Pisane na lustrze. Blog Anny Janko

Rozmyślania przy korekcie

Zanotujmy upadek. Upadek ducha nad ranem. Ale skoro się spać poszło przed dwudziestą pierwszą dnia poprzedniego (po wielu godzinach ślęczenia nad korektą własnej książki), nie ma się co dziwić. Szybkie spanie, na deser tzw. koszmar senny, potem leżenie w ciemności. Potem wstanie, po kuchni chodzenie, płynu z miodem picie. Bo się wyczytało w internecie, że miód działa nasennie. Ale nie zadziałał nasennie tylko spowodował atak jakiegoś kataru i wyciek z oczu (nie były to łzy bynajmniej). Oto jak się kończy wdrażanie internetowego poradnictwa. Leżałam jeszcze długo, rozmyślając o bzdurnych wątkach mojego życia, które (niektóre!) wydawały mi się jeszcze stosunkowo niedawno takie jedwabiste, złociste, i zasadnicze, a teraz są poboczne i ponadrywane. Po czym wstałam zdecydowanie, choć bez wizji najbliższej przyszłości.  I zaczęłam czytać co bądź, co tam się wylinkowało w Sieci. Trafiłam na stary wywiad z Kurtem Vonnegutem i Wiliamem Styronem z „Literatury na świecie”, z roku zdaje się 1986. Ten drugi z pisarzy powiedział: „Zaryzykowałbym twierdzenie, że literatura to środek, za którego pomocą jedna osoba, pisarz, próbuje wyciągnąć rękę i zakomunikować swoją wizję świata drugiemu człowiekowi, czytelnikowi, używając w tym celu całego dowcipu, inteligencji, pasji i zdolności poetyckich, jakie posiada. Tak się z grubsza przedstawia definicja tego, o co w moim pojęciu chodzi w literaturze.”

Z powodu tego, że w nocy mam wyobraźnię cholernie dosłowną, zobaczyłam nagle siebie, o Boże, jak wyciągam rękę z własną książką w geście niemal błagalnym, ku ludziom, aby przeczytali i odebrali właściwie całość wizji, w którą władowałam wszystkie zdolności… Pytany dalej Styron uzupełnił, że nigdy nie czyta swoich książek po ich napisaniu. Czyli komunikuje się raz a dobrze, potem już się za siebie nie ogląda. (Ciekawe, czy korektę pozostawia redaktorom, a czytanie fragmentów podczas wieczorów autorskich aktorom?). Obaj pisarze zgodnie twierdzą, że pisanie jest „nieprzyjemne” i „uciążliwe”.  Zdaje się, Vonnegut powiedział, że pisanie książki na długo, czasem na lata, zawęża świat autora. Oświeciła mnie ta myśl (co się nocami ludziom zdarza), choć przecież o tym wiedzieć musiałam, że zawęża. Dodałabym: zawęża, ale pogłębia. Tak to chyba wygląda w przekroju poprzecznym. Czyli autor morduje się latami ze wszystkich sił, kopie jakiś (komunikacyjny i porozumiewawczy) rów marjański , po czym odchodzi zdecydowanym krokiem, ku z goła innej geologii wewnętrznej… Rozumiem to bardzo mocno teraz, gdy przepełniona bezgranicznym samokrytycyzmem robię korektę swej książki. Mam przy tym wizję, że moja wizja może być całkiem chybiona, a ponadto banalna i nudna,  albo przeciwnie, zbyt szalona i dziwaczna! Jest mi niedobrze, na żołądku i w głowie, i przysięgam sobie, tu i teraz, że zmienię zawód, otworzę second hand ze spleśniałymi marynarkami od Armaniego (skórzane, pionowo pikowane), albo domowe przedszkole, lubię własne dzieci, to i cudze polubię…

Świt już kwitnie biało pod roletą. Stróż już łopatą chrobocze, stary śnieg przestawia (bo nowy nie napadał), czas i mnie do roboty.  Jeszcze sto pięćdziesiąt stron, Panie Styron…

.

Powiedzmy, że to cudowne

Już 16 lutego! Jak miło! Uwielbiam, gdy zima w coraz krótszym płaszczyku! Jeszcze chwila, a zakwitną forsycje. Nie szkodzi, że właśnie nawaliło śniegu, to zmyłka. Jest wpół do drugiej w nocy, obudziłam się przed godziną po godzinie snu. Nie szkodzi, postanowiłam wyjść bezsenności naprzeciw i zaaprobować. Zamiast walczyć, złorzeczyć, jęczeć. Powiedzmy, że to cudowne, tak się obudzić i nie móc dalej spać! I mieć dodatkowy czas na przyjemności! Wstałam, przyrządziłam w kuchni  (cichaczem, bo dom śpi) mleko owsiane, wyciągnęłam z koszyka cudną bułeczkę orzechową, co miała być rankiem nagrodą za przykładne istnienie, i wróciłam do łóżka z poczuciem odświętności. I tylko pies z fotela łypie okiem. Na bułeczkę. A ja celebruję. Jestem sobie. Co prawda nietypowo, samotnie, w ciemnościach nocy, ale to ja. Ja, Ania, cała i zdrowa, odwaliłam już kawał życia, narobiłam się chwilami do uznojenia, nie można mi zarzucić lenistwa, czy migania się: nakochałam się co niemiara, mam w doświadczeniu prawdziwe miłości, takie co balansują między życiem a śmiercią. Ponadto wychowałam dwoje dzieci i mnóstwo psów i kotów. Wstawałam do nich nocami, karmiłam, leczyłam. Napisałam też  kilka książek. Może ten akurat dorobek nie jest ilościowo imponujący, inni pisarzowie w moim wieku mieli więcej upisane… Ja się za długo namyślam nad każdą stroniczką. I nie mam „parcia na papier”, to znaczy nie spieszę się z drukowaniem upisanego.  No chyba, że głód do garnka zagląda i trzeba podpisać jakąś umowę. (I potem mieć „deadline” i wpadać w panikę…). Życie jest piękne. Urodziłam się we właściwej epoce i w całkiem niezłym miejscu na ziemi. Mogłam sobie bezpiecznie wstać mimo nocy, nie szukać gorączkowo hubki i krzesiwa, nie drżeć z zimna, bo wygasło w piecu, nie bać się wycia wilków… Tylko zapalić świetlówkę, włączyć elektryczny czajnik, sięgnąć po pachnącą bułeczkę, otworzyć komputer. A tam świeża poczta w środku nocy! List od ukochanej córki, która pisze ot tak, z głębi uczucia, nie wiedząc, że jeszcze parę godzin temu narzekałam na nią tak niesprawiedliwie, że odzywa się tylko jak czegoś potrzebuje!  Ponadto ktoś jeszcze przesłał mi mejlem sto pięćdziesiąt pięć czerwonych serduszek! I nic nie szkodzi, że to kobieta. Im jestem starsza, tym bardziej lubię kobiety, jako źródło ciepłych uczuć. No naprawdę, cudowne chwile! Nie szkodzi, że rankiem umówiona jestem w wydawnictwie, bo to późny ranek ma być i zdążę do tego czasu szybko pospać. Tymczasem teraz jest TERAZ. Duże, dodatkowe TERAZ. Śródnocna nadgodzina istnienia. Normalnie gdzieś bym tam była głęboko pod powierzchnią jawy, nieprzytomna, nie wiedziałabym, że żyję, a tak – proszę – w pełni władz umysłowych definiuję się, dookreślam, i dodaję sobie animuszu. I trzeba się cieszyć, bo nie wiadomo, jak długo tak będzie! Kataklizm może przyjść z zewnątrz albo z wewnątrz, i pasmo szczęścia przerwie się nagle.

Pies się zerwał z fotela i otrzepał gwałtownie, czyniąc wielki hałas. Normalnie, za dnia, nawet by tego słychać nie było, bo to mały pies, ale w pustej nocy wszystko olbrzymieje. Ja sama także wydaję się sobie jakaś szczególna, wyrazista i ważna jak biegun północny ziemskiej planety! Oto sama do siebie homilię wygłaszam, o szczęściu nienieszczęścia! Bo szczęściem jest taka chwila, jak ta, gdy się budzimy w środku nocy i nic złego się nie dzieje, tylko noc trwa, spokojna noc.

Na koniec nocnych zapisków przemiły wierszyk z internetu wyłowiony przed chwilą (z drobnymi poprawkami):

A ja jestem twój księżyc

Krążę wokół Ciebie

Po pogodnym niebie.

Zaglądam w twe okno

Stoję złoty w ramie

I promiennym kłosem łaskoczę ci ramię.

.

Wstydliwa choroba kobieca

W foyer teatru rozmawiają dwie kobiety, brunetka i blondynka. Szczupłe, eleganckie, zadbane. Brunetka mówi: „Jasne włosy, śniada skóra, czyli twój typ urody to „lato”. Ja mam włosy czarne, jestem „zima”. Blondynka śmieje się: „Tak naprawdę jestem siwa, szare na złote zamieniam szamponem koloryzującym!” Brunetka wyznaje: „Ja też jestem cała siwa, a te odrosty co miesiąc – koszmar!” W tym momencie mężczyzna przysłuchujący się rozmowie wzdycha, oczy w górę podnosi, i kwituje: No wiecie, o takich intymnych sprawach tu mówicie, że chyba sobie pójdę!”. Zapada chwila konsternacji i oto lekka scenka obyczajowa obciążona została balastem społecznej dezaprobaty.
Czyli jednak źle być siwą! I nawet pisnąć o tym nie wolno w mieszanym towarzystwie. Trzeba ukrywać siwe włosy, datę urodzenia, wygładzać zmarszczki, przemilczać dramat menopauzy i do uznojenia odgrywać rolę dziarskiej dziewczyny w średnim wieku!  Starzenie się to w naszej kulturze wstydliwa choroba kobieca, którą należy leczyć – farbą, botoksem, hormonami i wizytami u terapeuty – i nie można pozwolić, broń Boże, żeby jakiś brzeżek, strzępek, rąbek tej tajemnicy wystawał nam gdzieś spod spodu!  Tak oto wygląda teatr życia codziennego. W którym mężczyzna obnosi dumnie głowę srebrną lub łysą, a jego zmarszczki to tylko interesujący ornament dojrzałego oblicza. Jeśli w napadzie zwątpienia w sens życia się pofarbuje, to się narazi na kpiny płci obojga. Bo facet to powinien być autentyk! Wystarczy, że umyty i ubrany, a już jest cudownie. O czterdziestolatku nikt nie powie – stary. A gdy kiedyś  skomplementowałam mojego prawie 60-letniego znajomego mówiąc, że ma wygląd czerstwy, to się obraził. Bo przecież czerstwy to może być staruszek, ale nie on!   Tymczasem kobieta po czterdziestce, jeśli nie chce wypaść z gry, to musi   przystąpić do renowacji.  I wszystkie, niemal wszystkie, to właśnie robimy: zaczynamy wykonywać rytuały ukrywania objawów przemijania, bo nie mamy odwagi walczyć z obowiązującym paradygmatem, ze stereotypem w który wmarzłyśmy jak w lód…

(odnalazłam powyższy tekst, sprzątając w swoim komputerze, jednak wszystko aktualne więc upubliczniam)

.

Grube książki mają czas

Nie piszę grubych książek, nie piszę bloga codziennie… Nie dałabym rady. I tak mam wrażenie, że jestem okropnie zajęta całymi dniami. Zdaje mi się, że wciąż gdzieś wyjeżdżam (nawet jeśli tylko raz w miesiącu), że bez przerwy telefonuję (nawet jeśli tylko rano), że robię zbyt wiele rzeczy naraz (a propos, o wierszach Szymborskiej dziś wieczorem o 20.25 w radiowej Jedynce z Januszem Drzewuckim i Anną Lisiecką). Żyję w wewnętrznym pędzie (nawet jeśli to tylko złudzenie) i potem wieczorami nieraz nie udaje mi się przełączyć programu na „SEN”, tak żeby mieć czarny ekran na wszystkich kanałach. Jakaś samoindukcja, „zmiany skojarzone”… W efekcie siedzę przed komputerem albo do późna wieczór, albo na długo przed świtem. Przez owo niemal stałe poczucie „niedoczasu” nie tylko nie piszę grubych książek, ale nawet po takowe nie sięgam, jako czytelniczka! Widząc tom opasły instynktownie cofam rękę… Przecież i tak nie zdążę (tak sobie mówię w myślach),  nie dotrwam do końca, coś mi na pewno lekturę przerwie. A przecież grube książki mają czas na wiele rzeczy! Potrafią uzależnić od siebie czytelnika, wciągnąć go w głąb swej przepastnej fabuły, przyzwyczaić do bohaterów, nawet jeśli nie są sympatyczni, albo wręcz zmuszą, do ich miłowania! Potrafią  przekonać do swego języka, choćby niedoskonałego. Nawet jeśli nie są genialne, grube książki, to się pod wpływem długotrwałej lektury robią takie „swoje”, znajome i bliskie, dając poczucie bezpieczeństwa. No bo jeśli możesz czytać i czytać, i czytać, to znaczy, że masz zagwarantowany jakiś komfort, a świat realny nie zagraża ci bezpośrednio przynajmniej przez parę godzin dziennie. A ów egzystencjalnie niewygodny moment, gdy coś się kończy definitywnie i trzeba to pożegnać, długo jest odległy. Czytając grubą książkę zamieniasz i tak nieuchwytną teraźniejszość na duchową przygodę w bezczasie i niemiejscu. Pamiętacie, jak się cudownie czytało za młodu Anię z Zielonego Wzgórza? Także i z tego powodu, że po zamknięciu pierwszego tomu, czekał następny, i następny… Kiedyś umiałam czytać do syta! Dlaczego dziś już tego nie umiem?
A jednak zrobiłam ostatnio coś takiego. Przeczytałam „Niemrę” Arkadiusza Pacholskiego. Słowo „koniec” wypada tam na 567 stronie!  Przyznaję, że skłoniła mnie do tego nie tylko czytelnicza ciekawość –  znam autora i lubię go osobiście, a temat Niemcopolaków interesuje mnie jako wieloletnią mieszkankę tzw. Ziem Odzyskanych (bo tam ich spotykałam), ponadto sama napisałam opowiadanie pod takim tytułem, potem zmienionym na inny. A jeszcze do tego akurat byłam w podróży wygodnym pociągiem i czytanie przerywali mi tylko pan z kawą oraz konduktor. Rzecz dzieje się w Kaliszu, w ostatnich miesiącach wojny, bohaterką jest odważna, bezkompromisowa dziewczyna, dokumentująca zbrodnie popełniane w mieście przez hitlerowców. Jest volksdojczką pracującą dla AK. Inni bohaterowie, to Rosjanie, przesiedleńcy z Ukrainy, a także inni, „prawdziwi” volksdojcze. Żadnych stereotypów myślowych nie ma! Ludzie są dobrzy albo źli, głupi albo  mądrzy bez względu na to, po której stronie politycznej się znajdują.  Ich wybory są trudne a autor ani nie próbuje ich usprawiedliwiać, ani potępiać. To się udało Pacholskiemu – zbudować nową przestrzeń mówienia o  dotąd jednoznacznie postrzeganych „złych ludziach”. Udało mu się pokazać ziarno dobrego w złym, a i mroczny korzeń w tym, co rzekomo dobre i słuszne.
I tylko „dusza kobieca” Doroty Paleń, głównej postaci, wydała mi się nieco drewniana… Męski autor stwarzający żeńską narratorkę wiele ryzykuje. Tu studia historyczne tematu nie pomogą, potrzebne może lekcje poglądowe z żywym, czującym obiektem. Tołstojowi, Flaubertowi się udało wspaniale! Czyli zgłębić te subtelności można, pomimo różnic w budowie mózgu. A zresztą, może to ja mam wybujałe o kobietach wyobrażenia!  Tak czy owak ma Kalisz od teraz swego pisarza Arkadiusza Pacholskiego, jak Gdańsk ma Chwina i Huellego, bo „Niemra”, to jest przede wszystkim powieść o mieście, o jego nocach i dniach w gorzkich latach,  o ciemnych sprawach i czystych intencjach jego mieszkańców.
(Pomijam redaktorskie niedoróbki tekstu, bo to w tych czasach rzecz drugorzędna. Niestety.)

A teraz  pędzę do pisania swoich  bardzo krótkich kawałków!

.

ZIMOWY PRZEGLĄD GŁOWY

Mróz, mróz, mróz… Minus dwadzieścia na wieczność. Bo gdy jest tak  jak ostatnio, to się ma wrażenie, że to ostateczne. Wczoraj po robocie (pisałam od piątej rano do dwunastej) wyszłam na miasto. A ono na kość zmarznięte,  i statyczne jakieś w ogólnym wyrazie. Siwe ulice, na chodnikach kupki suchego, dawno przeterminowanego śniegu, ludzie z nosami w kołnierzach niby idą, a jakby stoją. Tylko spomiędzy dwóch wieżowców wyskakuje na mnie wiatr, bo ma tu swój korytarz aerodynamiczny, właśnie stąd zawsze napada na przechodniów i porywa im szaliki. Wchodzę do punktu telekomunikacji, załatwiam, załatwiam, pocę się w kożuchu, w szaliku, w czapie, w buciorach, więc gdy wyjdę, pokryję się zaraz warstewką lodu, który popęka na mnie zanim dotrę do strefy sklepów. Gdy tam docieram, rozpinam wszystko na sobie i usiłuję w przestrzeni supersamu znormalizować temperaturę ciała. Słyszę, jak kasjerki wymieniają uwagi na temat tego, ile która ma swetrów na sobie, pod firmowym fartuchem. Im zimno we wszystko, mnie na plecach gorąco, ale nos i czoło – mam zrobione na blaszkę. Jeszcze muszę na bazar, buraczki koniecznie, kapustę, marchew trzeba kupić, u Tamary, z ekocertyfikatem. Mijam w drodze do mojej warzywnej budki kobietę, starą już, ale o rysach delikatnych jeszcze, niepogrubiałych. Trzyma w rękach wieszak z czarnym swetrem i powtarza: Piękny sweter, tylko pięć złotych, pięć złotych. Ten jeden używany sweter ma do sprzedania, nic więcej. Za pięć złotych. O Boże, jak zimno, a gdy widzę taką scenę jeszcze mi zimniej. Nie mam drobnych, jak rozmienię to kupię ten sweter, albo nie, dam tej kobiecie pięć, albo lepiej dziesięć złotych, żeby włożyła go na siebie i poszła do domu. Zbiorę się na odwagę i tak tę sprawę załatwię. Jeszcze totolotek, żeby nie zapomnieć. Po 10 minutach wracam tą samą drogą, ręce w rękawiczkach mam już zesztywniałe. Rozglądam się, kobiety nie ma. Odwagę mam, ale już nieprzydatną. Zmarzła pewnie, płaszczyk miała ledwo-ledwo, to i poszła ogrzać się do jakiegoś sklepu. Spokojnie, mówię sobie, świata i tak się nie da naprawić dziesięciozłotówką. Była kobieta i zniknęła. Trzeba już się orientować na dom. W domu czeka Szymborska i jej wiersze, jej  poetyckie definicje paradoksów egzystencji. Muszę usiąść, poczytać i pomyśleć, skoro zdecydowałam się wziąć udział w poniedziałkowej audycji dla radiowej Jedynki. Na szczęście medialna burza pośmiertna już się uspokaja i będzie można normalnie mówić o poezji. Media zachowują się czasem jak gary z wrzątkiem! Ino para i bulgot! A do tego te banały i te smutne miny prezenterów, jakby odejście człowieka w późnym wieku, po spełnionym życiu, we śnie, bez wielkich cierpień, było niedobrą wiadomością. Jedna z telewizyjnych pań zakończyła swój występ słowami: „Dobranoc Pani Wisławo, dobranoc Państwu”! Subtelnie, nieprawdaż? Dobrze, że Szymborska nie dożyła własnej śmierci, bo bardzo by ją zdenerwowało, że wszyscy wszędzie w kółko o niej. Przecież wiadomo, że nie lubiła wrzawy. Próbowałam oglądać telewizję, ale program, jak zawsze w takich razach,  okazjonalnie ułożony, dynamicznie zmienny, nieprzewidywalny. Na jednym kanale Zagajewski o poetce, na drugim Rusinek we wiadomościach, na trzecim ogon filmu, o jaka szkoda, tak chciałam go obejrzeć! Wieczorem gdzieś tam przypadkiem łapię stary program z lat 70-tych, archiwalne recytacje, i w tym czasie umyka mi ciekawy dokument, ech!.. Wszyscy razem, symultanicznie, a ty widzu bez spisu treści zgłębiaj teorię chaosu! Trafiam za to na krótką informację o śmierci profesora Szczeklika, wspaniałego lekarza-eseisty. A więc Szymborska zabrała ze sobą swojego doktora! O, tych dwoje będzie miało o czym rozmawiać w zaświatach.  Para cudownych ludzi!  Umieli być szczęśliwi za życia, trzeba o tym pamiętać, niech i po śmierci mają się dobrze.
Dziś znów minus dwadzieścia. Białe lodowe niebo nad miastem. Skończyłam pisać felieton do kwietniowego numeru Zwierciadła, gdy się ukaże, będzie już wiosna. Będzie wiosna. Będzie wiosna. „Jak te słówka dźwięczą”…

.

Dusza w lustrze

Wróciłam właśnie, zajrzałam do Zwierciadła, przeczytałam Wasze komentarze. Teraz mogę się przyznać do tego, że wiersz „Z wadą serca” napisałam w wieku siedemnastu lat. Wszystkie moje wiersze z pierwszego tomiku, to wiersze licealne (jednak nie pensjonarskie), pisane w trzeciej i czwartej klasie. Ukazały się drukiem, gdy byłam dziewiętnastolatką.  Ten utwór, który wklejam poniżej – całkiem inny w tonie – też z tamtego czasu. Kochałam się wtedy w pewnym znakomitym aktorze, a on, okazało się któregoś dnia, odszedł od żony do młodziutkiej kochanki. Jego córka była w moim wieku wtenczas. Byłam niezwykle poruszona tą ówczesną „pudelkową”, „pomponikową” aferą i napisałam ten mściwy wierszyk, który zwieńczył dwuletni afekt… Po latach, nie tak dawno, spotkałam prywatnie tego aktora, na jakimś bankieciku. Był już dobrze po 70-tce. Powiedziałam mu (ze swobodą właściwą wiekowi średniemu…), że się kochałam w nim kiedyś, jako uczennica, że zasypiałam słuchając jego wspaniałych recytacji z płyty.. Okazał się nieużyty jakiś, bez poczucia humoru, coś tam bąknął i tyle tego było…  O wierszu nie wspomniałam, oczywiście.  A  dziś ów „List z pogróżkami” jest czymś całkiem innym – pamiątką po moim niegdysiejszym, młodzieńczym widzeniu starości.  Hm… Przeczucia mnie nie myliły, sprawdziłam na sobie to cudowne zjawisko: dusza się nie starzeje. W wewnętrznym lustrze  nasze „ja”  jest wciąż w tym samym wieku (bez wieku?).

LIST  Z POGRÓŻKAMI

Będzie pan śmiesznym płonącym staruszkiem
Ciało mdłe a dusza jędrna
Siła – będzie się gotować w smętnych fałdach
Miłość –  nie zgodzi się na wspomnienia
I będzie bez końca sprawdzać puste miejsca
Pan będzie wołał, wołał
A ludzie stwierdzą
że ręce – nie ręce
nogi – nie nogi
i pozostawią pana  z lustrem
w którym odbija się tylko dusza

Co się z pana wystarzeje

.

Z wadą serca

Wiersze Anki, te które ostatnio zamieszcza ona na swym blogu, przypomniały mi moje własne utwory sprzed wielu lat, naprawdę wielu,  gdy samotność, ”ściany międzyludzkie”, wyalienowanie, brak miłości były dla mnie ”środowiskiem naturalnym”, zdecydowanie nieekologicznym… Pomyślałam, że kilka z nich przypomnę. Dziś pierwszy, krótki, bo zaraz biegnę na pociąg.

Z  WADĄ  SERCA

Ta miłość urodziła się z wadą serca

Nie zaniesie się po domu

śmiechem wzajemnym

płaczem wzajemnym

nie zagra na cztery ręce

a solo nie zechce

odmieni parę słów w pierwszej osobie

i odejdzie skulona

z sercem zaciśniętym w pięść

.

Świetny zły film Code Blue

Zaraz trzecia, a sen nie nadchodzi. Wstaję więc, mleko (owsiane) piję, w ciemne oko nieba nocnego popatruję. Mrozik się mały zrobił. Ulica pusta, świecąca od  deszczu, co się zeszklił. W ostatnią niedzielę popędziłam w natchnieniu jakimś nagłym do kina, by obejrzeć „Code Blue”  Urszuli Antoniak. Po jej pierwszym filmie („Nic osobistego”) miała ona wielki kredyt zaufania u mnie. W dawnym Domu Partii otwarto niedawno kino studyjne pod nazwą Kino K.W. Tam właśnie poszłam. Po marmurach się tam stąpa, a dokładnie zstępuje się do salki kinowej z małym ekranem, zwykłymi krzesłami konferencyjnymi zastawionej. Niewygodne siedzenia, a i film – katastrofalnie „niewygodny”. Najkrócej zdefiniowałabym go zdaniem: świetnie zrobiony zły film.
Idealni aktorzy, sterylna sceneria, temat – alienacja totalna. Ta alienacja, pokazana na szkiełku laboranta-reżysera, bez kontekstu, bez genealogii, też jest wyalienowana, wypreparowana. Po prostu ilustracja obrazem (prawie nie ma dialogów) jakie konsekwencje (i patologie) powstają z braku miłości (i z nieumiejętności kochania), z granicznej samotności. Film z elementami porno, z  realistycznym gwałtem, nie ucinający kadru, idący kamerą dalej, niż zwykle. Film, a raczej teatr, o nieszczęściu bycia bez czułości na scenie życia. I tylko ów gwałt nie jest laboratoryjnie „czysty”, jest koszmarem, kryminalną sceną. On jeden jest żywy, „krwisty” (różowe pośladki…) , prawdziwy. Dwójka głównych bohaterów „korzysta” z tej sceny, jak z piekielnego afrodyzjaka, który daje napęd ich wspólnej-osobnej, również okrutnej, zimnej, przygodzie seksualnej. Na koniec obowiązkowo samobójstwo (spodziewałam się go już od połowy filmu) w kaflowanej łazience, zasuwką (?) wyrwaną z drzwi.  W tle filmowej historii starcy z oddziału paliatywnego doglądani czule przez bohaterkę (która jest pielęgniarką), lecz oglądani  w sposób naturalistyczny, nieczułym okiem kamery.
To był oczywiście film artystyczny,  symboliczny, sztuczny sztucznością sztuki. Jak rzeźbiony nóż z jakiegoś  Muzeum Psychologii Społecznej, sala patologii… Ten nóż zostaje wycelowany w pierś widza i zadaje mu wielki ból. Jednak ból ten odczuwa się jako niesprawiedliwy, bo kto niby winny jest tej tak zobrazowanej samotności i tej bezmiłości: świat? Bóg? Zachód ze swym dobrobytem, co ludzi dzieli, a nie łączy, może matki bohaterów, kiedyś dawno, gdzieś? Nie mam pojęcia. Gdybym miała  16 lat, to ten film wdrukowałby mi się w mózg i bym go miała za dyżurny koszmar przez całe życie, na chwile szczególnej słabości. Jestem jednak już uodporniona, „zaszczepiona”,  więc tylko chciało mi się wymiotować i wyszłam jak najszybciej się dało. Czułam się zmanipulowana emocjonalnie. Według mnie takie filmy są niemoralne, jak niemoralna jest np. socjotechnika. Są też w pewnym sensie „łatwe”, bo się tam pokazuje okrucieństwo życia (co jest łatwiejsze do zrobienia w sztuce i działa na widza samo przez się, w przeciwieństwie do  dobrostanu, który nudny jest i niefilmowy), pokazuje się je, wywiera się wielkie wrażenie (epatuje), ale się tego myślowo nie podbudowuje. Tak, zabrakło mi myślenia, odniesienia, mianownika, czegoś bardzo ważnego mi zabrakło. (Mądrości reżysera?)
Wyszłam zła, w sensie niedobra i w sensie wściekła. Myślę, że chciałam nawet uderzyć kogoś, kogokolwiek.
Już czwarta rano. Gdyby to było lato, ptaki by dawały na zapowiedzi, słońce by już wschodziło, kwiaty by się otwierały… Tymczasem noc czarna. Nie idźcie na ten film, kochani, idźcie na spacer, nawet jeśli mróz i zimno, a za ptaki tylko same wrony i kawki!

.

Słowa na dziś

”Z ostatnim tchnieniem podziękuję losowi, że byłem człowiekiem, i iskra rozumu świeciła także w mojej mrocznej duszy. Widziałem ziemię, niebo, pory roku. Poznałem miłość, ułamki prawdy, żądze i rozczarowania. Żyłem na ziemi i powoli nabierałem wewnętrznej pogody. Pewnego dnia umrę; i to także jest cudownie zwyczajne i proste! Czy mogło zdarzyć się ze mną coś innego, lepszego, doskonalszego? Nie mogło. Przeżyłem coś największego i najwspanialszego, los człowieka. Nie mogło mi się przydarzyć nic innego i nic lepszego.”  Sándor Márai  ”Księga Ziół”

Wydobyłam ten fragment, bo mnie uwiodły zdania: Poznałem miłość, ułamki prawdy, żądze i rozczarowania. Żyłem na ziemi i powoli nabierałem wewnętrznej pogody.

Ja też nabieram wewnętrznej pogody, a słodkogorzki smak staje się moim ulubionym. Nie wiem jednak jak się będę czuła i jak się zachowam, gdy się zrobi ekstremalnie. Sándor Márai kupił pistolet i się zastrzelił, gdy już nie mógł wytrzymać życia. Nie wiem, czy był w stanie, czy chciał podziękować losowi w tamtej dramatycznej chwili.  Ostatnie kartki jego Dziennika są najsmutniejszymi stronicami księgi ludzkości. Można znaleźć wytchnienie pisząc takie potoczyste zdania, jednak będzie to zawsze modlitwa o ”zgodę na świat”, a nie  sama zgoda.

Jest taka szara, zimna, mokra, samotnicza pogoda dzisiaj, że tylko Sándor Márai mógł mi przyjść na myśl.

.

Westchnienie wieczorem

Pamięta się takie drobiazgi z różnych czasów. Włosy Joli J. w rudawe cętki, w słońcu na plaży, Jola zginęła zaraz po maturze.  Matkę Boską Fatimską z gipsu, zawiniętą w ciemny podkoszulek – Jagoda pokazała mi ją w tajemnicy w wagonie sypialnym, gdy latem w 1990 jechałyśmy do Sopotu, do bioenergoterapeuty. Odwijała zawiniątko jak przemycane podczas wojny niemowlę. Była na wojnie, o życie, przegrała pół roku później. Odwijała tę figurkę i była zażenowana swoją nagłą wiarą…  Cienie pod jasnymi oczami Eli, wesołej, dzielnej Eli, co przeżyła najtrudniejsze etapy życia, a umarła, gdy już wszystko było dobrze. Pamięta się uśmiechy, gesty, spojrzenia, bicie czyjegoś serca  20 lat temu, i znów teraz niedawno. I nagłą pustkę we własnym sercu, gdy właśnie otrzymaliśmy policzek od kogoś bliskiego, taką pustkę jak po końcu świata. Mam teraz w głowie wszystkie czasy naraz, mam piętnaście lat, dwadzieścia, trzydzieści, pięćdziesiąt i – sto. Nie wiem co będzie, ale sie uczę: nie bać, nie odczuwać żalu, nie tęsknić za tym, co się nie wydarzy. No i coś pisać, wbrew nastrojom. Gdzie sprzedają nadzieję? Może w sklepie malarskim?

Kartka z dziennika

Spadł śnieg wczoraj i posprzątał miasto, to znaczy ukrył pod sobą śmieci i gnijące trawy. Od rana czytam dziennik Iwaszkiewicza. Taki luz!  Książki oddane, felieton wysłany, więc ta niedziela pomiędzy biegnącymi tygodniami, jak przerwa w życiorysie. Taki luz, że sobie czytam jak gdyby nigdy nic. Jak w dawnych czasach, gdy przez całe dnie smakowałam pisarskie całożyciowe autozapiski, dowiadując się (jak odczuwają życie i świat inni autorzy) i dowartościowując (własne życie i widzenie świata). Dawniej robiłam tak z beztroski. Dziś, bo troski umiem upychać pod spód pamięci. Leżą tam przykryte i czekają na roztopy…

Przyszła wczoraj przesyłka z Rity Baum, nowy numer (tak ciekawy, że go chyba od deski do deski przeczytam. Temat- dziecko. Strona graficzna – odlotowa, przeszli sami siebie!)   i nowe książki: tomik 25-letniej autorki Sandry  Szczepańskiej i opowiadania Wiedemanna. Zajrzałam wieczorem do jednego i drugiego. Dziewczyna ma duży talent, ale jeszcze nie ma siebie. Wyobraźnią łamie język wzdłuż i w  poprzek, jak lodołamacz, na całej trasie. Lingwizuje na maksa. Specjalnie użyłam tego określenia, by się dało odczuć młodzieżowatość takiego pisania, popularnego w tym (każdym nowym?) pokoleniu. Mnóstwo młodych tak pisze. Niektórzy jednak z większą czułością albo pasją. To jest dobre na początek – zrobić twórczy bałagan w narzędziowni. A co potem? Trzeba czekać.

U Wiedemanna trafiłam na relację z zagranicznych występów, z autentycznymi nazwiskami i miejscami podróży. Dla mnie nudnawe, bo oczywiste – z tymi samymi autorami w podobnych miejscach i sytuacjach bywałam wiele razy. Ten sam poeta Oluś także samo rzuca kurwami, ta sama poetka epatująca  kapeluszami z tym samym prozaikiem w garniturze… Nawet wymienionego Filipa Z. pamiętam z czasów, gdy był jeszcze małą dziewczynką!  Co kto gadał, co mu odrzekli, ile spał, pił, dokąd chodził, taki tam reportaż za drewniane dwa złote. W życiu by mi nie przyszło do głowy, żeby coś takiego drukiem ogłaszać na żywca. Szczyt autorskiego lenistwa. Może inne teksty będą bardziej egzotyczne.

Powinnam na spacer. Powinnam ten śnieg pomacać. Skoro spadł i leży. Na tym zimnie leży bez opieki żadnej, bo niedziela. Niedziela Dozorcy, czyli Nieodśnieżanie i Niesolenie. A nawet prawie Niedeptanie. Ma szansę śnieg zachować formę do jutra. Jutro poniedziałek. W poniedziałek będą roztopy i troski wyjdą na wierzch. Wytną mi troskę i będę czekać na wyniki hist-pat. Lekarz rzucił nazwę (w piątek trzynastego), a ja sprawdziłam w Złotoustym Internecie. A to niespodzianka.

Więcej śniegu. Potrzebuję więcej śniegu.

.

\"Święta kobieta\"

Wspominając innych zawsze wspominamy siebie, to nieuniknione. Myśląc o Annie Kamieńskiej widzę także siebie w różnych okresach życia, gdy nasze drogi się przecinały. Miałam 13-14 lat, gdy poznałam ją w Kołobrzegu, w domu moich rodziców. Miałam 17, gdy odkryła przede mną tajemnicę swej szafy pełnej lalek w przedpokoju warszawskiego mieszkania na Joteyki. Miałam 2o lat, gdy wymieniłyśmy ważne listy na temat śmierci, granic życia i literatury. 25, gdy spotykałyśmy się w Warszawie i rozmawiałyśmy o mojej pracy magisterskiej, którą pisałam na temat właśnie jej poezji. Miałam 29 lat i właśnie urodziłam córkę, gdy ona umarła; nie mogłam pojechać na nasze ostatnie spotkanie.  Tak więc poprzez spotkania z nią wspominam siebie samą i etapy własnej młodości. Jaka mi się zdawała, gdy byłam młoda? Spokojna, poważna, nawet zasadnicza, smutna, bardzo samotna. Mieszkała wtedy sama, mąż, poeta Jan Śpiewak, nie żył, synowie dorośli, wiedli swoje życie. Ona zajmowała się pisarstwem i wspominaniem, otoczona księgami i duchami zmarłych. Tak to wtedy widziałam. Gdy się kończy czas bycia w rodzinie, (ów etap, gdy Dom jest samonapędzjącą się maszyną, która automatycznie wytwarza sens istnienia), trzeba wielkiego wysiłku, by powstrzymać następujący potem rozpad, dezintegrację, entropię, jakkolwiek nazwać ten stan po. To jest jeden z ważnych końców świata, których przydarza się nam w życiu zwykle kilka. Dla kobiety to przejście bywa bardzo trudne. Dla wdowy, samotnej matki, niezwykle wrażliwej na przemijanie poetki – było prawdopodobnie szczególnie  bolesne. Poznałam Kamieńską właśnie wtedy, podczas końca świata. Oczywiście nie zdawałam sobie z tego sprawy. I chyba jej synowie także nie w pełni domyślali się, jak mroczna jest dusza ich matki.  Dopiero później, gdy zaczęłam czytać jej wiersze i zapiski wydane w „Notatniku”, poznawałam stopniowo jej wewnętrzny krajobraz. Wstrząsnęła mną lektura „Białego rękopisu”, byłam bardzo młoda i po raz pierwszy dogłębnie poczułam czym jest owa rządząca ludzkim światem para królewska: Miłość i Śmierć. Poezja jako źródło poznania – można by rzec, że taka epistemologia sprawdziła się na mnie znakomicie i niezwykle boleśnie, tamta lektura była dla mnie takim dramatem, że do dziś nie sięgam po ten tomik.

W „Notatniku” jest pewne zdanie, które przytoczył  ksiądz Jan Twardowski w swoim wspomnieniu o przyjaźni z poetką: „Już 10 lat tak chodzimy wśród grobów – pisze Kamieńska pod koniec lat 70-tych – Ksiądz Jan przyniósł na grób Janka pęk bzu. Zdziwiłam się, że jeszcze istnieje bez. My idziemy, odchodzimy, a kwiaty zostają takie same i noszą takie same imiona”.  A więc czas końca świata dla Anny, to był bardzo długi czas. Wstawała co rano i  szła do cierpienia jak do pracy. Była pracowita, napisała wiele książek i cierpiała wiele. I także potrafiła współodczuwać z innymi tak intensywnie, jak niewielu potrafi.  Była czuła, mądra, pracowita, smutna. Ksiądz Twardowski powiedział o niej: święta kobieta, i nie miał tu na myśli  jedynie jej nawrócenia.

Przeszłość jest dynamiczna i zależy od bieżących wydarzeń, stwarza się wciąż na nowo wraz z dalszym biegiem czasu. Bardzo bym chciała, aby w tym moim wspomnieniu nastąpiły jakieś korekty. By się okazało na przykład, że Anna bywała wesoła, lekkomyślna, zapominalska, roztrzepana.  Chciałabym tego tylko po to, by pojawiła się jakaś przeciwwaga, i by świat wydawał się choć przez chwilę sprawiedliwy…

.

Poetka zapomniana

Anna Kamieńska. Poetka zapomniana. Umarła, gdy na świat przyszła moja córka, w 1986 roku. Przyjaźniła się z ks. Janem Twardowskim i z moimi rodzicami. Spotykałam ją od dzieciństwa, a potem o niej właśnie napisałam pracę magisterską. Nagle przypomniałam sobie jej postać, jej głos… Jutro napiszę o niej więcej. Dziś niech zabrzmi jej wiersz. Pamiętacie ją? Czytywaliście jej poezję w dawniejszych, bardziej poetyckich czasach?

Śmieszne

Jak to jest być człowiekiem
spytał ptak
Sama nie wiem
Być więźniem swojej skóry
a sięgać nieskończoności
być jeńcem drobiny czasu
a dotykać wieczności
być beznadziejnie niepewnym
i szaleńcem nadziei
być igłą szronu
i garścią upału
wdychać powietrze
dusić się bez słowa
płonąć
i gniazdo mieć z popiołu
jeść chleb
lecz głodem się nasycać
umierać bez miłości
a kochać przez śmierć
To śmieszne odrzekł ptak
wzlatując w przestrzeń lekko

Anna Kamieńska

.

DZIEWCZYNKA Z POCIĄGU

Jadę pociągiem, czytam jakąś nieważną  książkę. Przyglądam się też, od czasu do czasu, tłustej łapce śpiącej dziewczynki; mała rączka zwieszona z fotela lekko się kołysze. Jest to rączka, jaką miewają putta w kościołach.

Dziewczynka, zanim zasnęła, przyglądała mi się ciemnymi oczami. W jej spojrzeniu była nadspodziewana powaga i dojrzałość. Nic z dziecięcej nieokreśloności. Żadne „to”, żadne „ono”, które dopiero będzie  się stawać kimś.

Podobno dzieci, w ogóle ludzie, w procesie  swego rozwoju nie  tyle przyjmują nową wiedzę, ile przypominają sobie tę , którą posiadają sprzed narodzin. Tak twierdził Platon i to samo powtarzają niektórzy uczeni. Wszystko ma być zapisane w genetycznej księdze człowieka, a człowiek w procesie ewolucji „przeczytał” też księgi zwierząt, roślin, skał, wody, ognia i – samego Boga.

Może się zdarzyć, że nie do końca owa wszechwiedza istnienia sprzed narodzin zatraci się w dziecku, które przychodzi na świat.

Pociąg właśnie minął Iławę i wesołe jasne domy nad niewielkim jeziorkiem. Domy wesołe, a jeziorko na ziemi – jak martwe, pod bezimiennym, niejasnym blaskiem. A na jeziorku dwa łabędzie, nieruchome, jakby przepływały z jednego miejsca do tego samego miejsca… Jest to tak szczególne, że pociąg zamarł  jakby na chwilę, niczym przed tajemniczym obrazem, gdzie spod cienkiego jak bibułka  czasu prześwieca wieczność.

Jadę dalej: pojawiło się łagodne wzgórze, niby na następnej stronicy książki, biegną tam chłopcy za piłką,  po nagiej ziemi biegną,  szarej, spopielałej w tę zimę bezśnieżną.

Przeniosłam spojrzenie na dziewczynkę, śpiącą naprzeciw mnie. Rączka małej drgnęła i odwróciła się dłonią do góry. Przypomniałam sobie, że jako dziecko, w przedszkolu, nigdy nie zasypiałam po obiedzie. Inne dzieci zapadały w sen na swoich łóżeczkach, zatrzymywały się w istnieniu na nieprzytomną godzinę, a ja jedna w pełni żywa, władczyni rzeczywistości, przechadzałam się pomiędzy nimi, słuchałam ich oddechów, pod nieobecność wychowawczyni. Patrzyłam w otwarte buzie, oglądałam ręce zwieszające się z łóżek. Bawiłam się ich bezwładnymi palcami. Odginałam je delikatnie, a one wracały do lekko zgiętej pozycji. Półotwarte piąstki kryły czasem jakąś tajemnicę, na przykład rysik kredki czy lepki cukierek…

Dziś oczywiście nie wiem, co się stało z tamtymi dziećmi. Które z nich żyją, a które już umarły, czy są szczęśliwe czy nie? Patrzę na moją dziewczynkę z pociągu, która wyrośnie może na kogoś prawdziwego, kogoś kto nie zapomni skąd się wziął na świecie…

.