Sięgasz po książkę, żeby dać głowie odpocząć od scrollowania? To dobry trop, ale samo przewracanie stron może nie wystarczyć. Zdaniem psychologa edukacyjnego JT Torresa znaczenie ma coś innego niż liczba przeczytanych tytułów. I nie chodzi o to, by zamiast wybrać ulubiony kryminał, zmuszać się do wymagającej klasyki.
Chciałaś wziąć telefon do ręki tylko na chwilę – rzucić okiem na nową wiadomość – ale nim się orientujesz, już scrollujesz TikToka i Instagrama, oglądając zabawne filmiki i śledząc komentarze w kolejnej dyskusji. Kiedy w końcu odkładasz smartfona, trudno powiedzieć, co właściwie zostało ci w głowie.
W takiej sytuacji sięgnięcie po książkę wydaje się dobrym pomysłem. I słusznie, choć – jak opisuje portal Fast Company – nie chodzi wyłącznie o zamianę ekranu na papier. Ważne jest przejście od powierzchownego przeglądania treści do lektury, która naprawdę angażuje myślenie. Na tym właśnie polega głębokie czytanie.
Czytaj także: Jak czytanie zmienia mózg? 5 naukowych powodów, żeby sięgnąć po książkę
„Brain rot”, czyli co właściwie dzieje się z naszą głową?
„Brain rot” z angielskiego dosłownie oznacza „gnicie mózgu”, ale spokojnie: nie chodzi o to, że od bezmyślnego przeglądania social mediów mózg naprawdę się psuje. Nie jest to również medyczna diagnoza. To potoczne określenie pogorszenia się sprawności myślenia i samopoczucia wiązanego z nadmiernym pochłanianiem mało wymagających treści internetowych.
Pod tą efektowną nazwą kryją się znajome obawy: trudności z koncentracją, psychiczne zmęczenie i poczucie przeciążenia. Autorzy przeglądu opublikowanego w 2025 roku w czasopiśmie „Brain Sciences” omawiają to zjawisko również w kontekście zobojętnienia emocjonalnego i pogorszenia obrazu samego siebie. I choć nie oznacza to, że każda chwila w mediach społecznościowych wywołuje takie skutki, w tym kontekście warto przyjrzeć się nie tylko temu, ile czasu spędzamy w internecie, lecz także temu, jak odbieramy treści. Czy dajemy sobie chwilę, żeby je przemyśleć, czy od razu przechodzimy do następnych?
Książkę też można czytać powierzchownie. Czym jest deep reading?
Na co dzień często wystarczy nam szybki rzut oka: z maila wyłapujemy godzinę spotkania, z artykułu kilka najważniejszych zdań, a z internetowej sprzeczki komentarze, które najbardziej przyciągają uwagę. Problem pojawia się wtedy, gdy na takim przeglądaniu poprzestajemy również przy tekstach wymagających zastanowienia. Z książką może być podobnie: śledzimy wydarzenia, ale nie zatrzymujemy się nad ich znaczeniem.
Nie każda lektura musi jednak skłaniać do głębokich przemyśleń. Można czytać po prostu dla przyjemności, bez stawiania sobie dodatkowych zadań. Jeśli natomiast chcemy poćwiczyć uważniejsze czytanie, warto dać sobie chwilę na refleksję. Właśnie na tym polega głębokie czytanie, po angielsku deep reading: na dostrzeganiu powiązań, zadawaniu pytań i rozważaniu tego, co autor ma nam do powiedzenia. W powieści oznacza również próbę zrozumienia bohaterów, ich motywacji i wyborów. Nie tylko sprawdzasz, co wydarzy się dalej, ale też myślisz o tym, dlaczego wydarzenia potoczyły się właśnie tak.
Nie chodzi przy tym o analizowanie każdego zdania niczym na szkolnej lekcji, a raczej o danie sobie czasu na refleksję. Możesz zatrzymać się przy fragmencie, który cię poruszył, wrócić do czegoś niejasnego albo zastanowić się, czy zgadzasz się z autorem. Ważniejsze od tempa staje się więc to, ile uwagi poświęcasz lekturze.
Co zyskuje mózg, kiedy naprawdę angażujemy się w lekturę?
Głębokie czytanie to nie tylko sposób na oderwanie się od telefonu. Jak wyjaśnia Maryanne Wolf, badaczka czytania z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, angażuje ono szereg umiejętności: łączenie nowych informacji z tym, co już wiemy, dostrzeganie podobieństw, wyciąganie wniosków i ocenianie wiarygodności przekazu. Nie tylko poznajemy kolejne fakty, ale też próbujemy zrozumieć, co z nich wynika. Właśnie dlatego taka lektura jest okazją do ćwiczenia krytycznego myślenia.
W przypadku powieści dochodzi do tego przyjmowanie cudzej perspektywy. Śledząc losy bohaterów, próbujemy odczytać ich intencje i emocje, również wtedy, gdy sami postąpilibyśmy zupełnie inaczej. Badania nad czytaniem fikcji wskazują na niewielkie, ale istotne korzyści w zakresie empatii i rozumienia stanów umysłu innych ludzi. Nie oznacza to, że każda książka automatycznie czyni nas bardziej empatycznymi, ale pokazuje, że obcowanie z opowieściami może wspierać te umiejętności. Korzyść nie polega więc wyłącznie na tym, że przez chwilę nie scrollujemy. Dajemy sobie również okazję do samodzielnego myślenia: porównywania, kwestionowania i spojrzenia na sprawę oczami kogoś innego.
Czytaj także: Czytasz choćby 15 minut dziennie? Neurobiolożka wyjaśnia, co ten nawyk może zrobić dla twojego mózgu
Nie chodzi o liczbę przeczytanych stron
Jak zacząć? Zdaniem JT Torresa, psychologa edukacyjnego, warto przestać traktować czytanie jak wyścig. – Celem powinien być czas spędzony na czytaniu, a nie to, ile książek uda mi się skończyć – mówi ekspert w rozmowie z portalem Fast Company. Jednocześnie proponuje, by myśleć o lekturze jak o treningu umysłu, a nie kolejnym wyniku do poprawienia.
Podaje przy tym przykład godziny przeznaczonej na czytanie – niezależnie od tego, czy w tym czasie przeczytasz pięć stron, czy pięćdziesiąt. To nie magiczna dawka, lecz sposób na skupienie się na samej lekturze zamiast na postępach. Nie musisz też porzucać swoich upodobań. Torres wymienia zarówno „Annę Kareninę”, jak i „Dwór cierni i róż”, podkreślając, że uważne czytanie można ćwiczyć przy różnych tekstach. Jeśli lubujesz się w romantasy, kryminałach czy powieściach obyczajowych, nie musisz od razu sięgać po wymagającą klasykę.
Warto natomiast inaczej podejść do tego, co już czytasz. Zastanów się przez chwilę: dlaczego bohater tak postąpił? Jak ty zachowałabyś się na jego miejscu? Czy ten fragment zmienia sposób, w jaki patrzysz na całą historię? Właśnie takie zatrzymania są częścią praktyki opisywanej przez psychologa.
Czytaj także: Wszystkie książki są dobre dla mózgu, ale ten jeden rodzaj bije inne na głowę. Pomaga rozwijać umiejętności, których potrzebujemy na co dzień
Chwila namysłu przydaje się również w internecie
Co to wszystko ma wspólnego z „brain rotem”? Głębokie czytanie jest przeciwwagą dla bezrefleksyjnego przyswajania kolejnych treści. Zamiast szybko przechodzić od jednego bodźca do następnego, ćwiczymy pozostawanie przy jednej myśli, rozważanie jej i wyciąganie własnych wniosków. Zdaniem Torresa te nawyki mogą przydawać się również po zamknięciu książki. Choćby wtedy, gdy na ekranie pojawia się sensacyjna informacja. Zamiast od razu przyjąć ją za prawdziwą, możemy zapytać: skąd to wiadomo? Na czym opiera się to twierdzenie? Czy inne źródła je potwierdzają?
Znaczenie takiego zatrzymania pokazuje eksperyment opisany w „Harvard Kennedy School Misinformation Review”. Uczestnicy, których poproszono o wyjaśnienie, skąd wiedzą, że dana wiadomość jest prawdziwa lub fałszywa, deklarowali mniejszą chęć udostępniania nieprawdziwych nagłówków. Nie było to badanie nad czytaniem książek, więc nie dowodzi, że powieści automatycznie chronią przed dezinformacją. Pokazuje jednak, że chwila poświęcona na ocenę wiarygodności przekazu może mieć znaczenie dla naszej reakcji.
Właśnie w tym sensie głębokie czytanie może pomóc na „brain rot”: zamiast kolejnej porcji treści do szybkiego przejrzenia daje okazję do skupienia, refleksji i samodzielnej oceny. Jak podkreśla Torres, najważniejsze jest to, by nie spieszyć się ani do końca książki, ani z wyciąganiem wniosków.
Nie musisz więc po całym dniu z telefonem nadrabiać pięćdziesięciu stron ani sięgać po najtrudniejszą książkę na półce. Wybierz coś, co naprawdę cię interesuje, i pozwól sobie czytać bez pośpiechu. Tym razem właśnie o to chodzi.
Źródła: „How ‘deep reading’ can cure your brain rot”, fastcompany.com; „Demystifying the New Dilemma of Brain Rot in the Digital Era: A Review”, pmc.ncbi.nlm.nih.gov; „Pausing to consider why a headline is true or false can help reduce the sharing of false news”, misinforeview.hks.harvard.edu; „Maryanne Wolf: Building Deep Reading Skills in a Digital World”, seis.ucla.edu; „Cognitive effects and correlates of reading fiction: Two preregistered multilevel meta-analyses”, psycnet.apa.org [dostęp: 13.11.2026]