Modelki, które śmieją się do obiektywu, i portrety, w których nikt się nie uśmiecha, to w dużej mierze dzieło tego samego człowieka. Richard Avedon przez całe życie próbował udowodnić, że fotograf mody może być artystą, ale świat sztuki przyznał mu rację dopiero pod koniec jego życia.
Na jednym z rodzinnych zdjęć mały Dick Avedon stoi przed lśniącym Packardem, który wcale nie należy do jego rodziców. Na innym pozuje pod markizą kamienicy przy Piątej Alei, w której nie mieszka. W ciągu jednego roku takich sesji Richard Avedon trzymał na rękach 13 różnych psów – pupili innych ludzi.
Rodzice układali dzieci w wystylizowaną wersję amerykańskiego snu, a chłopiec uczył się rzeczy, która przydała mu się na całe życie: że obraz może być w stu procentach sztuczny, a mimo to poruszać.
Rodzina prowadziła w Nowym Jorku sklep z damską odzieżą Avedon's Fifth Avenue, a Dick przyklejał nad łóżkiem strony z magazynów, tak jak inni chłopcy oklejali ściany kartonikami z bejsbolistami. Wcale nie chciał zostać fotografem; chciał być poetą: w wieku 17 lat wygrał nowojorski konkurs poetycki dla licealistów, a szkolne pismo literackie redagował razem z Jamesem Baldwinem. Gdy nauczyciel orzekł, że jego język jest wtórny, zabrakło mu odwagi, by zostać przy poezji.
W 1942 roku zaciągnął się do marynarki handlowej i fotografował załogę do legitymacji: czarno-białe twarze na pustym tle. Ten sam układ będzie potem znakiem rozpoznawczym jego słynnych portretów.
Alexander Liberman, dyrektor artystyczny „Vogue”, sam zaproponował mu spotkanie, ale Avedon odmówił, bo czekał na telefon od Alexeya Brodovitcha, legendarnego art directora „Harper's Bazaar”. Portfolio zbudował ze zdjęć modelek w ubraniach pożyczonych z domów towarowych w zamian za darmowe reklamy, a pierwsze fotografie ukazały się w listopadzie 1944 roku. Brodovitch powtarzał współpracownikom: „Zadziwcie mnie!”. Avedon wziął to dosłownie. Zerwał z neoklasycznym stylem Beatona i Horsta i wyszedł z modelkami na ulicę.
Gdy w 1947 roku zaczął fotografować kolekcje z paryskich pokazów, modelki przestały być sztywnymi manekinami. Skakały, śmiały się do przechodniów i jeździły na wrotkach, a jego sesje zdjęciowe miały fabułę i liczyły nawet 20 stron. W mieście, które dopiero podnosiło się po okupacji, powstał Paryż jak z planu filmowego, gdzie kobiety są piękne i zakochane, a nawet przechodnie wyglądają na oczarowanych.
– Mój Paryż nigdy nie istniał. Sfabrykowałem go – mówił Avedon.
Biograf Philip Gefter widzi w tym ślad poetyckiego zapału z młodości: w kadrach zawsze wiał lekki wiatr, a wszystko wyglądało na naturalne. Tak powstała „kobieta Avedona” – wolna, ciekawska, szczupła, trochę androgyniczna – a najsłynniejszym kadrem tamtych lat stała się Dovima w sukni Diora między dwoma słoniami w paryskim Cirque d'Hiver (1955). W 1962 roku obsadził Mike'a Nicholsa i Suzy Parker w rolach Richarda Burtona i Elizabeth Taylor ściganych przez paparazzich, żartując z kultu celebrytów.
Gdy w 1958 roku wydawca nie chciał publikować zdjęć Chiny Machado, bo nie była białą modelką, odmówił podpisania nowego kontraktu, dopóki zdjęcie nie pójdzie do druku. Wydawca ustąpił, a Machado została pierwszą modelką innego koloru skóry regularnie występującą w magazynie. W 1966 roku poszedł za Dianą Vreeland do „Vogue”, a w 1992 roku został pierwszym etatowym fotografem „The New Yorker”.
Avedon chciał zostać uznany za artystę, więc zamienił modowe sesje na wielkoformatowe portrety
Około 1969 roku, po prawie 20 latach panowania na okładkach pism modowych, Avedon zwrócił się ku portretowi. Najpierw były ogromne portrety zbiorowe, jak Chicago Seven, antywojennych aktywistów, potem cykl „The Family” – ludzie władzy dla „Rolling Stone” w 1976 roku. Biała ściana, prawie żadnych uśmiechów – zdaniem Geftera Avedon, wychowany w cieniu bomby atomowej, fotografował ludzi jak okazy pod szkłem, szukając w twarzach egzystencjalnego lęku.
– Nie myśl o tym, kim są, po prostu patrz na ich twarze – powtarzał, bo wszyscy umrzemy, czy to jako były król Anglii, czy najpiękniejsza aktorka świata.
Twierdził też, że wszystkie jego portrety są autoportretami. Gefter nie widzi w tym arogancji, raczej regułę gatunku: w portretach zawsze zostaje autor. Krytycy długo tego nie kupowali: w latach 70. rządziła fotografia uliczna, a Avedon był studyjnym fotografem, który nawet spontaniczność ustawiał z wyprzedzeniem. Fotograf mody w świecie sztuki brzmiał jak żart. Do tego zraził do siebie Johna Szarkowskiego, kuratora fotografii w MoMA, który zaprosił go na retrospektywę. Gdy po dwóch latach rozmów Avedon zgodził się na wystawę w Minneapolis, terytorialny Szarkowski poczuł się wystawiony i zamiast wielkiego pokazu fotograf dostał w 1974 roku jedną salę z portretami umierającego ojca. Dopiero w 1978 roku na fasadzie Metropolitan Museum of Art zawisł transparent z jednym słowem: AVEDON.
Człowiek, który nauczył świat pozować, własne życie chronił szczelnie. W biografii „What Becomes a Legend Most” Gefter przekonuje, że Avedon mierzył się ze wstydem wobec własnych homoseksualnych uczuć, a dwa małżeństwa miały mu dać normalność. Biograf zastrzega, że sama teza budzi spory, ale zdradził też, że ma całkowitą pewność do do jego intymnej relacji z pewnym mężczyzną w latach 60.
Zmarł 1 października 2004 roku w San Antonio, w trakcie pracy dla „The New Yorker”, po krwotoku mózgowym. Miał 81 lat. Rodzinie kazał obiecać, że nie będzie ceremonii. – Zawsze mówił, że chce umrzeć na posterunku – wspominała modelka Lauren Hutton.
Wszystko, co miał do powiedzenia, Avedon powiedział na zdjęciach
W 1993 roku wydał „An Autobiography” – książkę, w której paradoksalnie prawie nie ma słów. Na jednym z rozkładów Dovima w wieczorowej sukni patrzy na portret jego umierającego ojca w szpitalnej koszuli. W telewizyjnym wywiadzie spojrzał na ten rozkład i zapytał: „Walka ze śmiercią przez wystrojenie się?”. Więcej nie chciał tłumaczyć: „Ujęcie tego w słowa je poniża”.
Źródła:
Brian Wallis, rozmowa z Philipem Gefterem (fragmenty), Aperture.org; Vince Aletti, „Richard Avedon's Defining Early Fashion Shoots”, newyorker.com; Derek Blasberg, „One Hundred Years of Avedon”, Airmail.news; Simon Vozick-Levinson, „The Enduring Cool of Richard Avedon” [dostęp: 07.11.2026]