Na czym polega wrodzona odporność psychiczna

fot.123rf

Adrian i Paweł znali się od dziecka. Mieszkali w niedużym miasteczku na tej samej ulicy. Wychowywali się w biedzie, obaj w rodzinach bez ojców. Mieli starsze rodzeństwo, ale ono nie było dobrym wzorem – zatargi z prawem, alkohol. Obaj chłopcy mieli trudności w nauce, wcześnie zaczęli wagarować.

fot.123rf

reklama

W okresie dojrzewania Adrian i Paweł przyłączyli się do grupy kradnącej radia z samochodów, zabierającej torebki na ulicy starszym kobietom. Obaj znaleźli się w poprawczaku.

Spotkali się po 20 latach.

Trzydziestopięcioletni Paweł był bezrobotnym bez stałego miejsca zamieszkania. Miał wiele konfliktów z prawem i kilka razy siedział w więzieniu. Miał rodzinę, ale nie utrzymywał z nią kontaktu, nie interesował się swoim dzieckiem. Paweł był pijany, gdy spotkał się z Adrianem na ulicy, gdzie kiedyś wspólnie mieszkali. Powiedział też, że często pije..

Adrian zdobył zawód. Po technikum samochodowym jest cenionym fachowcem. Też założył rodzinę, dba o nią, często wszyscy chodzą do parku na spacer, albo na lody. Adrian utrzymuje dobrą kondycję, gra z kolegami z pracy w piłkę. Oprócz tego pracuje z „dziećmi ulicy” jako wolontariusz, mówi, że dobrze pamięta swoje dzieciństwo.

Dlaczego tak różnie potoczyły się losy chłopców, których początkowy okres życia posiadał tak wiele wspólnych wątków? Dlaczego czarny scenariusz dalszego życia według wzorów otoczenia, w jakim wyrastali , nie został zrealizowany przez obydwu? Co spowodowało, że życie Adriana potoczyło się pomyślnie, że „wyszedł na ludzi”, odniósł sukces ?

Pierwszy nurt pionierskich prac nad zjawiskiem resilienceodporności psychicznej, datuje się na lata 70. ubiegłego wieku. Zwrócono wówczas uwagę na dzieci rozwijające się prawidłowo pomimo niekorzystnego kontekstu genetycznego czy środowiskowego. Pierwsze doniesienia mówiły o dzieciach niepodatnych na zranienie, posiadających nadzwyczajne przymioty. Pojawiło się pytanie o to, co sprzyja tak dobrej adaptacji. Opisano szereg zasobów wewnętrznych dzieci i młodzieży oraz czynników ochronnych sprzyjających dobremu radzeniu sobie pomimo niepomyślności losu, pomimo życia w niekorzystnych warunkach.

Badacze zjawiska resilience zakładają, iż jednostka może być określana jako odporna psychicznie (resilient person), jeśli wystąpiły w jej życiu realne zagrożenia dla prawidłowego rozwoju (np. choroba psychiczna rodzica, niski status socjoekonomiczny rodziny, przemoc), a ona potrafiła poradzić sobie z nimi i rozwijać się pomyślnie. Badacze zauważyli, że wiele czynników ryzyka współwystępuje w życiu dziecka. Zagrożeniem dla prawidłowego rozwoju może być rodzina z problemem alkoholowym, narkotykowym, zaburzeniami psychicznymi. Rodziny stwarzające niekorzystne środowisko rozwoju dziecka to rodziny ze środowisk o niskich dochodach, zagrożonych bezrobociem, przestępczością czy przemocą. To również rodziny niepełne z przemęczonym lub chorym samotnym rodzicem. Także dzieci wychowujące się w placówkach opiekuńczych narażone są na działanie niekorzystnych wpływów tego rodzaju środowiska.

Kim więc był Adrian, skoro potrafił przezwyciężyć niepomyślność swego losu i wziąć życie we własne ręce? Sylwetka dziecka odpornego psychicznie opisana została na podstawie wielu badań i porównań międzyosobniczych i międzygrupowych. Wśród najważniejszych zasobów indywidualnych wymieniane są: towarzyskość jako zmienna temperamentalna, dobry poziom funkcjonowania procesów poznawczych, wysoki poziom motywacji w zakresie planów i celów życiowych oraz edukacyjnych, pozytywny obraz siebie, pogodne i optymistycznie nastawione do świata, dobre mechanizmy samokontroli, dobrze rozwinięte umiejętności społeczne. Jest więc prawdopodobne, że mimo podobieństw w historii życia, pomiędzy obydwoma chłopcami właśnie w tych wymienionych obszarach zaznaczały się różnice.

Odporność psychiczna: jest to jedno z polskich tłumaczeń pojęcia resilience, bodaj najszersze. Inne proponowane w polskiej literaturze psychologicznej to prężność, sprężystość, odbojność, plastyczna i twórcza adaptacja. Pojęcie resilience używane jest dla opisu pozytywnego, prawidłowego rozwoju dziecka pomimo trwającego wysokiego ryzyka, zachowanie kompetencji nawet w sytuacji chronicznego stresu lub pozytywnej, szybkiej regeneracji po traumatycznych przeżyciach.

Źródło: materiały dotyczące II Międzynarodowej Konferencji Interdyscyplinarnej „Zdrowie i Odporność Psychiczna”, pod hasłem „Jak odnaleźć zdrowie i równowagę we współczesnym świecie?”, organizowanej przez Zakład Psychologii Rozwoju i Zdrowia Instytutu Psychologii Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie oraz Koło Nauk Psychologicznych PRAGMA.