Małgorzata Major - Cała wieś milczała, choć wiedziała o zbrodni. Jan Holoubek wraca do jednej z najmroczniejszych historii PRL-u [publikacja 10 listopada]
00:00
10:24
Zbrodnia połaniecka, która miała miejsce w Wigilię 1976 roku do dzisiaj bulwersuje i wstrząsa opinią publiczną. Trudno uwierzyć, że zmowa milczenia mogła tak skutecznie zakneblować usta świadkom morderstwa trójki młodych osób. Historia sprawcy zbrodni, tzw. króla Zrębina, czyli Jana Sojdy na szczęście pokazuje też, że nie wszyscy ulegli tej manipulacji, a wśród nich dzielny Stasio. Chłopiec nie bał się powiedzieć prawdy. Za to dorośli zawiedli na całej linii.
Jan Holoubek od lat opowiada nam o przełomowych momentach polskiej rzeczywistości. Ledwie rok temu oglądaliśmy serial „Heweliusz” o największej rodzimej katastrofie morskiej po 1945 roku. Reżyser wraz ze scenarzystą Kasprem Bajonem umiejętnie poprowadził nas przez kontekst polityczny, społeczny i osobisty rodzin ofiar. „Heweliusz” na nowo wzbudził dyskusję o tragicznym zdarzeniu z 14 stycznia 1993 roku.
W 2022 roku reżyser przypomniał dramat Wrocławia podczas powodzi z 1997 roku. Przedstawił zapomniane spory i medialne potyczki polityków oraz kulisy działań samorządowców. Serial „Wielka woda” wywołał do odpowiedzi uczestników tamtego zdarzenia, w mediach społecznościowych pojawiły się wspomnienia i świadectwa ofiar powodzi tysiąclecia, największej powojennej katastrofy naturalnej w Polsce.
Holoubek zapowiedział niedawno, że aktualnie pracuje nad serialem dotyczącym skandalu w łódzkim pogotowiu lat 90., który media nazywają skandalem „łowców skór”. Na premierę musimy poczekać do 2028 roku.
Teraz jednak czas na zbrodnię połaniecką. 13 listopada widzowie obejrzą pierwszy odcinek serialu HBO pt. „Wśród nocnej ciszy”. Autorami scenariusza są Maciej Kowalewski i Piotr Konstantinow. Na przestrzeni sześciu odcinków twórcy opowiedzieli o tym, jak wyglądało życie na polskiej wsi pięćdziesiąt lat temu.
fot. materiały prasowe
Czytaj także: Zbrodnia połaniecka. Co wiemy o nowym serialu HBO „Wśród nocnej ciszy”?
Pasterka w Połańcu w wigilijną noc 1976 roku. Kościół wypełniony po brzegi. Ksiądz celebruje mszę, inaugurując święta Bożego Narodzenia. Wierni śpiewają kolędy, dy nagle młoda kobieta informuje o czymś trójkę uczestników i z kościoła pospiesznie wychodzi młoda para i chłopiec. To właśnie Krystyna i jej mąż Stanisław oraz brat Krysi, Miecio. Krysia i Miecio to dzieci Kalitów. Pospiesznie wracają do domu, bo usłyszeli, że ojciec się awanturuje i bije matkę. Chcieli ją ratować. Sami zginęli na drodze do domu w ramach zemsty za konflikt sprzed kilku miesięcy.
Miecio dobrze się uczył i marzył o dalekich podróżach, ale nie dane było mu opuścić rodzinnej wsi.
Żeby zrozumieć, dlaczego rodzina Sojdów (w serialu Wojdowie) zaplanowała zamach na życie dzieci Kalitów, trzeba cofnąć się do wesela Krysi, podczas którego siostra Jana Sojdy miała pomagać gotować dla gości, a równocześnie kradła tam kiełbasę. Przyłapana na gorącym uczynku, obiecała zemstę. I tą zemstą była śmierć trójki młodych ludzi. Brzmi nieprawdopodobnie? Tak. Czy miało to miejsce? Niestety tak. Czy dokonali tego gorliwi katolicy? Oczywiście, że tak.
fot. materiały prasowe
Czytaj także: Serial Jana Holoubka o tzw. zbrodni połanieckiej trafi na ekrany jeszcze w tym roku. Łukasz Simlat stworzył tu najbardziej demoniczną rolę w swojej karierze
Relacje na polskiej wsi lat 70. cechowała silna plemienność. Od kogo jesteś, kto jest twoim ojcem, decydowało o twojej pozycji. Obcy wzbudzali nieufność, życie inne niż reszty, podobnie. Należało działać według określonego schematu, żeby zostać zaakceptowanym. Jan Sojda był sołtysem, felczerem, ławnikiem sądowym, jako pierwszy miał we wsi ciągnik. Uchodził za nowoczesnego i postępowego. Modlił się żarliwie, działał na rzecz lokalnej społeczności. A że kogoś zgwałcił w młodości i zabił świadka, kogo to obchodziło.
Twórcy serialu „Wśród nocnej ciszy” wspierani reportażem Wiesława Łuki „Nie oświadczam się” weszli w rzeczywistość Zrębina i Połańca roku 1976 żeby zrozumieć, jakie mechanizmy spowodowały, że zbrodnia była okryta milczeniem i długo nikt nie mógł się przez nie przebić. Muszę od razu uprzedzić, że seans serialu jest wstrząsający. Obejrzałam sześć odcinków w warunkach kinowych i jest to doświadczenie, które trudno wyrzucić z głowy.
Serial zaczyna się od trzęsienia ziemi, czyli tytułowej zbrodni, a następnie oprowadza nas po całej wsi, przedstawia nam bohaterów i okoliczności, aby do szczegółów zbrodni na końcu powrócić. Nie wątpię, że „Wśród nocnej ciszy” to najlepszy polski serial tego roku. Duża w tym zasługa scenariusza, ale i wybitnej obsady aktorskiej.
fot. materiały prasowe
Czytaj także: Jan Holoubek nakręcił serial o zbrodni, która wstrząsnęła PRL-em. Już pierwszy zwiastun „Wśród nocnej ciszy” ujawnia przerażającą zmowę milczenia
Łukasz Simlat wcielając się w postać Jana Wojdy stworzył najlepszą rolę w swoim dotychczasowym dorobku aktorskim. W tym roku oglądaliśmy Simlata w „Pionku” i „Zmorze”, ale jako prowodyr zbrodni w ramach rodzinnej zemsty, przechodzi samego siebie. Pokazuje, że jego bohater ma wiele twarzy. Działa społecznie, modli się żarliwie, wspiera potrzebujących, a równocześnie z zimną krwią, przy rodzinnym stole, planuje szczegóły uśmiercenia sąsiadów.
Wojda reprezentuje wszystko co na polskiej wsi XX wieku najlepsze i najgorsze. Doradza i pożycza pieniądze, karmi potrzebujących, ale gdy ktoś stanie na jego drodze, podważy autorytet, zakwestionuje decyzję, zmiecie przeciwnika z powierzchni ziemi. W scenie biczowania podczas modlitwy widzimy guru sekty, kogoś gotowego poprowadzić tłum na barykady. Samozwańczego przodownika pracy, męczennika, animatora kultury, sprawiedliwego sędziego, postać na poły boską.
Wspaniale zderza się (na poły boska) postać Simlata z przaśnością polskiej wsi. Mieszkańcy piją wódkę i jedzą kiełbasę świętując, że krowa szczęśliwie urodziła cielaka. W domach widzimy piece kaflowe, koronkowe obrusy, ikony świętych, a na dworze trzaska mróz. Zima w Zrębinie daje w kość ludziom i zwierzętom.
fot. materiały prasowe
Po Wigilii milicja przyjeżdża badać okoliczności zdarzenia, które z pozoru wygląda na wypadek autobusowy. Na miejsce dociera śledczy Henryk Maczek (w tej roli świetny Jędrzej Hycnar). Maczek od początku dostrzega milczenie wsi, pokrętne zeznania, niechęć do współpracy i podejrzanie zainscenizowane miejsce zbrodni. Bohater pochodzi z innego świata. Nie obchodzą go lokalne układy, zależności i relacje między rodzinami. On jest z miasta i nie dotyczy go wiejska plemienność. Nie rozumie też uległości mieszkańców wobec Wojdy.
Maczek będzie naszym przewodnikiem po miejscu zbrodni, kompasem i protagonistą. Poza nim poznamy wielu innych bohaterów zabierających głos w ramach wymiaru sprawiedliwości, za i przeciw, ale szczególnie dwie zasługują na wspomnienie. Pierwsza to Wiesława Kalita (w serialu jako Zdzisława Kaleta), matka dwóch ofiar i teściowa trzeciej. W tę rolę wcieliła się Magdalena Biegańska. Aktorka fenomenalnie odegrała rolę prostej kobiety ze wsi o dużym poczuciu moralności, której nie straszne jest pójść na wojnę z całym światem byle tylko oddać sprawiedliwość zamordowanym dzieciom.
Gdy wszyscy boją się Wojdy, ona chodzi po urzędach, sądach, komisariatach. Pyta, sprawdza, weryfikuje, szuka sprawiedliwości. Jest nieugięta, mimo że nie ma już życia w Zrębinie. W końcu przeciwstawiła się królowi wsi. Temu, z którym nikt nie zadziera. Kto mieszkał na wsi, ten zrozumie, jak opresyjna bywa mentalność rdzennych mieszkańców.
fot. materiały prasowe
Drugą rolą kobiecą, której nie sposób pominąć jest postać Wiesławy Karaś (w serialu Irena Karaś). Irena to czyste zło, ale trudno się temu dziwić, w końcu to siostra Jana Wojdy. Zdemoralizowana, zacięta, bezwzględna. Wydrapie oczy każdemu, kto powie coś złego o jej rodzinie. Tę rolę brawurowo zagrała Justyna Wasilewska. Aktorka wspięła się na wyżyny swojego talentu. Jest niesamowita gdy pokazuje mroczne oblicze wiejskiej baby. Zemści się za każde „krzywe spojrzenie”. „Sąd sądem, ale sprawiedliwość musi być po naszej stronie” - to cała Irena.
W serialu oglądamy plejadę polskich aktorów: Adama Woronowicza, Tomasza Schuchardta, Michała Żurawskiego, Ewelinę Starejki, Tomasza Włosoka, Dariusza Chojnackiego, Michała Pawlika, Marka Siudma i wielu innych.
fot. materiały prasowe
Aktorsko to produkcja wybitna, a gdy dodać do tego wspaniałe charakteryzacje (Mirela Zawiszewska), scenografie (Marek Warszewski), kostiumy (Weronika Orlińska) i zdjęcia (Maciej Sobieraj), to wychodzi nam seans obowiązkowy. Warto też wspomnieć język bohaterów, inny na wsi i inny w mieście. Słynne „nie oświadczam się” w sądzie staje się zdaniem kluczowym.
W tym wypadku dobrze, że HBO pokazywać będzie jeden odcinek tygodniowo, ponieważ jest to produkcja tak gęsta, trudna i wymagająca wobec widza, że sześć odcinków na jeden dzień, to zdecydowanie zbyt dużo.
Warto obejrzeć nawet jeśli znacie sprawę na wylot. To historia o Polsce plemiennej, a przecież wciąż w takiej żyjemy. Seans ku przestrodze.
Serial „Wśród nocnej ciszy” od 13 listopada oglądać można na platformie HBO.