Trauma odbiera poczucie bezpieczeństwa i często zmusza do przewartościowania tego, co dotąd wydawało się oczywiste. A jednak czasem z tego doświadczenia rodzi się coś jeszcze: większa sprawczość, głębsze relacje, silniejsze poczucie sensu. Na czym polega wzrost potraumatyczny – wyjaśnia psychoterapeutka Sabina Sadecka.
- Trauma może całkowicie zmienić nasze postrzeganie siebie, świata i tego, co w życiu najważniejsze. Czasem prowadzi również do tzw. wzrostu potraumatycznego.
- Nie oznacza to jednak, że każde trudne doświadczenie musi nas wzmocnić. Jak podkreśla psychoterapeutka Sabina Sadecka, wzrost nie powinien być traktowany jako obowiązkowy etap zdrowienia.
- „Doświadczenie traumy jest jak zderzenie z górą lodową. Nagle pojawia się otrzeźwienie: »Dokąd właściwie płynę? Czy to na pewno jest mój kurs?«” – mówi ekspertka.
- Co pomaga odzyskać równowagę? Przede wszystkim czas, uważność na własne potrzeby i rezygnacja z nadmiernych oczekiwań wobec siebie. „To, co jest w zasięgu naszych działań, też jest w porządku” – przypomina Sabina Sadecka.
Wywiad pochodzi z magazynu „Sens” 10/2026.
Izabela Nowakowska-Teofilak: Trauma wiąże się z utratą poczucia bezpieczeństwa, zaufania, kontroli, czasem relacji, zdrowia, planów na przyszłość. Z badań Richarda Tedeschiego i Lawrence’a Calhouna, twórców terminu „wzrost potraumatyczny”, wynika jednak, że ponad połowa osób doświadczających różnych kryzysowych sytuacji wychodzi z nich w jakiś sposób wzmocniona i wzbogacona. Co właściwie musi się wydarzyć, żeby z takiego przeżycia zaczęło rodzić się coś dobrego?
Sabina Sadecka: Bardzo dużo musi się wydarzyć po drodze. Trauma wiąże się bowiem z szybką i intensywną reorganizacją naszego wewnętrznego systemu – psychiki i fizjologii. W trakcie zdarzenia traumatycznego doświadczamy skrajnego przytłoczenia i chaosu. To jest moment, który musimy po prostu przetrwać. Potem często przychodzi etap uznania tego, co się straciło, i nieodwracalności tej straty.
Trauma reorganizuje nas w taki sposób, że nie ma już powrotu do tego, co było wcześniej, pozostawiając po sobie cierpienie psychiczne i fizyczne, a i tak wielokrotnie próbujemy temu zaprzeczyć i żyć tak, jakby nic złego się nie przydarzyło.
Po uznaniu traumy przychodzi czas na żałobę, a później cały – niedający się opisać kilkoma zdaniami – proces zdrowienia. To często spotkanie z trudnymi emocjami i wspomnieniami, ale także z nadziejami, które czasami trzeba pożegnać. W zdrowieniu potrzebujemy też zobaczyć siebie jako większych niż trauma, odnaleźć w sobie to, co pozwoliło nam przetrwać. I dopiero na końcu tego procesu może się pojawić wzrost potraumatyczny. Wtedy obserwujemy u pacjenta coś więcej niż „tylko” wyzdrowienie, czyli ustąpienie objawów. Pojawia się poszerzenie dotychczasowego funkcjonowania: lepsze relacje z innymi, większe docenianie życia, rozwój duchowy, dostrzeganie nowych możliwości czy odkrycie własnej siły.
Czyli cierpienie może uszlachetniać?
Może, ale wcale nie jest nam potrzebne do rozwoju. Istotą ludzkiego życia jest nieustanny proces przemian, który towarzyszy nam już od okresu prenatalnego. Z punktu widzenia wielu teorii psychologicznych i socjologicznych dziwniejszy jest brak zmian niż ich obecność. Kształtuje i zmienia w nas dosłownie wszystko – nawet ta rozmowa.
Faktem jest jednak, że wzrost potraumatyczny wiąże się z pewnym potencjałem, którego nie ma w naturalnych ścieżkach rozwoju. Trauma kompletnie rozmontowuje nasz wewnętrzny system i „złożenie” siebie po traumie niektórym z nas przyniesie ogromne wewnętrzne i zewnętrzne zmiany, paradoksalnie też pozytywne.
Oczywiście są to zmiany wymuszone przez los, nikt o zdrowych zmysłach nie życzyłby sobie przecież traumy tylko dlatego, że niesie potencjał ogromnych zmian. Pozostaje jednak faktem, że pod jej wpływem ludzie doświadczają czasem spektakularnych zmian tożsamości czy sposobu funkcjonowania. Osoby, dla których wcześniej zupełnie obojętne było to, jak i po co żyją, i na co przeznaczają swoją energię, nagle zaczynają się nad tym szczegółowo zastanawiać.
Można więc powiedzieć, że nikt sobie nie zaprasza do swojego życia wzrostu potraumatycznego, bo jego bodźcem jest coś strasznego, ale ci, którzy go doświadczyli, często przyznają: „Dzięki temu jestem zupełnie innym człowiekiem. Jakbym przestał śnić i nagle zaczął widzieć rzeczy wyraźniej”.
Wiele osób mówi też: „Teraz już wiem, co jest ważne”. Trauma zmusza do zweryfikowania systemu wartości?
Doświadczenie traumy jest jak zderzenie z górą lodową. Nagle pojawia się otrzeźwienie: „Dokąd właściwie płynę? Czy to na pewno jest mój kurs?”. Ale ten proces nie musi dotyczyć wyłącznie poziomu egzystencjalnego. Ludzie mogą się rozwijać również poprzez – przykładowo – większą troskę o swoje zdrowie.
Trauma bardzo często dotyka przecież także ciała. Staje się ono bardziej wrażliwe, bardziej pobudliwe, czasem choruje, czasem brakuje mu energii. A więc po traumie uczymy się dbać o swoje ciało o wiele uważniej niż przed nią.
Nie każdy oczywiście dochodzi do etapu, na którym potrafi przekuć doświadczenie traumatyczne w coś konstruktywnego, ale znam osoby, które po traumie funkcjonują lepiej fizycznie, psychicznie i społecznie niż wcześniej.
Czy zrozumienie, że nie wszystko da się przewidzieć i zabezpieczyć, a mimo to można żyć, wyzwala od potrzeby nieustannej kontroli?
Myślę, że może się pojawić większa akceptacja dla własnych impulsów, emocji czy trudnych myśli. A jednym z impulsów, które rzeczywiście mogą utrudniać życie, jest potrzeba kontrolowania wszystkiego, planowania i zamykania rzeczywistości w sztywno określonej wizji. Dlatego akceptacja może być jednym z efektów zdrowienia po traumie. Ale bywa też odwrotnie.
Ktoś, kto wcześniej oddał swoje życie jakiemuś toksycznemu środowisku albo osobie, która była dla niego niedobrym partnerem czy partnerką, w procesie wzrostu potraumatycznego może stać się bardziej kontrolujący. I to też jest w porządku, bo w psychologii nie ma jednej uniwersalnej ścieżki dobrej zmiany.
A czy wzrost potraumatyczny wiąże się również z odnalezieniem nowego poczucia sprawczości?
Zdrowienie po traumie jest związane z tym, że człowiek uczy się odpowiadać, a nie tylko reagować. Gdyby reagował wyłącznie na własną impulsywność, emocjonalność czy obrazy, które przychodzą, na przykład flashbacki, czyli niechciane wspomnienia traumatycznego zdarzenia – szybko by się wypalił, bo to niezwykle energochłonny stan. Dlatego czasami z pomocą terapeuty, a czasami innymi drogami, ludzie po doświadczeniu traumy uczą się nie reagować, ale odpowiadać. I to jest właśnie sprawczość.
Przychodzi impuls, a ja się zatrzymuję. Nie robię nic. Częścią sprawczości jest więc zmiana relacji z własną impulsywnością. Dopiero wtedy, kiedy to wypracujemy, może pojawić się jej przepiękny aspekt – twórczość.
Nie chodzi już tylko o odpowiadanie na bodźce, zdarzenia czy sygnały, które przychodzą do nas z własnej psychiki i pamięci, ale o świadome wybieranie, jak chcemy żyć, kogo zaprosić do swojego życia, jak zarządzać swoją energią. I to jest rzeczywiście wzrost. Nie pojawia się on jednak samoistnie – potrzebna jest nasza wewnętrzna albo zewnętrzna aktywność.
Chciałabym jednak bardzo mocno podkreślić, że nie w każdym procesie terapeutycznym i nie w każdym procesie zdrowienia do niego dochodzi. W środowisku osób, które zajmują się traumą, czasami trochę „obrażamy się” na pojęcie wzrostu potraumatycznego, bo od kiedy pojawiło się ono w powszechnym odbiorze, ludzie po traumach nie tylko cierpią z powodu objawów stresu pourazowego, lecz także dlatego, że to wydarzenie ich nie umocniło – jakby wzrost był nową normą.
Zdarzało się, że podczas pracy z pacjentem po traumie musiałam pomóc mu odkleić się od tego pojęcia i skupić na tym, co jest możliwe. A wtedy okazywało się, że to, co jest w zasięgu naszych działań, też jest w porządku.
Wiele osób po doświadczeniu traumy mierzy się z ogromną niemocą i bezsilnością. W takim stanie chyba trudno podjąć jakiekolwiek działania sprzyjające transformacji, która prowadzi do rozwoju nowych perspektyw i umiejętności?
Nie trzeba wcale wielkich działań. Tym, co najbardziej pozwala nam wzrastać, jest uczciwość wobec własnego świata wewnętrznego. Mogę wzrosnąć dzięki trudnemu doświadczeniu, rozpaczy czy przerażeniu, jeśli znajdę przestrzeń, żeby się z tymi emocjami i wspomnieniami spotkać, zamiast przed nimi uciekać.
Problem polega jednak na tym, że trauma powoduje zmasowane unikanie wszystkiego, co mogłoby nas narazić na ponowne trudne przeżycie czy choćby jego wspomnienie. Dlatego człowiek, który doświadczył traumy, potrzebuje przede wszystkim znaleźć własny, bardzo zindywidualizowany sposób na to, żeby przestać unikać własnego świata wewnętrznego.
Dopiero wtedy może pojawić się przestrzeń do wzrostu, czyli pozytywnej reorganizacji. Oczywiście łatwiej jest go doświadczyć, jeśli mamy pewne predyspozycje osobowościowe.
Jedną z cech, które, jak obserwujemy w terapii, sprzyjają wzrostowi potraumatycznemu, jest duchowość. I nie chodzi tylko o religijność, chociaż ona również może bardzo pomóc. Kluczowe jest poczucie, że jako jednostka jestem częścią czegoś większego niż tylko ja sama, moja rodzina czy moja społeczność. Że czuwa nade mną Opatrzność, jakaś siła wyższa. Dla jednej osoby będzie to anioł stróż, dla innej wszechświat lub bliska osoba, która zmarła. U niektórych duchowość przejawia się w przekonaniu, że niezależnie od tego, co się wydarzy, istnieje jakaś ważna dla nich wartość, której zamierzają się trzymać.
Dobrym przykładem takiego podejścia jest wystąpienie „Wylew zrozumienia” (My Stroke of Insight) neurobiolożki Jill Bolte Taylor, która przeżyła udar mózgu. Już wtedy, gdy doświadczyła udaru, miała świadomość, że czekają ją lata rehabilitacji, cierpienia, utrata mowy i możliwości chodzenia.
Jednocześnie wiedziała, że wartością, która będzie ją prowadzić przez to doświadczenie, jest potrzeba opowiedzenia o nim innym ludziom. Była przecież jedną z niewielu neurobiolożek, które same doznały tak poważnego uszkodzenia mózgu.
Każdy człowiek ma w sobie potencjał wzrostu po traumie?
Bardzo chciałabym odpowiedzieć twierdząco, żeby nie odbierać nikomu nadziei, jednak badania pokazują jasno, że nie po każdym straumatyzowaniu następuje wyzdrowienie z objawów zespołu stresu pourazowego czy złożonego zespołu stresu pourazowego, a co dopiero mówić o wzroście.
Są takie doświadczenia – na przykład zrytualizowana przemoc, w tym przemoc seksualna występująca w sektach – po których niezwykle trudno jest dokonać pozytywnej, wzrostowej reorganizacji własnego funkcjonowania. Można więc powiedzieć, że potencjał do wzrostu zależy zarówno od cech i dotychczasowych doświadczeń danej osoby, jak i od rodzaju traumy, która stała się jej udziałem. Choć trudno licytować się na nieszczęścia, trauma traumie nierówna.
Duże znaczenie ma także środowisko społeczne, w którym funkcjonujemy. Jeśli w pobliżu jest ktoś, kto przeżył coś trudnego, a następnie zbudował na bazie tego doświadczenia nową tożsamość, albo odnalazł w sobie jakąś misję, mam żywy przykład, że jest to możliwe. Dzięki temu w trudnym momencie łatwiej mi będzie nie tylko opatrywać rany zadane przez traumę, ale też zrobić kolejny krok.
Ważne jest również to, czy trauma naruszyła moje podstawowe poczucie tego, kim jestem. Jeśli sprawiła, że przestaję wierzyć we wszystko, co wcześniej myślałam na swój temat, prawdopodobnie w procesie zdrowienia będę przede wszystkim próbowała utrzymać się na powierzchni i odzyskać poczucie własnej tożsamości.
Trudniej będzie mi wtedy rozglądać się szerzej i zastanawiać nad tym, jak doświadczenie, które mnie spotkało, mogę przekuć w coś dobrego – dla siebie, innych czy społeczności, w której żyję. Dlatego jednym z pierwszych obszarów, które trzeba przywrócić osobie po traumie, jest poczucie ciągłości tożsamości. To może stać się gruntem do zdrowienia, a później – ewentualnie – do wzrostu potraumatycznego.
Często w trudnych momentach słyszymy: „Wszystko dzieje się po coś”. Czy przekonanie, że nawet trudne doświadczenie ma sens, może wspierać wzrost potraumatyczny?
Tak, jeśli to rzeczywiście nasze przekonanie, a nie bezrefleksyjna maksyma, którą powtarzamy za innymi. Nasze przekonania o życiu, świecie i cierpieniu odgrywają ogromną rolę. Mam jednak wrażenie, że zapomnieliśmy o pewnej mądrości, która dawniej była czymś oczywistym: jeśli będziemy żyć dostatecznie długo, przydarzy nam się również coś złego – straty, rozstania, choroby, kryzysy.
Nasza kultura, w tym media społecznościowe, oddestylowuje życie z negatywnych doświadczeń. W efekcie wydaje nam się, że jeśli cierpimy, to znaczy, że coś jest nie tak. I myślę, że to jedno z pierwszych przekonań, które mogą nas osłabić w sytuacji traumatycznej.
Nie chodzi o to, żeby uznać, że cierpienie samo w sobie jest dobre albo że „wszystko dzieje się po coś”. Chodzi raczej o to, żeby nie pozostawać biernym wobec tego, co nas spotyka, ale odpowiedzieć na to z pewną intencjonalnością. Taka postawa może później bardzo mocno wspierać wzrost na bazie tego, co trudne, pod warunkiem że rzeczywiście wynika z naszego wnętrza, doświadczeń i osobistych przekonań.
Życie psychiczne nie znosi zakłamań i nie da się łatwo zapożyczyć od kogoś gotowego rozwiązania własnych egzystencjalnych problemów. Dlatego wmawianie sobie, że to, co się dzieje, ma jakiś głębszy sens, po prostu nie zadziała.
Jeśli jednak jest to przekonanie autentyczne, głęboko zakorzenione, może być czymś w rodzaju szczepionki przeciwko przewlekłemu, nadmiernie przedłużającemu się cierpieniu.
Co jeszcze możemy zrobić, by wspierać wzrost potraumatyczny?
Przede wszystkim nie musimy czekać na traumę. Kiedyś przeczytałam zdanie, które bardzo lubię: najgorszy moment, żeby zająć się bezsennością, to 10 minut przed zaśnięciem. Na dobry sen pracujemy od momentu, kiedy otwieramy oczy. Podobnie można myśleć o potencjale do wzrostu.
Po co czekać, aż wydarzy się coś złego, skoro już dziś możemy zadawać sobie pytania: Co jest dla mnie ważne, a co nieistotne? Jak chciałabym, żeby wyglądało moje życie? Jak chcę reagować na trudne zdarzenia? Dbanie o potencjał wzrostu potraumatycznego jest częścią ogólnej higieny życia: troski o sferę fizyczną, mentalną, emocjonalną, relacyjną i duchową. Warto robić to niezależnie od tego, czy właśnie przechodzimy przez piekło, czy nie.
A kiedy trauma już się wydarzy, pierwsze, co bym zrobiła, to wyhamowała oczekiwania wobec siebie. Takie graniczne doświadczenia uruchamiają w nas impuls natychmiastowego reagowania. Z jednej strony jest to naturalne, z drugiej – niekoniecznie prowadzi do zdrowienia. Lepiej przyjąć, że przed nami proces, który trochę potrwa. Trzeba pozwolić, żeby ciało i psychika reagowały tak, jak tego potrzebują. Nie przeszkadzać im. Jeżeli ciało chce płakać – niech płacze. Jeżeli chce spać – niech śpi. Jeżeli umysł chce się wygadać – niech się wygada. Woli milczeć? Niech milczy. Mamy w swoim wewnętrznym oprogramowaniu wiele mechanizmów reagowania na traumę, trzeba po prostu pozwolić im się uruchomić.
Zauważyłam też, że kiedy ludzie doświadczają traumy i pozwalają, żeby dotknęła ich najdelikatniejszych części, stają się trochę filozofami. Całkiem naturalnie pojawiają się pytania: Kim jest człowiek? Po co jestem na tym świecie? Jaka jest moja misja? Co mam pożegnać?
Trauma nas do takich rozmyślań zaprasza. Nie blokowałabym tego, bo jest w tym tęsknota człowieka za sensem. Jesteśmy mocno biologicznie uwarunkowani, ale mamy też niezwykle silną potrzebę nadawania znaczenia temu, co się z nami dzieje. Dlatego warto podążać za pytaniami, które po traumie się rodzą. Nawet jeśli nie znajdziemy na nie odpowiedzi.
Ile mniej więcej potrzeba czasu, żeby mógł pojawić się wzrost potraumatyczny? Miesiąc, rok, dwa lata?
To nie wydarza się szybko. Pierwszy miesiąc po traumie jest w dużej mierze zarezerwowany na adaptację do tego, co się stało. Na poziomie biochemicznym, psychicznym i relacyjnym przystosowujemy się do nowej rzeczywistości. Mówi się, że w ciągu roku od traumatycznego wydarzenia objawy straumatyzowania mogą zniknąć samoistnie. Czasami rzeczywiście tak się dzieje, ale nie zawsze.
Mniej więcej jedna trzecia osób po traumie po roku nie ma już żadnych objawów. Pierwsze miesiące po traumie to jednak czas, w którym pozostajemy bardzo delikatni i wrażliwi.
Uczy się nas od dziecka tę delikatność zakrywać przed światem i jest w tym pewnie jakaś mądrość, ale myślę, że po traumie warto być szczególnie blisko własnej wrażliwości i dobrze się nią zaopiekować. A wtedy być może powoli zaczniemy dostrzegać pierwsze kiełki swojej nowej, szerszej, pełniejszej, bardziej współczującej tożsamości.
Każdy oczywiście jest inny, ale wiele osób po miesiącach, a czasem po roku, dostrzega pewne przesunięcie, zmianę jakościową. Nie chodzi o to, że ktoś robi czegoś więcej albo mniej, przestaje palić czy zaczyna przekazywać więcej pieniędzy organizacjom pozarządowym. Człowiek po prostu zaczyna inaczej układać się wewnętrznie. Wzrasta.
Sabina Sadecka, psycholożka, psychoterapeutka oraz nauczycielka i specjalistka w dziedzinie terapii traumy. Autorka książki „Powrót do ciała. Jak odzyskać siebie po doświadczeniu traumy” oraz twórczyni podcastu „Ładnie o traumie”. Pracuje psychoterapeutycznie i prowadzi zajęcia dla studentów Uniwersytetu SWPS; sabinasadecka.com.