Georgi Gospodinow o końcu świata: „Zjadłbym konfiturę truskawkową, pogłaskałbym psa, przytulił córkę”

• Georgi Gospodinow, laureat Międzynarodowej Nagrody Bookera, opowiada o różnych wizjach końca świata. Jedna z nich rozgrywa się już teraz, każdego dnia – w samotności człowieka, który nie ma z kim porozmawiać.
• „Jeśli ta osoba, która siedzi samotnie w pokoju, przeczyta książkę lub napisze list, odsunie apokalipsę” – przekonuje pisarz. Wyjaśnia, dlaczego opowiadanie własnych historii może zbliżać nas do innych.
• Autor „Schronu przeciwczasowego” zastanawia się, dlaczego coraz trudniej wyobrazić nam sobie dobrą przyszłość i dlaczego szukamy schronienia w przeszłości.
• „Zaczęliśmy się przytulać i rozmawiać o uczuciach w ostatniej dekadzie jego życia” – wspomina relację z ojcem. Opowiada też, czego nauczyło go własne ojcostwo i jak chciałby spędzić ostatnie minuty przed końcem świata.

Wywiad pochodzi z magazynu „Zwierciadło” 11/2026.

Georgi Gospodinow o końcu świata: „Apokalipsa wydarza się codziennie”

Angelika Kucińska: Jak będzie wyglądał koniec świata?

Georgi Gospodinow: Są trzy możliwości. Pierwsza: totalny chaos i hałas, tłum ludzi, zagubionych, rozbieganych. Nie wiedzą, w którą stronę uciekać. Próbują się ocalić. Ulice są zatłoczone, ojciec szuka córki, syn nie może znaleźć rodziców. Dramatyczny obrazek. Drugi scenariusz jest kompletnym zaprzeczeniem pierwszego. Świat wygląda, jakby zrzucono na niego bombę neutronową. Budynki stoją, jak stały, ulice wyglądają jak zawsze, ale nigdzie nie ma ludzi. Świat kończy się w kompletnej pustce. A trzecia wizja jest bliska tej, którą opisałem na przykład w opowiadaniu „Osiem minut i dziewiętnaście sekund” otwierającym zbiór „I wszystko stało się księżycem”. Apokalipsa wydarza się codziennie. Może o 18.00 – w Sofii jest teraz właśnie szósta po południu.

Ten koniec świata jest bardzo osobisty i wygląda następująco. Człowiek siedzi w pokoju. Nikt do niego nie dzwoni. Nikt go nie odwiedza. Jest zupełnie sam. Walczy z własnymi demonami.

Myśli o rzeczach, które nigdy się nie wydarzyły. Jest zakładnikiem przeszłości, nie może się od niej uwolnić. Możemy to nazwać końcem świata, możemy wielką falą samotności.

Ten koniec świata już się wydarza.

Każdego dnia.

Można go jakoś zatrzymać?

Opowieścią. Jeśli ta osoba, która siedzi samotnie w pokoju, przeczyta książkę lub napisze list, odsunie apokalipsę. To najprostsze rozwiązanie, jakie mogę zasugerować. Oczywiście możemy pokusić się o głębszą analizę. Poszukać źródeł problemu w zaburzeniach komunikacji. Nie tylko tej z innymi, ale też z sobą samym. Nie tylko tej werbalnej, ale i innych form.

Samotność i media społecznościowe. „Każdy ma dziś opinię na każdy temat”

Używamy coraz mniej słów. To problem?

Możemy używać mniej słów, ale to i tak nie redukuje hałasu. Na tym polega schizofrenia mediów społecznościowych – SMS. Opowiadamy bezcelowe historie, dokładamy się do zanieczyszczenia hałasem, nie umiemy słuchać innych. Gdy ktoś zaczyna mówić, nerwowo czekamy, aż skończy. Wiercimy się, przerywamy mu, byle tylko jak najszybciej wygłosić własną opinię. Dobrze, że ludzie mają własne zdanie, ale może jednak powinniśmy zachować w tym większy umiar? Każdy ma dziś opinię na każdy temat. Każdy jest przekonany o własnej racji. Kiedyś kierowaliśmy się zdaniem mądrzejszych od nas. Gdy miałem z czymś problem, szukałem rozwiązania w książce.

Byłem bardzo nieśmiałym dzieciakiem. Czerwieniłem się w stresujących momentach. Potwornie się tego wstydziłem. Aż w jednej książce przeczytałem, jak Aleksander Wielki rekrutował żołnierzy do swojej armii. Stawiał kandydata w jakiejś wysoce stresującej sytuacji i sprawdzał jego reakcję. Do własnej gwardii wybrał tych, których twarze zalewały się czerwienią. Bo ta reakcja oznaczała gotowość do walki.

To wystarczyło, żebym inaczej spojrzał na swój wstydliwy problem. Książki zawsze podsuwały mi rozwiązania. Gdy się zakochałem i nie wiedziałem, jak wyrazić miłość. Gdy rzuciła mnie dziewczyna i nie umiałem poradzić sobie ze smutkiem porzucenia.

Każdy nosi w sobie historię wartą opowiedzenia?

Zachęcam ludzi, by opowiadali własne historie. Bo to one pomagają nam rozumieć siebie nawzajem. Dopóki nie opowiesz o czymś, co przeżyłaś, ta sytuacja nie będzie domknięta.

Opowieść nadaje znaczenie temu, co się wydarzyło, a ludzie, którzy słyszą twoją historię, też rozumieją wagę twojego doświadczenia. Pokazujesz im swoje człowieczeństwo. Pokazujesz, że zasługujesz na miłość, na czułość.

Weźmy ciebie i mnie. Widzimy się po raz pierwszy w życiu. Mógłbym ulec stereotypowym przekonaniom, pokutującym wśród tych Bułgarów, którzy twierdzą, że Polaków trzeba nienawidzić, bo wyrządzili nam dużo krzywdy. Różnimy się i jedyną obroną jest atak. Z takim przeświadczeniem mógłbym przyjść na wywiad. Tymczasem gdy wymienimy osobiste historie – opowiesz mi o swojej mamie albo babci, którą kochałaś i cierpisz, bo umarła – zbliżymy się do siebie na tyle, że kiedy następnym razem ktoś mi powie, że powinienem cię nie lubić, to będę miał powody, żeby go nie słuchać. Wymiana historii łączy nas, ludzi, ze sobą. W zbiorze opowiadań „I wszystko stało się księżycem” piszę tak, jakbym referował, co się wydarzyło komuś, kto siedzi po drugiej stronie stołu. Gdy je pisałem, wyobrażałem sobie, że ktoś mnie słucha. Umiejętność opowiadania to nasza wielka moc. Taką miała Szeherezada. Każda kolejna historia przedłużała jej życie. Tak odsuwała koniec.

Zostałeś pisarzem, żeby uratować świat przed apokalipsą?

To jeden z powodów. Przez pierwsze siedem lat życia mieszkałem na wsi z dziadkami. Były lata 70. Babcia, wspaniała narratorka, opowiadała, że koniec świata nastąpi w roku 2000. Byłem na niego gotowy. Liczyłem, że będę już miał 32, 33 lata, więc nażyję się wystarczająco [śmiech]. Z perspektywy dziecka trzydziestoparolatek jest starcem. W roku 2000 zmarła babcia. Jej świat się skończył. Coś ewidentnie przeczuwała. Ale że potrafiła opowiadać jak nikt inny, to ona pokazała mi magię historii.

Wcześnie zacząłem czytać. Lubiłem książki i zawsze wybierałem te pisane w pierwszej osobie, bo wiedziałem, że główny bohater nie umrze, przecież musi opowiedzieć historię do samego końca. Może dlatego sam zawsze piszę w pierwszej osobie. Osoba czytająca czuję się dzięki temu bezpieczniej.

„Szukamy schronów w przeszłości, bo nie mamy przed sobą wystarczająco dużo przyszłości”

„I wszystko stało się księżycem” wychodzi w Polsce z kilkunastoletnim poślizgiem, w Bułgarii ukazało się w roku 2013. Świat się od tamtej pory bardzo zmienił.

Wywrócił się na drugą stronę trzy razy. Najpierw po pierwszym zwycięstwie Donalda Trumpa w wyborach prezydenckich w 2016 roku. Potem gdy rozpoczęła się pandemia koronawirusa. I wreszcie gdy wybuchła pełnoskalowa wojna w Ukrainie. Ale to niewygodne uczucie, że koniec jest blisko, dawało się wyczuć już wtedy. Przybrało tylko na sile. Może więc dziś te opowiadania mają więcej sensu – jakby przywędrowały z innego wymiaru i znalazły właściwy czas. W pierwszym, o którym już wspominałem, zastanawiam się, co zrobimy, gdy zostanie nam osiem minut i dziewiętnaście sekund do wyłączenia słońca. Jak spędzimy ten czas, zanim zapanuje kompletna ciemność. Żyjemy według luksusowych miar – miesięcy i lat – ale przyszłość określają minuty, godziny i tygodnie. To nimi powinniśmy odliczać czas, który nam został, w świecie pogrążonym w kryzysie przyszłości.

Pisałeś o tym w „Schronie przeciwczasowym”. Wojny, katastrofa klimatyczna, zmiany polityczne – to wszystko sprawia, że coraz rzadziej potrafimy wyobrazić sobie dobrą przyszłość, więc uciekamy w nadmiernie romantyzowaną przeszłość.

Szukamy schronów w przeszłości, bo nie mamy przed sobą wystarczająco dużo przyszłości. Boimy się. Nie mogę sobie z tobą niespiesznie rozmawiać, a potem pójść spacerem na kawę, jeśli przyszłość nie istnieje. Nie mogę mieć dzieci. Kiedy anulujesz przyszłość, zaczynają się dziać różne okropieństwa. Znika ta wąska czerwona linia, która oddziela to, co możliwe, od tego, co nieprawdopodobne. Nie jestem religijną osobą, ale wiem, że potrzebujemy jakiejś struktury, która powstrzyma nas od czynów niemoralnych. To może być bóg. To może być literatura. Albo historia.

Dobrze w coś wierzyć. Można w boga, można w książki.

Wierzę, że należy żyć tak, jakby każdy nasz krok obserwowało dziecko. Po prostu dziecko, nie musi być nasze. To ono nas ocenia. Dobra miara, prawda? Może wybieram taką, bo w moim pisaniu często wracam do dzieciństwa. Piszę o porzuceniu z perspektywy dziecka, choć przecież porzucić może nas miłość albo kraj.

Figura porzuconego dziecka wiąże się z równie często podejmowanym przeze mnie tematem poszukiwania ojca. W jednym z opowiadań porzucone dziecko najpierw wybiera sobie na ojca drzewo. Drzewo ścinają. Potem popiersie Stalina. Zabierają. Zabijają mu kolejnych ojców, więc chłopiec dochodzi do wniosku, że skoro nie ma ojca, to sam powinien nim zostać.

Mnie nikt nie pokazał, jak być ojcem, więc gdy urodziła mi się córka, nagle zrozumiałem esencję ojcostwa. Już nie bałem się o siebie, wszystkie moje lęki dotyczyły jej. Pojąłem też swoją odpowiedzialność. Gdy byłem dzieckiem, żyłem w magicznym świecie, a za tę magię odpowiadali moi rodzice. Gdy zostałem ojcem, to ja byłem odpowiedzialny za dostarczenie magii. Zbudowanie świata pełnego wdzięku.

Georgi Gospodinow o ojcu, samotności i „geografii porzucenia”

Mówisz o figurze porzuconego dziecka, ale w opowiadaniu, którym zamykasz zbiór, to ojciec zostaje porzucony przez syna.

Byłem tego lata gościem na festiwalu Góry Literatury. Na spotkaniu z czytelnikami otworzyłem książkę na „I wszystko stało się księżycem”, opowiadaniu o takim samym tytule jak całość, i doznałem epifanii, czytając pierwsze zdania. „Kastor P. szedł umrzeć. Przeżył 79 lat i trzy miesiące i nie widział sensu, by to kontynuować”. Mój ojciec zmarł, gdy miał dokładnie 79 lat i trzy miesiące. Zacząłem wracać pamięcią do okoliczności, w których opowiadanie powstało. Próbowałem sobie przypomnieć, dlaczego podświadomie uśmierciłem głównego bohatera – zresztą ogrodnika, tak jak mój tata – właśnie w tym wieku. Gdy je pisałem, mój ojciec dostał pierwszą diagnozę. Rak. Miał sześćdziesiąt kilka lat, lekarze twierdzili, że pożyje jeszcze rok. W opowiadaniu postanowiłem więc dać mu więcej życia. I tyle dostał też w rzeczywistości. Ale wracając do porzuconych rodziców… To się dzieje coraz częściej. Taki tragizm starości.

Moi rodzice mieszkali w małym bułgarskim miasteczku Jamboł. Ja wyjechałem do stolicy, do Sofii. Moja córka wyjechała z Bułgarii, to już wyższy poziom porzucenia. Jej dzieci? Może będą mieszkać na Księżycu, kto wie. Tak wygląda geografia porzucenia. Im dłuższy dystans, tym bardziej dojmujące poczucie osamotnienia.

To prawda, że te opowiadania pisałeś w odosobnieniu?

Część z nich tak.

Podobno wynająłeś sobie pokój u franciszkanów…

Jest taka możliwość w niektórych zakonach. Można złożyć aplikację. Dostałem swój pokój, stolik, łóżko, wi-fi. Początkowo cisza mnie przerażała. Po tygodniu poczułem, że moje ciało rozmawia z otoczeniem. Wchodzi na te same częstotliwości, na których operują deszcz, drzewa, ptaki. Od czasu do czasu wybierałem się do miasta, żeby kupić jedzenie, i wtedy zamieniałem kilka słów ze sprzedawcą w sklepie. To był mój jedyny kontakt z człowiekiem. Stąd to obecne w moim pisarstwie wysokie stężenie melancholii. Lubię ten stan. To lżejsza forma smutku. Jest bardzo człowiecza. Sztuczna inteligencja nie jest skłonna do melancholii. Melancholijni nie są także dyktatorzy.

Przypomina mi się teraz artykuł, który lata temu ukazał się w „New Yorkerze”. Jego autor dziwił się wtedy, że pisarz, który z taką precyzją rozpracowuje naturę smutku, jest wesołą osobą.

Można być jak Dostojewski. Przygnieść czytelnika, wytarzać go w błocie. Dostojewskiego się nie czyta, z nim człowiek się boksuje. A można próbować zrozumieć, że smutek i radość współistnieją. Mój umierający ojciec niedługo przed śmiercią powiedział, że nie chce się skupiać na tym, jak tragiczna jest jego sytuacja. Chciał śmiechu. Zabawy. Autoironia to kolejna supermoc, zwłaszcza u ludzi spoza przywileju jak mój ojciec czy jak moja babcia. Nie mieli wiele, ale potrafili żartować z siebie.

„Zaczęliśmy się przytulać i rozmawiać o uczuciach”. Pisarz o relacji z ojcem

Twoją życiową misją było zrozumieć własnego ojca.

Kochałem go, ale nie rozmawialiśmy o uczuciach, bo mężczyźni wychowani w tej durnej patriarchalnej kulturze mogą rozmawiać o piłce nożnej i samochodach, ale nie o emocjach. Od rozmów o emocjach są kobiety.

Każdy z nas na jakimś etapie życia próbuje zrozumieć rodziców. Matki nie są aż takim wyzwaniem, bo z nimi jesteśmy bliżej. Rozumiemy je wręcz instynktownie, podświadomie. A każdy ojciec ma w sobie coś z Odyseusza. Mój ojciec też był nieobecnym bohaterem mojego dzieciństwa. Podziwiałem go, ale nie miał dostępu do dużej części mojego świata, bo obawiałem się podzielić z nim rzeczami, które przeżywałem. Nie mogłem mu powiedzieć: „Tato, mam dziewczynę”. Nie wyobrażał sobie, że mógłby nas przytulać, gdy byliśmy dziećmi. Powiedzieć nam, że nas kocha. Próbowałem więc wczuć się w mojego ojca. Takie ćwiczenie z empatii. I zobaczyłem dziadka. Czułego, dobrego faceta, który nigdy nie przytulał swojego syna. Poczułem ból własnego ojca. Zaczęliśmy się przytulać i rozmawiać o uczuciach w ostatniej dekadzie jego życia, ale najbardziej intensywny był ostatni miesiąc. Bardzo się do siebie zbliżyliśmy. Kładłem się obok niego na łóżku i trzymałem go za rękę. Jakbyśmy wypełniali pustkę po wszystkim, co nigdy nie zostało między nami wypowiedziane.

Jesteś innym ojcem dla swojej córki?

Zdecydowanie. Moje pokolenie zmieniło zasady gry, widzę to nie tylko po sobie, ale też po moich kolegach. Przytulałem ją, od kiedy przyszła na świat. Zmieniło się coś jeszcze. Gdy ja byłem dzieckiem, nie miałem wstępu do pokoju, w którym rozmawiali dorośli – na przykład podczas rodzinnych imprez dorosłych i dzieci zawsze sadzano osobno. Jakby nasza obecność przy ich stole była niepoprawna politycznie.

Gdy zostanie osiem minut i dziewiętnaście sekund do końca świata, co zrobisz?

Chciałbym, żeby moja córka była wtedy obok. I mój pies, który teraz leży tu, pod regałem. Zjadłbym konfiturę truskawkową, pogłaskałbym psa, przytulił córkę. Powiedziałbym im, że koniec świata to nic takiego. Że nie ma się czego bać. Apokalipsa to nie jest moment na wielkie przemowy. Proste gesty zastępują poważne słowa. Tak jak wtedy, gdy umierał mój ojciec, a ja trzymałem go za rękę. To wystarczyło.

Georgi Gospodinow, laureat m.in. Międzynarodowej Nagrody Bookera 2023 za „Schron przeciwczasowy” i Angelusa za „Fizykę smutku”. W Polsce wydano też jego „Ogrodnika i śmierć”, „Powieść naturalną” oraz „I wszystko stało się księżycem”.