trudniej ci to przychodzi.
  1. Podekscytowanie i radość. Czy okazujesz radość z premii? Czy cieszysz się, gdy na urodziny dostaniesz od kogoś pieniądze? Nie chodzi o to, że szczęście dają ci pieniądze jako takie, ale o zdolność do odczuwania wdzięczności, która wpływa na poczucie szczęścia.
  1. Wdzięczność i miłość. Czy doceniasz czyjąś pomoc finansową? Czy chętnie dzielisz się swoimi zasobami? Jeśli pieniądze przepływają między ludźmi z miłością i wdzięcznością, przynoszą im większą satysfakcję i dają poczucie bycia docenionym.
  1. Szczęście. Nieoczekiwany przypływ gotówki sprawia przyjemność każdemu; czujemy, jakby zarysowały się przed nami nowe możliwości. A co jeślibyś jej nie dostał? Czy umiesz szczerze przyznać, że już masz wszystko, co jest ci potrzebne do szczęścia, a na nowe możliwości wystarczy się otworzyć?

  1. Psychologia

Dziadkowie - mogą dać wnukom to, czego nie dają rodzice

Do roli dziadków nie startuje się z pozycji zero. Przenosi się do niej dużo wcześniejszych napięć z relacji z dziećmi. Do tego dochodzą obecne stosunki z zięciami, synowymi, ich rodzicami, którzy są „współdziadkami”. (Fot. iStock)
Do roli dziadków nie startuje się z pozycji zero. Przenosi się do niej dużo wcześniejszych napięć z relacji z dziećmi. Do tego dochodzą obecne stosunki z zięciami, synowymi, ich rodzicami, którzy są „współdziadkami”. (Fot. iStock)
Dziadkowie nie są wnukom niezbędni do życia. Ale mogą dać im to, czego nie dają rodzice: spokój, czas. Pod warunkiem, że i rodzice, i dziadkowie nie potraktują dzieci instrumentalnie, czyli nie wykorzystają ich do swoich rozgrywek.

Hanna, lat 59, emerytowana nauczycielka, sama wychowuje wnuka, trzyletniego Błażejka. Jej córka Justyna uznała, że dla samotnej matki to optymalne rozwiązanie. Babcia ma domek, dużo czasu i przygotowanie pedagogiczne. Justyna – ciekawą pracę, do której szybko po porodzie wróciła. Odwiedza syna w weekendy. Błażejek za mamą specjalnie nie tęskni, raczej za prezentami, którymi hojnie go obdarowuje. Babcia Hania radzi sobie nieźle, choć coraz częściej przebąkuje o oddaniu wnuczka córce. A córka właśnie awansowała i próbuje ułożyć sobie życie z nowym partnerem.

Zofia Milska-Wrzosińska, psychoterapeutka z Laboratorium Psychoedukacji w Warszawie, zauważa, że model, w którym dziadkowie przejmują funkcję rodzicielską, nie jest wcale nowy. – W latach 70. i 80. studenci oddawali dzieci do swoich rodziców na wsi na czas potrzebny do ukończenia studiów, czyli na kilka lat. To było dość powszechne zjawisko. Jej zdaniem z relacji pacjentów, którzy byli na dłuższy czas przekazani dziadkom, wynika, że rodzice nie zawsze biorą pod uwagę uczucia dziecka. W jakimś momencie odbierają je jak bagaż z przechowalni.

– Z jednej strony to zrozumiałe, że rodzice wspierają swoje dzieci, zajmując się wnukami, ale z drugiej – warto zadbać, by nie powodowało to u dziecka dodatkowych kosztów psychicznych. Dlatego ani powierzenie, ani odebranie dziecka dziadkom nie może być nagłe. Dziecko powinno, stosownie do swoich możliwości wiekowych, rozumieć przyczyny tych wędrówek i wiedzieć, że jest dzieckiem rodziców, a nie dziadków, no i oczywiście rodzice powinni utrzymywać z nim stały kontakt.

Krystyna i Jan (60-latkowie) mają dwie córki i pięcioro wnuków, najstarszy kończy studia, najmłodszy ma półtora roku. Nigdy – ani wtedy, gdy pracowali, ani teraz, gdy są na emeryturze – się nimi nie zajmowali. Krystyna jasno zakomunikowała córkom: „Nam nikt nie pomagał, wy też sobie radźcie same”. Pamięta o urodzinach i to wszystko. Córki w końcu zaakceptowały postawę rodziców, choć z zazdrością patrzą na innych dziadków zakochanych w swoich wnukach. Natomiast zięciowie, ich rodzice i większość członków rodziny nie kryją oburzenia.

Młodzi na starość

W Polsce taka postawa jest rzadka i szokująca. Zdaniem Zofii Milskiej-Wrzosińskiej zupełnie odwrotnie niż w wielkomiejskich społeczeństwach zachodnich, gdzie szokuje pomysł, że dziadkowie mieliby poświęcić się wnukom. Tam bardziej niż u nas starszym ludziom daje się prawo do swojego życia.

– Współcześni dziadkowie są nie tyle metrykalnie, ile biologicznie młodsi – mówi psychoterapeutka. – Kiedyś w wieku pięćdziesięciu kilku lat byli staruszkami, teraz są w pełni sił, mogą pracować, realizować zainteresowania, wchodzić w nowe związki. Nie muszą nikomu dowodzić swojej przydatności, biorąc sobie na głowę pełnoetatową opiekę nad wnukiem. Bywają dziadkowie, którzy wyraźnie mówią: „Traktuj mnie jak pogotowie ratunkowe w sytuacjach skrajnych, ale nie licz na mnie na co dzień”. Młodym czasem wydaje się to bezduszne i egoistyczne. Inni dziadkowie godzą się na nadmierne obciążenia, przyjmując argumenty, że córka musi pracować, żeby zarobić na spłatę kredytu, bo „przecież obcej osobie dziecka nie powierzymy”. W rezultacie mają poczucie krzywdy i przeciążenia.

Zofia Milska-Wrzosińska zwraca uwagę na inny błąd popełniany wobec babci i dziadka – traktowanie ich jak płatnych opiekunów. Na przykład mówienie do babci: „Pamiętaj, Kasia nie je cukru w żadnej postaci, nie opowiadaj jej bajek o czarownicach, bo się boi, codziennie wyjdź z nią na dwugodzinny spacer”.

– Proszę bardzo, jeżeli zawiera się kontrakt z opiekunką, to można od niej wymagać. Ale babcia to babcia. Ona kocha wnuka, a nie świadczy płatnej usługi. Jeśli prosimy o pomoc, to nie możemy oczekiwać, że ktoś zgodzi się na relacje przełożony – podwładny. Oczywiście, ustalenia dotyczące zdrowia – np. dieta przy uczuleniach – powinny być respektowane. Ale ubezwłasnowolnienie dziadków jest bezzasadne. Jeżeli babcia najlepiej swą miłość wyrazi tym, że upiecze szarlotkę, to nie można jej tego zabraniać. Jeśli matka nie chce szarlotki w jadłospisie dziecka, niech sama się nim zajmie albo zapłaci opiekunce.

Rodzinne potyczki

Basia i Jan przeszli na emeryturę tylko dlatego, żeby zająć się wnukiem Kacprem. Ich córka Kinga jest samotną matką, więc ustalili, że ona wraca do pracy (w korporacji, gdzie świetnie zarabia), a oni przychodzą do wnuka codziennie, a czasem i w weekendy, bo Kinga często wyjeżdża w delegacje. Świata nie widzą poza wnukiem, ale Kinga do końca im nie ufa. Przeszła kilka warsztatów świadomego rodzicielstwa, dużo czyta na temat wychowania. Dzwoni więc kilka razy dziennie, sprawdzając, czy rodzice robią wszystko, co powinni. A im to przeszkadza. Kinga jak wielu współczesnych rodziców powierza dziecko dziadkom, ale ma z tego powodu poczucie winy. Egzekwuje od nich to, co jej się nie udało.

Zofia Milska-Wrzosińska: – Nie można wmawiać dziadkom, że ich doświadczenie się przedawniło. Dziadek strugał łuk ze swoim synem, teraz chce zrobić to z wnuczkiem, a synowa krzyczy: „Ależ tato, dajesz mu nóż do ręki, on jest za mały, skaleczy się”. Trzeba pamiętać, że dziadkowie mają swoje zasoby, coś wiedzą o życiu. Jeśli im ufamy na tyle, by powierzyć dzieci, to nie możemy wciąż podważać ich doświadczenia.

Jak obie strony mogą ułożyć swoje relacje? Psychoterapeutka proponuje: – Przekaz dziadków do rodziców może być taki: „Pozwólcie, że my będziemy kierowali się tym, co nam się wydaje słuszne. Chcemy wiedzieć, co dla was jest nie do przyjęcia, a my powiemy, z czego my nie możemy zrezygnować. Ale nie może być tak, że wy nam całkowicie ustawiacie życie, bo opiekowanie się wnukami to też nasze życie”. Rodzice z kolei mogą powiedzieć, co dla nich jest ważne.

Zdaniem Milskiej-Wrzosińskiej relacja dziadkowie – wnuki nie jest niezbędna do przeżycia. Wnukom szkodzi nie brak kontaktów z dziadkami, tylko to, że dokoła nich jest jakiś konflikt. Bo często wnuki są używane do rozgrywki. Na przykład teściowa na różne sposoby próbuje udowodnić synowej, że ona jest lepszą opiekunką. Często pyta wnuka: „Dobrze ci u babusi, prawda?”. I nęci propozycjami: „Usmażylibyśmy placki, pooglądali filmy, poczytałabym ci, nigdzie byśmy się nie śpieszyli, nie tak jak w domu”. Po czym matka słyszy od dziecka, że ono woli być u babci, więc zagrożona w swojej roli ogranicza te kontakty.

Ale rozgrywki toczone są też przez rodziców. Na przykład syn próbuje ukarać dziadków: „Jeżeli tak się odezwaliście do mojej żony, to my wam dzieci więcej nie damy”. Na skutek takich rozgrywek, niestety, obrywają dzieci. Często traktuje się je instrumentalnie – mówi psychoterapeutka.

– Na przykład matka po rozwodzie w złości utrudnia kontakty dzieci z dziadkami ze strony rozwiedzionego ojca, nawet jeśli ci dziadkowie są dla dzieci bardzo ważni.

Co dziadkowie mogą dać wnukom? Spokój i czas. Zapracowani rodzice są pełni napięć, stresów, mają na głowie wiele spraw. A dziadkowie widzą życie we właściwych proporcjach. Wiedzą, jakie błędy popełnili z własnymi dziećmi, mają inną perspektywę i więcej cierpliwości. A poza tym wnuki to nie własne dzieci, o które trzeba nieustannie się troszczyć: karmić, przewijać, wstawać do nich w nocy. Dziadkowie nie muszą ich wychowywać. Mogą dla nich odłożyć wszystkie swoje zajęcia, być uważni, zaangażowani, bo potem dzieci wracają do domu i oni znów mają czas dla siebie.

Atrakcyjni dziadkowie

Zofia Milska-Wrzosińska uważa, że rodzice, którzy boją się, że ich wpływ na dzieci będzie mniejszy niż wpływ dziadków, tak naprawdę są niepewni swej roli. Bywają jednak sytuacje, które upoważniają do obaw. Choćby gdy młodzi wiedzą o swoich rodzicach coś takiego, co powinno powstrzymać ich przed decyzją o oddaniu w ich ręce dziecka, np. że cierpią na chorobę alkoholową czy wulgarnie się zachowują.

– Pamiętajmy, że rodzice mają swoje nawyki. Jeśli dziadek często klnie, możemy oddać mu dziecko pod opiekę, ale powinniśmy liczyć się z tym, że ono zacznie po nim powtarzać. Tłumaczenie, żeby dziadka nie naśladowało, poskutkuje albo nie. A dziadek na nasze prośby może odrzec, że całe życie tak mówił i na starość nie da rady się zmienić. Możemy mimo to skorzystać z jego pomocy, jednak nie zadręczajmy go potem pretensjami. Wnuki są często dla dziadków jedynym sensem ich życia. Dzięki nim na nowo czują się potrzebni, nabierają sił i odwagi.

Zofia Milska-Wrzosińska: – Dziadkowie czasem nie pamiętają, że ich dzieci mają swoją oddzielną rodzinę i siedzenie im na głowie do niczego dobrego nie prowadzi. Jeżeli chcemy mieć udane kontakty z wnukami i dziećmi, to nie narzucajmy się. Im więcej mamy swojego życia, tym jesteśmy atrakcyjniejsi. Jeżeli nas nie chcą, to zamiast użalać się i narzekać, zastanówmy się dlaczego. Powinniśmy znaleźć swoje obszary kontaktu z wnukami, żeby nie wchodzić w rolę rodziców, tylko proponować coś własnego, co ich trochę odciąży. Z kolei jeżeli rodzice widzą, że dziadkowie nie chcą pomagać, choć mogliby, to niech się zastanowią, czy część winy nie leży po ich stronie. Może sami niszczymy kontakt dziadków z wnukami? Może podkpiwamy z nich przy dzieciach, mówiąc: „Dziadek znowu nie pamięta, no tak, dzieci, starość nie radość” albo „oj, babciu, już nie wygłaszaj nam tu tych swoich mądrości”. Nic dziwnego, że dziadek czy babcia mówią: „Dziękuję, pójdę tam, gdzie mnie szanują”.

Psychoterapeutka uważa, że jeśli relacje między wnukami a dziadkami bywają złe, to niemożliwe, żeby to działo się bez udziału rodziców. To nie znaczy, że rodzice są winni, tylko że ich relacja ze swoimi matkami i ojcami jest utrudnieniem w kontaktach ich dzieci z dziadkami. Bo – z drugiej strony – bywa, że dziadkowie traktują swoje dorosłe dzieci jak smarkaczy. Uważają, że wiedzą lepiej.

– Do roli dziadków nie startuje się z pozycji zero. Przenosi się do niej dużo wcześniejszych napięć z relacji z dziećmi. Do tego dochodzą obecne stosunki z zięciami, synowymi, ich rodzicami, którzy są „współdziadkami”. Dorośli powinni zachować zdrowy rozsądek, otwarcie komunikować swoje oczekiwania i słuchać oczekiwań drugiej strony, a także wykazać się sporą wrażliwością. Bo relacje dziadków z wnukami tak naprawdę zależą od relacji między dorosłymi.

  1. Psychologia

Wychowanie - jak wyznaczać granice i docierać do źródeł problemów?

Pierwszy etap w życiu niemowlęcia powinien upływać pod znakiem bezustannej bliskości z matką. Potem jednak, w miarę jak dziecko odkrywa świat, słuszną postawą jest stopniowe wyznaczanie granic: tu kończy się mama, a tu zaczyna córka czy syn. (Fot. iStock)
Pierwszy etap w życiu niemowlęcia powinien upływać pod znakiem bezustannej bliskości z matką. Potem jednak, w miarę jak dziecko odkrywa świat, słuszną postawą jest stopniowe wyznaczanie granic: tu kończy się mama, a tu zaczyna córka czy syn. (Fot. iStock)
Czy wychowywanie dziecka zawsze musi przypominać szkołę przetrwania? Jak nie pozwolić wejść sobie na głowę? W jaki sposób wyznaczać granice? Gdzie szukać źródeł problemów? Psychiatra Robin Skynner w książce „Żyć w rodzinie i przetrwać” daje wskazówki i stawia zaskakujące tezy.

1. To nie geny decydują o podobieństwie, ale deficyty

Zdarza ci się zrobić grymas typowy dla twojej mamy lub usłyszeć: „z ciebie to wykapana babcia!”? Tak, to prawda, masz w sobie wiele cech krewnych, ale nie jest to kwestia genetyki, tylko nawyków przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Według Robina Skynnera nastawienia i sposoby reagowania, które dominują w danej rodzinie, są tak silne, że przejmują je nawet adoptowane dzieci czy psy. Co więcej, okazuje się, że dobierając się w pary, szukamy ludzi przypominających nam krewnych, czyli przejawiających podobne do naszych wzorce zachowań. W ten sposób, tworząc nową rodzinę, w pewnym sensie znów odtwarzamy własną. I tu tkwi szkopuł: otóż każda rodzina ma specyficzny sposób traktowania emocji, czyli jedne uważa za „dobre” i te otwarcie wyraża, a inne uważa za „złe” i te chowa – jak to określa Skynner – za kurtynę. Najciekawsze jest to, że dobieramy się właśnie na podstawie rzeczy schowanych za ową kurtyną. Czyli jeśli w twojej rodzinie wszyscy mieli problem z wyrażaniem złości, oczywiście starannie ukryty, najprawdopodobniej ty również go masz i zwiążesz się z mężczyzną, któremu też jest on nieobcy – bo zna go z własnego domu. Dobra wiadomość jest taka, że oboje możecie uświadomić sobie, co trzymacie za kurtyną i i zacząć z tym pracować.

2. Jeśli rodzice ci czegoś nie przekazali, to dlatego, że sami tego nie dostali

W rozwoju każdego człowieka występują określone etapy. Są jak kolejne lekcje, które trzeba odrobić, jeśli chce się uzyskać świadectwo dojrzałości. Zdarza się jednak, że pewne lekcje przegapiamy i są to zwykle te, które przegapili też nasi rodzice. Opuszczony etap będzie „wracał” do nas dotąd, aż go przepracujemy. Na przykład jeśli w okresie dorastania nie otrzymałaś od rodziców solidnej dawki miłości połączonej z dyscypliną, możesz mieć problem z akceptowaniem autorytetów oraz szefowaniem innym. Dlaczego rodzice nie dali ci tego, co powinni? Bo sami tego nie dostali od swoich rodziców, więc skąd mieli wiedzieć, że trzeba. Ale każdą lekcję można odrobić w dorosłym życiu.

3. Najszczęśliwsze małżeństwa nie boją się swoich wad

Każda krytyka trochę boli? Nieprawda! Według Robina Skynnera boli tylko ta, która dotyka rzeczy schowanych za kurtyną. Bo wtedy godzi w mniemanie o sobie. Jeśli zdajesz sobie sprawę z własnych wad, to nie denerwuje cię, jeśli bliska osoba je wytknie. Tacy ludzie tworzą najszczęśliwsze małżeństwa. Świadomość tę mogli zyskać w zdrowej i kochającej się rodzinie lub wypracować na drodze pracy wewnętrznej. Z kolei najbardziej destrukcyjne związki tworzą partnerzy, którzy tak dużo rzeczy chowają za kurtyną, i jest to dla nich tak przerażające, że obydwoje starają się utrzymać ją szczelnie zasłoniętą. Na co dzień nieustannie walczą ze sobą, ale mimo to nie potrafią się rozstać.

4. Najpierw trzeba dawać dziecku dużo bliskości, a potem je od siebie odsuwać

Pierwszy etap w życiu niemowlęcia powinien upływać pod znakiem bezustannej bliskości z matką. Potem jednak, w miarę jak dziecko odkrywa świat, słuszną postawą jest stopniowe wyznaczanie granic: tu kończy się mama, a tu zaczyna córka czy syn. – Niemowlę musi przekonać się, co jest wewnątrz, a co na zewnątrz jego osoby. Inaczej mówiąc, musi określić, co jest nim, a co nie jest. I na początek z wielu praktycznych względów to, co „nie jest nim”, to jego mama – pisze Skynner. Dlatego dobrze jest, jeśli w późniejszym rozwoju dziecka matka nie zawsze będzie od razu biegła do jego łóżeczka czy z prędkością światła reagowała na prośby i nalegania. Odrobina frustracji jest dla malucha dobra, bo uczy go radzenia sobie z trudnymi emocjami. Co nie zmienia faktu, że stały i bliski kontakt z matką jest podstawą właściwego rozwoju dziecka w pierwszych etapach życia.

5. Bajki pozwalają maluchom radzić sobie z dziecięcą gwałtownością

Dlaczego bajki dla najmłodszych często są tak okrutne? Dlaczego zaludniają je tłumnie wstrętne kobiety: wiedźmy, czarownice, macochy, złe siostry (no, może poza matkami chrzestnymi)? Te historie tak fascynują dzieci, bo – zdaniem Skynnera – odpowiadają przeżywanym przez nie fantazjom i projekcjom. Kilkulatki zaczynają oprócz miłości do matki odczuwać także złość, a czasem nienawiść. Ale jak można być złym na mamę?! Gdyby nie bajki, w których mogą dać ujście tym nowym, niepokojącym uczuciom i np. bezkarnie nienawidzić inną kobietę – wiedźmę, od razu schowałyby je za kurtynę. Bajki są dla dzieci wentylem bezpieczeństwa: im częściej będą mogły oczyścić się z trudnych uczuć, tym rzadziej będą je okazywać.

6. Pluszowy miś – ważny element dorastania

– Miś to „obiekt przejściowy”, czyli przedmiot, który pozwala dziecku przejść od stanu, w którym nie może długo wytrzymać bez wsparcia emocjonalnego dostarczanego przez matkę, do sytuacji, gdy może zacząć przyjmować je od innych ludzi – pisze Skynner. Gdy matki nie ma w pobliżu, przytulenie do pluszaka pozwala przywołać z pamięci jej dotyk i bliskość. Poza tym maluch, zajmując się swoim misiem, dowiaduje się wielu rzeczy o sobie. Zwykle każe mu „grać” siebie, podczas gdy on sam „staje się” matką misia. Mówi do niego, karmi, tłumaczy, żeby się nie bał… W ten sposób uczy się tego, co jest obowiązkiem matki, a co – dziecka, co jeszcze silniej wyznacza granicę pomiędzy nimi.

7. Wyraźne zakazy sprzyjają rozwojowi dziecka

To nieprawda, że wyrozumiali, wyluzowani rodzice to gwarancja lepszego rozwoju dzieci. Jest dokładnie przeciwnie. Według Skynnera, jeśli rodzice stawiają wyraźne ograniczenia, a zarazem nie przestają dawać dziecku wsparcia emocjonalnego, może ono wypróbować swoją siłę i nauczyć się stopniowo nad nią panować. Jeśli mama i tata nie stawiają wymagań, to jedyną rzeczą, jaka zostaje dzieciom, jest nieustanne sprawdzanie, gdzie są granice. Czyli: im mniej stanowczy dorośli, tym bardziej nieznośne latorośle! Ale uwaga: granice powinny być stawiane na zasadzie pokazania rozsądnej kary za złe zachowanie: „Nie rób tego, bo nie dostaniesz deseru”, a nigdy na zasadzie szantażu emocjonalnego: „Nie rób tego, bo mamie będzie przykro”.

8. Zdrowe rodziny są oparte na partnerstwie rodziców, dysfunkcyjne – na władzy matki

To jedna z najbardziej kontrowersyjnych teorii psychiatry. Sam długo się przed nią wzbraniał, ale doświadczenie wskazywało na jedno: w najzdrowszych rodzinach władza podzielona jest równo pomiędzy dwoje rodziców, w pozostałych przypadkach, gdy jedno z rodziców miałoby zostać szefem, to lepiej, by był nim ojciec, a nie matka. Zdecydowana postawa ojca, który powinien „wkroczyć na scenę”, gdy dziecko dorasta, to podstawa właściwego rozwoju malucha. Po pierwsze, tata wprowadza rządy silnej ręki, w kontraście do mamy, która pozostaje troskliwa i opiekuńcza. Poza tym ojciec ma jeszcze jedną ważną rolę do odegrania: odzyskać żonę, czyli stać się w pewnym sensie rywalem dla malucha. To ważny etap także dla rozwoju seksualności dziecka. Przekaz: „Rodzice się kochają i czasem chcą spędzać czas tylko ze sobą, w  swoim intymnym świecie” to impuls do tego, by miłości, akceptacji i spełnienia zaczęło szukać też w świecie zewnętrznym. Jest to najistotniejsze w tzw. fazie edypalnej, gdy dziecko zaczyna pożądać rodzica przeciwnej płci, czyli mniej więcej w wieku sześciu lat.

9. Lepiej mieć więcej niż jedno dziecko

Maluch, który ma rodzeństwo, uczy się obcowania w grupie i zdrowej rywalizacji. Poznaje zazdrość, uczucie często chowane za kurtynę, i powoli się z nią oswaja. Wprawia się też w zawieraniu kompromisów. Poza tym rodzice, którzy mają więcej niż jedno dziecko, rozkładają swoją opiekuńczość, troskę i przywiązanie na więcej niż jedną osobę. Jedynakowi trudniej się od nich uwolnić i uniezależnić.

10. Rodzice powinni przede wszystkim być rodzicami

Nastolatki nie tolerują przekraczania granic pomiędzy tym, co właściwe dla dorosłych, a co dla młodych. Dlatego tak źle reagują na to, gdy mama przychodzi na imprezę szkolną w seksownych dżinsach i obcisłej bluzce. Mama powinna się ubierać i zachowywać jak mama. Nie jak koleżanka czy siostra. Ona reprezentuje to, co rodzicielskie, tym samym dając dzieciom punkt odniesienia, wobec którego mogą określić siebie. Dlatego – według Skynnera – rodzice powinni obstawać przy swoich poglądach, nawet jeśli usłyszą, że są „wapniakami”, a usłyszą na pewno. I bardzo dobrze! Taka kolej rzeczy.