Polka w Berlinie

Tante Marianne

Berlin żyje Berlinale, prezydentem Wulffem, który już prezydentem nie jest i wystawą, jedynym w swoim rodzaju spektaklem, pod względem popularności śmiało mogącym konkurować z Berlinale a już na pewno z „nieprezydentem”.

Zaledwie kilkadziesiąt kroków od miejsca, w którym odbywa się Berlinale, zamieszanie, pełno fotografów, flesze. Co tam się dzieje? Trudno powiedzieć, ktoś przyjechał. Może jakaś gwiazda? George Clooney? Nie? Nie on? A kto?
To Gerhard Richter. Właśnie skończył osiemdziesiąt lat i otwiera w „Neue Nationalgalerie” swoją retrospektywną „Panoramę”. Wystawę, pokazywaną przed chwilą w Londynie. Teraz – na osiemdziesiąte urodziny artysty – w stolicy Niemiec. Malarz, rzeźbiarz, fotograf, przez wiele lat profesor Akademii Sztuki w Düsseldorfie. Przede wszystkim zaś jeden z najsłynniejszych malarzy świata, a jeśli nie najsławniejszy, bo komu to oceniać, to z pewnością najdroższy. Obrazy Richtera osiągają na światowych aukcjach kilkunastomilionowe sumy. Nie tak dawno kolekcjoner zapłacił w Londynie za jego obraz „Świeca” dwanaście milionów Euro. Richter skomentował całe zajście : to tak samo absurdalne jak kryzys bankowy – niezrozumiałe, głupie i nieprzyjemne. „Handelsblatt„ donosi, że wdowa po bankierze, Lily Safra za jedno z abstrakcyjnych dzieł Richtera oferowała 20,8 milionów dolarów. Richter szczerze przyznaje, że te ceny go przerażają.
W lutym skończył 80 lat, urodziny obchodził w gronie najbliższych, z młodszą o 37 lat, trzecią żoną i dziećmi. Teraz musi jeszcze przetrwać cały ten zgiełk: fotografów, wystawy, wywiady. Najchętniej zaszyłby się w Koloni w swoim atelier i dalej malował. Maluje niemal codziennie. Na pytanie dziennikarza podczas otwarcia wystawy, czy to już aby nie jesień jego malarskiego życia, odparł po prostu z uśmiechem, że może teraz przyszedł czas na małe obrazy.
W historii Niemiec nie było jeszcze takiego artysty. „Nowy Picasso”, pisze się o nim, co piąty Berlińczyk sugeruje, że odwiedzi jego wystawę. Bilety trzeba zamawiać, nie ma tak: pójdziesz – dostaniesz. Trzeba swoje odczekać.
Dlaczego się podoba, dlaczego go kochają? ”Bo produkuje sztukę dla ludzi, którzy sztuki nie lubią”- pisze Spiegel. Ciekawe. Popatrzmy.
Na wystawie, jak na retrospekcję przystało, wisi prawie wszystko, co przyniosło artyście pieniądze, sławę i uznanie. Bo Richter to malarz nie tylko wybitny, to artysta pracowity, zdyscyplinowany. Jest więc co pokazać: abstrakcję, portrety, pejzaże. I tak zobaczyć można na niej jedną ze słynnych świec, których Richter namalował cały cykl, nadając im nazwę „Świeca” po prostu. Poza tym dzieło przedstawiające fotorealistyczną, nieco zamazaną … rolkę papieru toaletowego. Są tu również portrety rodzinne, począwszy od „Wujka Rudiego” po „Czytającą” żonę. A także abstrakcyjne, kolorowe, ekspresywne dzieła, poetyckie chmury, kwiaty. W sumie 140 obrazów i pięć rzeźb, począwszy od 1962 roku po dzień dzisiejszy.
Dzieła perfekcyjne, wyjątkowe i piękne. Jest ich tak dużo, że można pokazać je w kilku miejscach równocześnie. Dlatego równolegle do wystawy w Neue Nationalgalerie wystawiono także obrazy w Alte Nationalgalerie i jeszcze jedną wystawę w Dreźnie.
Niemal każde dzieło malarza to historia szczególna albo mówiąc patetycznie, wielka sprawa. Świece, namalowane na początku lat osiemdziesiątych, to symbol milczącego protestu obywateli NRD przeciw komunistycznemu reżimowi. Obrazy wystawione w Alte Nationalgalerie to portrety terrorystów grupy RAF, namalowane przez malarza dziesięć lat po ich samobójczej śmierci. Również historie rodzinne, jak w przypadku portretu najstarszej córki „Betty”, dziewczynki w czerwonym szlafroku. Dzieło uznane przez krytyków za modernistyczne pondon do Mony Lisy. Sam Richter podejrzewa, że to dziś najczęściej reprodukowany współczesny obraz na pocztówkach, plakatach i okładkach.
Ile obrazów, tyle historii, jest w czym wybierać. Dla mnie i dla wielu najciekawsza z nich i najtragiczniejsza to ta, dotycząca obrazu „Cioci Marianny”. Obraz przedstawia ciocię Richtera, wówczas czternastoletnią, i Richtera w wieku niemowlęcym. Dziecko ułożono na stole, na poduszkach, za nim stoi nieśmiała dziewczynka – ciocia Marianna.
To nie tyle portret rodzinny, to coś więcej, obraz dramatycznej historii Niemiec. Tym tragiczniejszej, że życie dopisało dziełu historię, której sam artysta nie znał. Dowiedział się o niej dopiero dzięki szczegółowym badaniom dociekliwego dziennikarza.
Ciocia Marianne, najmłodsza siostra matki Richtera, chora na schizofrenię, mając lat 21 została umieszczona przez nazistów w drezdeńskim zakładzie psychiatrycznym. Tam poddano ją przymusowej sterylizacji i wkrótce potem zagłodzono na śmierć. Jak się okazało, przyszły teść malarza, ówczesny członek SS, ordynator i ginekolog zakładu, Heinrich Eufinger, był głównym odpowiedzialnym za sterylizację i śmierć swoich pacjentów, w tym także za śmierć Marianny. Dwadzieścia lat później, nieświadomy tego faktu Richter, portretuje swojego teścia i maluje serie rodzinnych obrazów, w tym także ciocią Mariannę, nie widząc, w jaki sposób krzyżowały się losy tych dwojga.
Historia, która długo każe o sobie myśleć.

Warto zajrzeć na stronę artysty i obejrzeć wszystkie jego obrazy. Przechadzać po stronie można się w języku angielskim, niemieckim i chińskim, jak na pragmatycznie myślącego malarza przystało.