W chodzeniu – tak jak w ziewaniu czy machaniu ręką – nie ma niczego nadzwyczajnego – napisał kilka lat temu Szymon Augustyniak w książce „Mimochodem”. A jednak nadzwyczajne są jego efekty dla naszego ciała i ducha. Do opinii badaczy i myślicieli swoje trzy grosze (albo raczej trzy kroki) dorzuca dziennikarz Robert Rient.
Tekst pochodzi z magazynu „Sens” 10/2026.
Gdy przed laty siedziałem przy komputerze długimi godzinami, pracując nad książką, zaczął mnie boleć kręgosłup lędźwiowy, okrutnie. Skończyło się na wizycie u starego, mądrego neurochirurga, który zapytał, ile chodzę każdego dnia i dokąd. Okazało się, że chodzę na przystanek, po zakupy, raczej mało niż dużo i prawie zawsze dokądś. Nakazał mi przez następny miesiąc chodzić minimum pół godziny każdego dnia bez celu i bez obciążania. Wyjaśnił – wskazując na plakat przedstawiający mięśnie człowieka – że ciało nie może się w pełni zrelaksować, gdy podczas spaceru niesiemy coś w rękach lub na plecach i gdy zmierzamy na określone spotkanie lub w określone miejsce.
Moim celem miał być spacer bez celu, tak by ręce mogły swobodnie majtać się po bokach. Pomogło.
Najwolniejsza forma chodzenia, będąca połączeniem stania i stawiania kroków, to człapanie. Można człapać w miejscu. Człapanie to trochę kręcenie się w kółko, a trochę podróż przed siebie z ogromną pewnością, że nigdzie się nie dotrze. Człapanie może być również formą buntu dziecka wobec rodzica, który chce je zaprowadzić do szkoły. Oraz formą buntu tego z pary dorosłych, kto nie chce kończyć randki, ale przeczuwa, że dojście do celu skończy nie tylko randkę, ale i szansę na kolejną.
Następna jest przechadzka. Na przykład po miejskim parku, co bardzo popularne wśród tych, którzy wiedzą, że należy zaznać natury, ale tak naprawdę wolą chodniki. Przechadzki „odbywa się powoli, leniwie, często dla zabicia czasu i złapania oddechu” – zauważył Szymon Augustyniak w książce „Mimochodem. O chodzeniu”.
Trzeci jest spacer, czyli aktywna forma przemieszczania się na dłuższym dystansie. Lekarze Anders Hansen i Carl Johan Sundberg w książce „Projekt zdrowie. Szwedzki poradnik inteligenta” twierdzą, że chodzenie lub bieganie co drugi dzień przez 30–45 minut już po dwóch miesiącach łagodzi objawy depresji i przy lekkiej depresji działa podobnie jak leki. Hansen i Sundberg zalecają dla zachowania dobrej kondycji codzienny półgodzinny marsz. Zatem odrobinę inaczej niż stary mądry neurochirurg, gdyż marsz zakłada większe tempo, ale o tym za chwilę.
Amerykański myśliciel Henry David Thoreau, piewca chodzenia oraz dzikości, w eseju „Sztuka chodzenia” wyznaje: „nie potrafię zachować zdrowia i pogody ducha, jeżeli nie spędzę przynajmniej czterech godzin – zwykle cztery to mało – włócząc się po lesie, po wzgórzach i polach, całkowicie wolny od wszelkich spraw, jakimi mógłby mnie zająć świat”.
Narzekał, że siedząc w pokoju, obrasta rdzą: „zadziwia mnie siła wytrwałości, by nie wspomnieć o braku moralnej wrażliwości moich sąsiadów, którzy zamykają się w sklepach i biurach całe dnie, tygodnie, miesiące, dobrze wiemy, że lata całe. Nie wiem, z czego są zrobieni, że potrafią siedzieć tam w tej chwili, o trzeciej po południu, jak gdyby była trzecia w nocy”.
Przedostatnia forma przemieszczania się to wycieczka. Łączy w sobie liczne spacery, zazwyczaj wymaga konkretnego planu, programu, a często także ekwipunku. Wycieczka pomaga również na problemy psychiczne tudzież ich lżejszą formę, dotykającą nas wszystkich – problemy emocjonalne. Søren Kierkegaard twierdził, że nie zna „tak uciążliwej myśli, od której nie dałoby się uciec, idąc”. Na uciążliwe myśli najlepsze są wycieczki.
W tym miejscu należy polecić najbardziej szlachetną formę wycieczki, czyli nad jezioro. Od razu uspokajam, że nie jest to wycieczka z ręcznikiem w poszukiwaniu plaży, również tej dzikiej. Celem jest poznanie jeziora – zadanie zgoła niemożliwe, zwłaszcza gdy jest to naprawdę wielkie jezioro.
Wycieczka nad jezioro, która pomaga na problemy emocjonalne, a czasami również psychiczne, to doświadczenie całodniowe.
Należy więc zabrać wodę, lekką strawę, dobre buty i postanowienie, że nad jeziorem nic nie zniszczymy, nie zabierzemy lub nie zerwiemy. Idziemy jak goście do istoty. Jezioro jest istotą ze swoim możliwym do określenia ciałem – oczami lub na mapie. „Gdy oko brzegów przeciwnych nie sięga, dna nie odróżnia od szczytu: zdajesz się wisieć w środku niebokręga, w jakiejś otchłani błękitu” – pisał Adam Mickiewicz w balladzie „Świteź”, tym samym zdradzając cel wycieczki nad jezioro, a raczej do ciała jeziora, zamieszkanego przez liczne stworzenia, takie jak: ryby, raki, żaby, ważki.
Celem tym jest obcowanie z tajemnicą, ciałem tak innym od naszego, że łatwo je przeoczyć i potraktować powierzchownie jako zbiornik wody. Kulminacyjną częścią wycieczki jest spotkanie z jeziorem, czy to z brzegu, czy poprzez zanurzenie się w szacunku w niemożliwej do ubrania w słowa odpowiedzi na pytanie: Kim jest jezioro? Albo: Czym jest ciało tak inne od naszego, ale rodzące i pełne życia?
Socjolożka z Uniwersytetu Queen’s i Mohawkini z rezerwatu Pierwszych Narodów w Kanadzie, dr Vanessa Watts, używa określenia Place-Thought, czyli Miejsce-Myśl. To przestrzeń, w której miejsce i myśl nie są oddzielone i rozróżnialne.
„Miejsce-Myśl fundowane jest na założeniu, że Ziemia jest żywa i myśląca, a ludzie oraz nieludzie zyskują sprawczość poprzez rozszerzanie tych myśli” – czytamy w artykule naukowczyni „Decolonization: Indigeneity, Education & Society”.
W jej społeczności rzeka czy jezioro nie jest czymś zewnętrznym, ale medium w świecie złożonych interakcji. Podczas wycieczki dotrzyj zatem do miejsca, które myśli – jeziora – i spróbuj je poznać.
Ostatnią formą chodzenia jest marsz. Bieganie nie jest tutaj uwzględnione z prostego powodu – nie zalicza się do chodzenia. Marsz „musi być miarowy i męczący, dlatego najlepiej iść w samotności, bez oglądania się na innych. Marsz bywa częścią składową wędrówki (i jej siostry włóczęgi)” – wyjaśnia Szymon Augustyniak. Można również maszerować w konkretnej sprawie, co popularne. Jak w 2023 roku, gdy w ciągu 44 dni ponad 230 osób szło w Wielkim Marszu Odry przez 937 kilometrów. Celem marszu było nie tyle zmęczyć siebie, ile towarzyszyć zatrutej rzece: od źródła aż do miejsca, w którym łączy się z wielką wodą. Tym samym marsz miał wskazać na inicjatywę uznania pierwszej rzeki w Polsce za osobę prawną, pod którą to podpisały się dziesiątki tysięcy osób.
Regularny marsz albo aktywny spacer, powtarzany najlepiej co drugi dzień i trwający minimum pół godziny, dobrze wpływa na mięśnie, zmniejsza ryzyko chorób serca, pomaga obniżyć ciśnienie krwi i utrzymać stabilny poziom glukozy we krwi, wspiera naturalną obronę organizmu przed infekcjami. Co istotne, poza tym wszystkim marsz obniża poziom hormonów stresu, pomaga się zrelaksować i ułatwia zasypianie.
A gdy warunki to umożliwiają, warto z marszu przejść na bosy spacer, do czego zachęca Society for Barefoot Living (Stowarzyszenie na rzecz Życia Boso). Hasło przewodnie stowarzyszenia brzmi: „Uwolnij swoje stopy, a twój umysł podąży za nimi”. Chodzenie boso wzmacnia układ krwionośny, gdyż mięśnie nóg pomagają pompować krew do serca, ale też zapobiega dyskopatii, hartuje organizm i redukuje ryzyko przeziębień, zwłaszcza gdy bosy spacer odbywa się po trawie czy mokrych kamieniach. Tylko proszę ostrożnie.
Na koniec fragmenty wyznania z „Mimochodem” Szymona Augustyniaka: „Gdy ludzie słyszą, że większość odległości pokonuję na piechotę, co zabiera (złe słowo, bo nie zabiera, ale daje) od dwóch do trzech godzin w ciągu dnia, patrzą na mnie z pobłażliwym niedowierzaniem. Stwierdzenie, że chodzę średnio 10 kilometrów dziennie (poza miastem są to odcinki dużo dłuższe), brzmi dla nich tak absurdalnie, jakbym mówił, że mieszkam w szafie. Gdy zdziwienie rozmówcy mija, słyszę zazwyczaj: Podziwiam, że ci się chce – co zawsze wprawia mnie w rozbawienie, bo taki dystans nie jest przecież niczym imponującym. W chodzeniu – tak jak w ziewaniu czy machaniu ręką – nie ma niczego nadzwyczajnego. Zadziwiające jest raczej to, że ta elementarna i najbardziej podstawowa ludzka aktywność została zdegradowana do bezsensownego wysiłku”.