Teatr Słowackiego w Krakowie w nowym sezonie nie przestaje zaskakiwać. Dyrektor Krzysztof Głuchowski: „W DNA tego teatru jest uwierać”

• Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie od ponad 130 lat wzbudza emocje. Krzysztof Głuchowski uważa, że prowokowanie do myślenia jest wpisane w jego historię. „Uważam, że w DNA tego teatru jest uwierać. Być jak kamyk w bucie”.
• Gdy po premierze „Dziadów” w reżyserii Mai Kleczewskiej rozpętała się polityczna burza, teatr nie ustąpił. „Taka była nasza strategia obronna: sprawić, żeby było o nas głośno” – wspomina dyrektor.
• Głuchowski opowiada też o Andrzeju Wajdzie, którego nazywa swoim jedynym mentorem. Reżyser nauczył go między innymi, że dobry szef powinien słuchać ludzi i zapewniać im poczucie bezpieczeństwa.
• Dlaczego zdecydował się nie startować w kolejnym konkursie na dyrektora? Co najbardziej zapamięta z dziesięciu sezonów w Teatrze Słowackiego? „Nikt mi tego, co tutaj przeżyłem, nie zabierze” – mówi.

Wywiad pochodzi z magazynu „Zwierciadło” 12/2026.

Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Klątwa Matejki i duch Nimfy Suchońskiej

Zofia Fabjanowska: Kierujesz instytucją, na której ciąży klątwa. Traktujesz to poważnie?

Krzysztof Głuchowski: Śmiertelnie poważnie, duchy w tej instytucji to nie żarty. Przede wszystkim słynny duch Nimfy Suchońskiej, zakonnicy i mistyczki, który grasuje na poziomie minus trzy naszego teatru. Nimfa Suchońska była duchaczką – należała do Zakonu Świętego Ducha, żeńskiej jego części. Zmarła w wielkiej epidemii dżumy w 1709 roku, niosąc pomoc ofiarom. Miała też ponoć profetyczne wizje i jej kult aż do wybuchu II wojny światowej był w Krakowie dosyć silny. Napisano o niej kilka książek, w Kościele św. Tomasza Apostoła przy Szpitalnej był poświęcony jej ołtarz.

Została pochowana na najstarszym i największym cmentarzu ówczesnego Krakowa. W miejscu, gdzie stanął później teatr. I przez te ostatnie 130 lat, czyli od momentu wybudowania jego gmachu, pracownicy boją się ducha potwornie – bo spotkać albo usłyszeć zakonnicę na minus trzy oznacza klapę spektaklu albo nawet śmierć kogoś z zespołu.

Portret z absolutnie wspaniałym podpisem „Błogosławiona Nimfa Suchońska. Heroina miłości”, który wykonał w latach 30. XX wieku krakowski malarz Józef Bąkowski, wisiał na kościelnym ołtarzu u św. Tomasza. Do czasu, aż kult stracił na sile i pojawiły się wątpliwości, czy siostra Nimfa Suchońska w ogóle istniała. Sprawdzono i nie ma jej w zakonnych rejestrach. Portret więc zdjęto i schowano do klasztornej piwnicy. Upomniałem się o niego u duchaczek, mówiłem: „Jak to nie istniała, skoro u nas straszy?”. Siostry zgodziły się go nam przekazać, gościły przy okazji u nas w teatrze. „Błogosławiona Nimfa Suchońska. Heroina miłości” od pięciu lat wisi na honorowym miejscu. Przed premierą stawiamy jej kwiaty, ale pod żadnym pozorem nie wolno dotykać ramy portretu. I co? Od pięciu lat nie pokazała się nikomu.

autopromocja

Jako ateista i racjonalista wierzę raczej szkiełku i oku, a jednocześnie nie wykluczam, że istnieją rzeczy, których nie potrafimy racjonalnie wytłumaczyć. Poza tym uwielbiam obrzędy, rytuały. Uważam, że to one w dużej mierze tworzą wspólnotę i genius loci.

A klątwa, którą rzucił Jan Matejko?

W nią akurat nie wierzę, bo zabiła tylko jego. Rzucił ją, bo nie potrafił się pogodzić z tym, że pod budowę teatru zburzą pozostałości kościoła, szpitala i wspomnianego cmentarza na Placu św. Ducha. Być może faktycznie ważne historycznie i piękne, tyle że były to kompletne ruiny. Matejko 11 dni po otwarciu teatru doznał pęknięcia wrzodu żołądka i zmarł. Tymczasem teatr miał swój wielki moment w historii, wnosząc do dusznego Krakowa powiew świeżości.

To był czas absolutnie pionierski. Tyle rzeczy zdarzyło się tu po raz pierwszy! Już nawet to, że był to pierwszy w pełni zelektryfikowany budynek w Krakowie, mieście, gdzie nie mieli wówczas ani prądu, ani wodociągu.

Pierwszy dyrektor Tadeusz Pawlikowski wystawiał sztuki najlepszych twórców europejskich – Maeterlincka, Hauptmanna – i to on zgasił światło na widowni, żeby publiczność mogła się w pełni skupić na tym, co dzieje się na scenie. Wcześniej standardem było zostawianie oświetlenia: ludzie się nawzajem widzieli i głośno dyskutowali w czasie trwania spektaklu, jedli, pili, palili papierosy i cygara, wychodzili.

To tutaj Wyspiański jeszcze przed Appią [Adolphe’em Appią, Szwajcarem uważanym za światowego pioniera trójwymiarowej scenografii i architektury sceny – przyp. red.] przełamuje myślenie o scenografii rozumianej jako namalowane tło. Tu odbywa się prapremiera dramatów narodowych: „Dziadów”, „Wesela”, „Wyzwolenia”. I tutaj także organizowane są pierwsze na ziemiach polskich pokazy projekcji filmowych, budząc zresztą zgorszenie. No i wreszcie – pierwsza nagość. Czyli spektakl „Lady Godiva”, w którym Irena Solska wjeżdża konno nago na scenę. Wybucha oczywiście afera, kuria krakowska protestuje.

Wszystko to tu, w jednej i tym samym budynku. To mi nie wygląda na przekleństwo, wręcz przeciwnie.

Tak sobie myślę, że prawie każde z tych wydarzeń, które wymieniasz, wywoływały najpierw falę oburzenia i próby cenzury. To, co działo się w tym gmachu od początków jego istnienia, było dla bardziej konserwatywnych odbiorców nie do przyjęcia.

Uważam, że w DNA tego teatru jest uwierać. Być jak kamyk w bucie. To jego zadanie.

„Dziady” Mai Kleczewskiej i polityczna burza wokół Teatru Słowackiego

W jakimś sensie pozostaliście więc wierni tradycji, wystawiając pięć lat temu „Dziady” w reżyserii Mai Kleczewskiej. Przedstawienie, które rozwścieczyło polityków i które chciano zdjąć z afisza. Teatr się nie poddał, przeciwnie, nabraliście impetu, rozpoczynając serię głośnych premier. Ugruntowaliście tym samym status Teatru Słowackiego jako jednej z najciekawszych i najbardziej niepokornych scen w tym kraju. A także najbardziej obleganych.

To prawda, mamy ogromny sukces frekwencyjny. Staliśmy się nawet trochę ofiarami własnego sukcesu. Wiele przedstawień gramy po raz setny czy dwusetny, one nie schodzą z afisza, a jednocześnie co roku produkujemy nowe, bo publiczność tego od nas oczekuje. Mamy duży program, a brakuje nam i ludzi, i miejsca, stąd jesteśmy w nieustannej rozbudowie.

Jeśli chodzi o aferę wokół „Dziadów”, nie był to jakiś przemyślany plan, że oto teraz „odbezpieczamy granat i zaczynamy odliczać do eksplozji”. Natomiast faktycznie, kiedy już rozpętało się piekło, to – nie ukrywam – taka była nasza strategia obronna: sprawić, żeby było o nas głośno.

Skoro już staliśmy się słynnym teatrem, to z tego korzystaliśmy. Co było nam tym bardziej potrzebne, że nie mieliśmy pieniędzy – próbowano nas zagłodzić. Potrzebowaliśmy ludzi, którzy nam te pieniądze dadzą, a w zamian my też im coś damy, na przykład nadzieję i otuchę, nie tylko „dym i szum, niech się Polska obudzi” [parafraza cytatu z musicalu „1989” opowiadającego historię Polski od narodzin „Solidarności” po upadek komuny, to jedna z najgłośniejszych premier teatralnych ostatnich lat, koprodukcja Słowackiego z Gdańskim Teatrem Szekspirowskim – przyp. red.]. Mam wrażenie, że staliśmy się czymś w rodzaju kompasu dla wielu osób. Po prostu powiedzieliśmy to, co w czasach szerzącego się oportunizmu zostało jasno i twardo wyartykułowane: przed nami jest tylko ściana, ale my się nie cofniemy.

Przez ponad dwa lata żyłeś w stanie niepewności. Dokładnie 800 dni – tyle w sumie trwała procedura odwoływania cię ze stanowiska dyrektora. To musiało być, po ludzku, trudne.

Nie chcę zabrzmieć martyrologicznie, jestem z urodzenia i wychowania Poznaniakiem i naprawdę daleko mi do martyrologii. Odpowiem więc może tak – z domu do teatru mam pięć kilometrów piechotą. Bo ja zwykle idę do pracy i wracam pieszo. I codziennie, każdego dnia nie wiedziałem, czy nie idę ostatni raz, czy kiedykolwiek do teatru jeszcze wrócę. Nadal codziennie pokonuję te pięć kilometrów pieszo w każdą stronę i cieszę się każdym krokiem.

A czy ten impet, rozmach, zryw twórczy – jakkolwiek by to nazwać – nie zrodził się przypadkiem z gniewu? W końcu zdrowy gniew potrafi dać energię do działania…

Bardziej niż o gniew chodzi raczej o niezgodę. Bo gdybyśmy byli tylko gniewni, nie wiem, czy starczyłoby nam zapału na dłużej. A mówiąc bardziej pozytywistycznie, jest w tym jednak 80 procent ciężkiej pracy. Przy czym punktem wyjścia do najróżniejszych działań są zazwyczaj absurdalne, kompletnie niedorzeczne pomysły, które w teorii nie powinny się udać. A tu się udają.

Na przykład cały projekt powtórzenia historycznego gestu Wyspiańskiego – czyli wystawienie na tej samej scenie trzech wielkich dramatów narodowych – był pod każdym względem projektem szalonym.

Udało mi się namówić do niego Maję Kleczewską podstępem, zdradzałem jej cały pomysł stopniowo, od momentu, kiedy realizowała „Dziady”. Zresztą sam zrozumiałem jego skalę, kiedy było już za późno, żeby się wycofać [śmiech]. Albo jak wymyślamy, że zrobimy kurtynę kobiet…

Nowy sezon Teatru Słowackiego: „Reniferek”, „Godziny” i Wyspiański

Do kurtyny chciałabym jeszcze wrócić, ale najpierw zapytam o ten sezon. Niecierpliwie czekam na przykład na „Reniferka” – lubiłam serial Richarda Gadda i ciekawa jestem, jak ta historia wypadnie na scenie, w reżyserii Marii Wojtyszko. Zaskoczyła mnie też informacja, że szykowane na finał sezonu „Godziny” zagracie najpierw we Francji…

Projekt realizowany jest z okazji Roku Kultury Polskiej we Francji i Francuskiej w Polsce. Jedziemy do podparyskiego Théâtre Nanterre-Amandiers, reżyseruje dyrektor tamtejszej sceny Christophe Rauck, ale grać będą wyłącznie aktorzy Teatru Słowackiego, także we francuskiej odsłonie.

Jeden dzień z życia trzech kobiet, które łączy motyw powieści Virginii Woolf „Pani Dalloway”. Pewnie każdy kojarzy film „Godziny” ze wspaniałymi Nicole Kidman, Meryl Streep i Julianne Moore w głównych rolach. Nasz spektakl będzie inspirowany tą historią, a tekst sztuki pisze Małgosia Sikorska-Miszczuk.

Z kolei my rozmawiamy tuż przed najnowszą (zaplanowaną na 23 października) premierą spektaklu wyreżyserowanego przez Agatę Dudę-Gracz „Kraków narodowej sztuce, czyli tryumf miernoty”. Gdzie pojawia się nomen omen Matejko…

Są wszyscy, którzy za życia Wyspiańskiego coś w Krakowie znaczyli. Bo to jemu poświęcony jest ten spektakl, domykający trylogię Agaty Dudy-Gracz po wystawionym na Wawelu „Na kolana, panie Wyspiański!” i „Proszę Państwa, Wyspiański umiera”.

To jest o tym, jak Kraków traktuje swoich najlepszych ludzi, jak nie potrafi docenić swoich wielkich, dopóki ci wielcy nie odejdą.

Pierwsza część tytułu spektaklu zaczerpnięta została z pompatycznej inskrypcji umieszczonej na frontonie naszego teatru: „Kraków narodowej sztuce”. Inskrypcji, o której, zdaje się, Krakowianie zapomnieli, jak tylko ją umieszczono, zapominając tym samym o zobowiązaniu wobec czwartego narodowego wieszcza. Z kolei „tryumf miernoty”, to słowa, które wypowiadał ojciec Wyspiańskiego o własnym synu.

Na scenie pojawiają się i Matejko, i Matejkowa, i prezydent miasta Juliusz Leo, i Stanisław Przybyszewski z Dagny Przybyszewską, słynna demoniczna para. Pojawia się Lucjan Rydel – ale nie Pan Młody z „Wesela”, tylko jego ojciec, okulista. Jest Eliza Pareńska, muza Młodej Polski. A także jej córka Zosia, w której kochał się młody Staś.

Agata Duda-Gracz w pewnym momencie stosuje fantastyczny zabieg, znany choćby z filmów Tarantino, pokazuje bowiem alternatywną wersję losów młodego Wyspiańskiego. Co by było, gdyby miał udane życie?

Gdyby nie zachorował na syfilis, ożenił się z Zosią Pareńską, a nie z chłopką Teosią, co mu wypominał cały Kraków. Gdyby jego obrazy sprzedawały się jak złoto, a on nie klepałby biedy, gdyby nie miał tak potwornego poczucia odrzucenia…

Na scenie pojawiasz się także ty. Grasz pierwszego dyrektora teatru Tadeusza Pawlikowskiego.

Gram trupa, więc głównie leżę w trumnie. No dobrze, coś tam jeszcze robię – nie wiem, czy powinienem spojlerować, ale na chwilę ulegam rezurekcji. Żeby powiedzieć, co myślę o ludziach, którzy powinni finansować kulturę i jej sprzyjać.

Krzysztof Głuchowski o Andrzeju Wajdzie i zarządzaniu teatrem

Jak myślisz, jakie znaczenie w kontekście zarządzania teatrem ma to, że jesteś z wykształcenia aktorem?

Ogromne. Miałem w życiu jednego jedynego mentora – był nim Andrzej Wajda. I on, prywatnie, powiedział mi coś, co wziąłem sobie do serca. Że, po pierwsze, nie tyle umiejętności są ważne: w gruncie rzeczy wszystkiego jesteś w stanie się nauczyć, o ile będziesz wystarczająco pojętny i zdeterminowany. Liczy się to, żebyś słuchał ludzi.

I jeśli czegoś nie wiesz, najlepiej od razu się do tego przyznać. Bo tylko dzięki temu otwierasz się na ciąg dalszy opowieści. Dlatego, jeśli się na czymś nie znam, to się nie zastanawiam, czy się przyznać, czy przypadkiem nie wyjdę na ignoranta, tylko mówię natychmiast i jeszcze proszę, żeby mi szczegółowo wytłumaczyć, krok po kroku.

Druga sprawa, o której mówił Wajda: zachowywanie spokoju w oku cyklonu. Jeśli jesteś szefem, masz być jak maszt, ludzie mają się czuć przy tobie bezpiecznie. Uważam, że to jest rzeczywiście szaleńczo istotne. Widzę, że to się sprawdza. Jednocześnie jest też niebywale trudne. No i tutaj aktorstwo – w znaczeniu warsztatu aktorskiego – się sprawdza, bo w środku z tym moim zachowywaniem spokoju bywa różnie. Mam 60 lat i cały czas się tego uczę.

Jeśli natomiast pytasz mnie o strategie zarządzania, tu sprawa jest bardziej skomplikowana. Korzystamy w teatrze z wielu zaawansowanych technologii zarządzania, począwszy od rozmaitych systemów ewaluacyjnych – systemów ewaluacji formacyjnej, współuczestnictwa całych pionów i zespołów w zarządzaniu.

Gdybyś zobaczyła, ile w teatrze mamy narad i spotkań! Jak wygląda u nas na przykład zatwierdzenie repertuaru, które zwykle odbywa się w bardzo wąskim gronie – u nas uczestniczy w nim kilkadziesiąt osób. Śmiejemy się, że regularnie mamy swoje konklawe.

To właśnie w waszym zespole od kilku miesięcy jest Dominika Kozłowska, pierwsza w Polsce głucha aktorka zatrudniona w teatrze na etacie. Powiesz więcej o tej decyzji?

Nie ma tu nic specjalnie do dodania poza tym, że Dominika Kozłowska jest piekielnie zdolną aktorką. Pojawiła się u nas po raz pierwszy w spektaklu Dominiki Feiglewicz, która jest u nas koordynatorką dostępności, i Zdenki Pszczołowskiej. Spektakl o różnych językach, rozumieniu i nierozumieniu się nawzajem, gdzie połowę obsady stanowiły osoby głuche, połowę osoby słyszące. To był „Romeo i Julia”, Dominika zagrała jedną z Julii – bo w spektaklu były dwie – wtedy po raz pierwszy zobaczyłem ją na scenie. I od razu wiedziałem, że tak zdolnej aktorki potrzebujemy w zespole. Teraz, u Agaty Dudy-Gracz, gra Dagny Przybyszewską. Genialny pomysł, żeby migająca aktorka zagrała postać, której nikt w ówczesnym Krakowie nie rozumiał. Z kolei w „Antygonie”, musicalu Jakuba Roszkowskiego, poprawiamy w sposób przewrotny Sofoklesa. Dominika wciela się tam w Tejrezjasza, który w oryginale był ślepcem.

Kurtyna kobiet i przyszłość Teatru Słowackiego w Krakowie

A skąd się wziął pomysł na kurtynę kobiet? Swoją drogą, za każdym razem, kiedy ta kurtyna opada, ściska mnie coś w gardle. Nie umiem przywyknąć, ta idea nadal mnie niesamowicie wzrusza.

Strasznie przeżyłem jej odsłonięcie. Chyba po raz pierwszy nie mogłem z siebie wydobyć głosu, zapomniałem, co miałem powiedzieć, drżały mi ręce. Sił starczyło mi na tyle, żeby głośno wyczytać po kolei te wszystkie 130 imion i nazwisk – czasem tylko imion czy przydomków, jeśli znamy tylko je – kobiet, które tworzyły herstorię Krakowa. Artystek, naukowczyń, emancypantek, sportsmenek, świętych, bojowniczek, czarownic spalonych na stosie.

Tej kurtyny by nie było, gdyby nie, nomen omen, splot dziwnych okoliczności. Bo ja zupełnym przypadkiem trafiłem na performance „Meduza” artystki Małgorzaty Markiewicz. Performance rozgrywający się w lesie. Jednocześnie motyw Meduzy towarzyszy mi od lat. Meduzy z wysuniętym w geście sprzeciwu i waleczności językiem. Na naszej kurtynie język jest karmazynowy i został wyhaftowany, a nie utkany. Jak niektóre elementy, choćby złote postacie tańczące na wężowych włosach Meduzy. Całość [kurtyna liczy niemal 120 metrów kwadratowych – przyp. red.] powstała w niezwykle trudnej tkackiej technice dwuosnowowej, do jej wykonania potrzeba ogromnej wiedzy i umięjętności.

Kurtyna to autorska wizja artystyczna Małgorzaty Markiewicz wykonana wspólnie przez kilkadziesiąt kobiet. Przede wszystkim przez podlaskie tkaczki Bernardę Rość i Lucynę Kędzierską, hafciarki ze Stowarzyszenia LUD-Art przy Muzeum Etnograficznym w Krakowie, krawcowe z naszego teatru. Poszczególne naszywane później aplikacje tworzyły uznane współczesne artystki.

To jedno z tych przedsięwzięć, które urodziły się z pomysłów na granicy prawdopodobieństwa. Właśnie powstał pięknie wydany katalog temu poświęcony. Zresztą projekt nie ma końca, bo u dołu kurtyny wciąż haftowane są nazwiska nowych bohaterek krakowskich herstorii, wyciągnięte z niepamięci.

Za twojego dyrektorowania przywrócono też do użytku paradyz czy jaskółkę. Czyli najwyższą kondygnację widowni, blisko dachu, gdzie spektakle niegdyś oglądali najubożsi. Dach też jest po renowacji, cały z miedzianej blachy, błyszczy z daleka.

Na razie. Z czasem spatynuje się na zielono.

Remontujecie teatr od kilku lat. Ile to jeszcze potrwa?

Wymieniliśmy całą instalację elektryczną, wprowadziliśmy nowe systemy pożarowe, zmodernizowaliśmy górną mechanikę sceny – jest teraz bardzo zaawansowana technologicznie, a jednocześnie udało mi się zachować oryginalny, ręcznie obsługiwany mechanizm sznurowy, zabytek sztuki i techniki. Udało się przywrócić oryginalną widownię, wymienić podłogi, zainstalować nowoczesny sprzęt akustyczny. A przed nami jeszcze m.in. modernizacja dolnej mechaniki sceny, czyli absolutna podstawa, jeśli chodzi o realizację spektakli. Chodzi m.in. o zapadnie i cały backstage. W związku z czym musimy zamknąć na kilka miesięcy scenę główną, wszystko przeorganizować tak, żeby zespół mógł pracować. To ogromne logistyczne wyzwanie.

Tymczasem ogłoszono, że odbędzie się nowy konkurs na dyrektora. Postanowiłeś do niego nie przystępować.

Liczę tutaj na mądrość, zwłaszcza Ministerstwa Kultury, że doprowadzi do wyboru dobrego następcy, bo jest jeszcze naprawdę dużo rzeczy do zrobienia.

Brzmi to, jakbyś tym razem postanowił się poddać.

To jest dla mnie bolesne, bo każde rozstanie z ludźmi, do których się człowiek przywiązuje, jest bolesne. Czy się poddaję? Zostałem postawiony w sytuacji, z której nie ma dobrego wyjścia. Niezależnie od tego, czy to jest konkurs ustawiony tak, żebym ja miał go wygrać, czy też organizowany po to, żebym go nie wygrał, jedna i druga wersja jest dla mnie nie do przyjęcia. Nie chcę w tym brać udziału ani się do tego przygotowywać, nie mam zresztą na to teraz czasu – w tej chwili pochłania nas kwestia przeorganizowania wszystkiego tak, żeby móc zamknąć główną scenę, a jednocześnie, żeby teatr działał. Konkurs jest w takim momencie, że nie da się tego pogodzić, nie rzucę wszystkiego w diabły.

Jestem tu dyrektorem od 10 sezonów, w tym czasie startowałem w konkursie dwa razy, ostatnio trzy lata temu, oba wiele mnie kosztowały. I też wiele kosztowały moich bliskich, którzy latami znosili moją pasję, wręcz chorobę, godząc się z tym, jak wiele jej poświęcam i jak wiele ryzykuję, także swoim zdrowiem i ich bezpieczeństwem.

Wybacz, znowu wdarł się martyrologiczny ton, a ja chciałem po prostu powiedzieć, że nikt mi tego, co tutaj przeżyłem, nie zabierze. Tych wszystkich chwil, nieprawdopodobnych wzruszeń, radości, tego szału. Wielokrotnie stałem, bo nie mogłem usiedzieć na widowni, i widziałem, co robimy ludziom z endorfinami. Albo widziałem, że ludzie mają mokre oczy. Jestem z tego dumny, to mnie napędza, więc idę dalej.

Krzysztof Głuchowski, dyrektor Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie od 2016 roku. Wcześniej kurator i organizator wystaw, producent – współorganizował m.in. festiwal filmowy Nowe Horyzonty. Pierwszy dyrektor Galerii Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki oraz Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha. Z wykształcenia aktor, absolwent krakowskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej.