Szykujesz się na randkę, a koleżanka rzuca: „Ale tak ubrana idziesz?”. Jedno „niewinne” zdanie psuje cały wieczór. Językoznawczyni o pasywnej agresji

• „Ale tak ubrana idziesz?”, „Nie, chyba jesteś przewrażliwiona” – pozornie niewinne komentarze mogą być przejawem pasywnej agresji. Jak ją rozpoznać i dlaczego tak trudno się przed nią bronić?
• Pasywna agresja może przybierać różne formy: od złośliwych uwag i lekceważenia po ciszę za karę. Językoznawczyni dr Małgorzata Majewska wyjaśnia, co kryje się za takimi zachowaniami.
• „Bardziej niż dostać gotową ripostę, potrzebujesz znaleźć taką opowieść o sobie, w której siebie ocalasz” – przekonuje ekspertka. I tłumaczy, dlaczego nie zawsze warto odpowiadać na złośliwość złośliwością.
• Jak skuteczniej chronić się przed pasywną agresją? „Polecam od tego, by przez tydzień nie mówić o sobie źle. Ani słowa” – radzi dr Majewska. Bo najważniejsze jest mocne oparcie w sobie, a nie umiejętność błyskotliwego ripostowania.

Wywiad pochodzi z magazynu „Sens” 10/2026.

Czym jest pasywna agresja i dlaczego tak trudno ją rozpoznać?

Agnieszka Radomska: Określenie „pasywna agresja” na poziomie językowym brzmi dla mnie jak oksymoron – agresja to złość w działaniu, tymczasem postawa bierna działaniu zaprzecza. Myślę jednak, że każdy, kto padł ofiarą takich zabiegów, czuje, że one na niego oddziałują, i to boleśnie. Jak tę sprzeczność językowo wytłumaczyć? Jest pozorna?

Małgorzata Majewska: To określenie nie jest ścisłym oksymoronem, ale rzeczywiście jest w nim pewna sprzeczność semantyczna. Agresję kojarzymy bardzo pierwotnie – skłonność do niej pojawia się, kiedy ktoś narusza nasze granice fizyczne. Właściwie to pozostałość ewolucyjna, bo w zdolność do zachowań agresywnych zostaliśmy wyposażeni po to, by móc się chronić.

Klucz do zrozumienia zjawiska pasywnej agresji tkwi w tym, że można nieświadomie zachowywać się w stosunku do drugiej osoby tak, by przerobić własną agresję. To się systemowi językowemu wymyka, więc musiało powstać określenie metaforyczne.

Ważne jest to, że nie opisuje ono całkowitego braku działania, które jest agresywne, a raczej działanie agresywne, którego charakter jest ukryty w pasywnym lub pośrednim sposobie wykonania. Wykorzystujemy w tym celu cały zespół zachowań i komunikatów, które pozwalają wyrazić trudne emocje czy niezaspokojone potrzeby, ale tak, by mieć gwarancję społecznej zgody.

Jeżeli jestem na kogoś wściekła, to nie mogę zachować się czy czegoś powiedzieć wprost agresywnie, bo istnieją społeczne normy, które mają za zadanie chronić moje potencjalne ofiary?

autopromocja

Mają chronić przede wszystkim dobro wspólnoty, a we wspólnocie agresja się nie opłaca, bo ona narusza dobre relacje, co grozi rozpadem. Agresja opłaca się tylko w konfiguracji wspólnota kontra inna wspólnota, która nas atakuje. Wewnątrz grupy nie ma na nią zgody i najlepiej byłoby, gdyby nikt w ogóle trudnych emocji nie odczuwał. Oczywiście tak nie jest, wewnątrz rozmaitych wspólnot, w jakich funkcjonujemy – rodzinnych, zawodowych, towarzyskich – całe spektrum niewygodnych emocji odczuwamy i coś musimy z nimi począć, by wspólnocie nie podpaść i nie ryzykować wykluczenia. Właśnie temu służy między innymi pasywna agresja – pozwala przeżyć własną złość z wykorzystaniem w tym celu drugiej osoby, ale „w białych rękawiczkach”.

Zaryzykowałabym stwierdzenie, że komunikaty pasywno-agresywne wyrastają na podłożu kultury grzeczności sznurującej nam usta w obliczu trudnych emocji.

Wytwarza ona normy, w których zwłaszcza kobietom ma nawet do głowy nie przyjść wyrażanie złości wprost, a skoro nie wolno wprost, trzeba znaleźć strategie pokazujące złość w sposób zawoalowany. I tak kogoś, kto we mnie tę złość wzbudził, mogę wkurzyć, na przykład za pomocą komunikatów pasywno-agresywnych, by z kolei swoim wkurzeniem ta osoba pozwoliła mi się z moimi ukrywanymi emocjami skontaktować. To się wydaje absurdalne, ale ja bardzo lubię określenie, że jeżeli coś jest absurdalne, ale działa, to absurdalne wcale nie jest.

Działa na pewno na ofiarę, bo faktycznie pasywną agresją można kogoś doprowadzić do skrajnej bezradności, a w efekcie – do szału. Słowo „ofiara” jest tu uzasadnione, bo pasywna agresja jest formą psychicznej przemocy. Co na poziomie samego aktu komunikacji się tutaj wydarza?

W pasywnej agresji to, co mówimy, konkretne słowa i zdania, przeczy naszym zachowaniom. Widzisz, że jestem na ciebie zła, całą sobą ci to pozawerbalnie pokazuję. Pytasz więc: „Małgosiu, gniewasz się na mnie, coś się stało?”. Moja pasywno-agresywna odpowiedź może zabrzmieć: „Ja, a niby czemu? Coś ci się wydaje” albo „Nie, chyba jesteś przewrażliwiona”. Jeśli będziesz drążyć, a ja konsekwentnie będę zaprzeczać, dyskusja jest właściwie zamknięta. Słowa padające z moich ust o złości nie świadczą, wręcz jej przeczą, więc nie masz konkretu, w argumentacji trudno zaś powołać się na miny czy gesty, bo zawsze mogę ci zarzucić, że coś ci się wydawało.

Jak reagować na pasywną agresję? „Mocne oparcie w sobie to jest lepszy oręż”

Jedną z form takiej agresji jest lekceważenie. Mówię o czymś dla mnie ważnym, na przykład przedstawiam projekt na zebraniu w pracy, a taki Marek z zespołu, zapytany, co o nim myśli, komentuje od niechcenia: „Przepraszam, ale nie słuchałem, możesz powtórzyć?”. Ja wiem, że to nie jest roztargnienie, że w ten sposób chce mnie unieważnić, ale mam związane ręce. Przecież nie powiedział wprost, że ma mój projekt w nosie...

Bo pewnie wcale nie ma. Fundamentalne jest w tej sytuacji to, czy ty czujesz, że to jest dobry projekt. Bardzo bym chciała uciec w tej rozmowie od prostych rad na to, jak sobie językowo radzić z pasywnymi agresorami. Po pierwsze, takich sposobów do szybkiego wypunktowania po prostu nie ma, a po drugie, nie do końca w tym rzecz, by się ich na pamięć wyuczyć i wdrażać. Mogłabyś w takiej sytuacji powiedzieć: „Marku, spotkaliśmy się po to, żebym zaprezentowała projekt, który moim zdaniem jest bardzo dobry. Czekałam na informację zwrotną od ciebie. Potrzebuję wiedzieć, jak go oceniasz i czy chcesz robić go ze mną, czy też potrzebuję znaleźć inną osobę do współpracy”. W takim komunikacie nie wyrażasz przekonania czy obawy, że jesteś nieważna, że projekt jest do niczego. Stajesz za sobą, więc jednocześnie pokazujesz bardzo wyraźnie, że pasywno-agresywna strategia nie zadziała, nie zachwieje twoim poczuciem wartości.

Druga rzecz to umiejętność zaakceptowania tego, że ktoś nas może nie chcieć. Jeśli najbardziej na świecie boisz się, że Marek wstanie i powie: „Ten projekt się do niczego nie nadaje i ja w niego nie wchodzę”, to on ma nad tobą potężną władzę. Mam w tym obszarze bardzo osobiste doświadczenie. Od pewnego czasu piszę teksty literackie i potrzebowałam do stworzenia jednego z nich doświadczyć odrzucenia. Chciałam zobaczyć, jak to jest, by dobrze ten stan oddać. Sprowokowałam więc trzy sytuacje, i prywatne, i zawodowe, w których powiedziałam coś bardzo ryzykownego, odważnego, czego zawsze bałam się powiedzieć. Poza tym eksperymentem pewnie bym się nie odważyła, ale dodałam sobie otuchy, przekonując samą siebie, że robię to „dla literatury”. Wiesz, jaka spotkała mnie niespodzianka? Otóż, nikt mnie nie odrzucił! Najgorsze się wcale nie wydarzyło. To było dla mnie ważne doświadczenie, bo pozwoliło mi przyjrzeć się moim lękom w dość bezpiecznych okolicznościach, w mojej głowie zakwalifikowanych jako eksperymentalne.

Jeśli mamy w sobie gotowość na to, że zostaniemy odrzuceni, zakładamy taki scenariusz jako nieprzyjemny, ale jednocześnie nie paraliżuje nas pierwotny lęk pod hasłem: „wyrzucona ze wspólnoty zginę”, trudniej nas rozgrywać pasywno-agresywnymi strategiami.

Bardziej niż dostać gotową ripostę, potrzebujesz znaleźć taką opowieść o sobie, w której siebie ocalasz. Wiesz, od czego warto zacząć? Polecam od tego, by przez tydzień nie mówić o sobie źle. Ani słowa. Żadnych: „ale ze mnie sierota”, „jaka jestem głupia”; przypilnować się. Mocne oparcie w sobie to jest lepszy oręż niż choćby powiedzenie Markowi wprost, że stosuje pasywną agresję.

Nazwanie wprost tej taktyki i podkreślenie, że to widzimy, nie ma sensu? Dlaczego? Pytam, bo mnie czasami kusiło...

Jak to by miało wyglądać? Ty mówisz: „Marku, jesteś wobec mnie pasywno-agresywny, nie życzę sobie”, a Marek odpowiada: „Rzeczywiście, przepraszam, już nie będę”? Trochę teraz ironizuję, ale taki scenariusz jest mało prawdopodobny. Osoba pasywno-agresywna nie stosuje swoich technik, bo brak jej wiedzy czy kultury. Robi to, bo potrzebuje ofiary jako odbicia. Gdy ma ofiarę, nie musi zajmować się swoimi trudnymi emocjami, może za to karmić się tym, jak tobie jest źle. Nie ma takiego komunikatu, który by ją „naprawił”. Trzeba ją przestać karmić własnym strachem.

Cisza za karę – dlaczego milczenie tak bardzo nas dotyka?

Taktyką komunikacji pasywno-agresywnej bywa też... cisza za karę. Dlaczego to niestety bywa skuteczne?

Karanie ciszą dotyka naszej ogromnej trudności z wytrzymywaniem stanu „nie wiem”, czyli zdolności negatywnej. Większości ludzi bardzo trudno znieść czyjeś milczenie. Tak zostałyśmy wychowane, zwłaszcza my, kobiety, bo dziewczynkom bardziej niż chłopcom to wspólnota opowiadała, co mogą czuć, a czego nie. To są te wszystkie zdania: „Wstydziłabyś się, taka duża dziewczynka i się pająków boi”, a więc zabranianie strachu i zawstydzanie, albo: „Kasia ci pożyczyła swoje wszystkie kredki, a ty nawet jedną łopatką nie dałaś się jej pobawić”, czyli wzbudzanie poczucia winy.

Jeżeli ktoś przez cały czas cię komentował, to nauczyłaś się, że aby przetrwać, potrzebujesz wiedzieć od innych, czy jesteś okej, czy też nie. Gdy ktoś cię karze ciszą, to sprawia, że ty nie wiesz, czy jesteś w porządku.

To jest stan zawieszenia, który dotyka naszego fundamentalnego lęku – przed nieustrukturyzowaną rzeczywistością. Cała tajemnica leży w słowie „struktura”. Chcemy, by strukturę nam nadawała wspólnota. Żeby mówiła, czy robimy dobrze, czy źle. Gdy milczy, wpadamy w panikę.

Poczucie winy jako narzędzie manipulacji. Czy odpowiadamy za cudze emocje?

Można również być agresywnym, wchodząc w rolę ofiary. Mówię koleżance, że idę na masaż, i słyszę: „Zazdroszczę, ja to nie mam ani kasy, ani czasu na takie luksusy”. Oczywiście natychmiast robi mi się przykro i zamiast się cieszyć, zaczynam jej współczuć. Psuje mi przyjemność, a mnie jest jej szkoda!

Twoje poczucie winy również bierze się z faktu, że byłyśmy wychowane do odpowiedzialności za wspólnotę. Ja na przykład często słyszałam w szkole takie polecenia: „Zobacz, Asia siedzi sama w kącie, idź ją pocieszyć”. Nie ma niczego złego w dodawaniu otuchy smutnej Asi, ale w twoim przykładzie widzę coś więcej – jest ci żal tej koleżanki, bo jesteś empatyczna. Ta sama empatia, która służy do budowania wspólnoty, bywa wykorzystywana do wzbudzania poczucia winy, a tym samym budowania przewagi tego, kto ją uruchamia. Dobrze to pokazuje test okna. Wyobraź sobie, że siedzisz wraz z kilkoma innymi osobami w pomieszczeniu i któraś z nich mówi: „ależ tu jest gorąco”. Czy nie jesteś tą pierwszą, która natychmiast zrywa się, żeby otworzyć okno?

Zawsze.

Ale przecież to nie tobie jest gorąco! Dorosła osoba sama wstaje i otwiera sobie okno, skoro jej duszno. Przywołuję ten przykład, by pokazać, jak bardzo czujemy się odpowiedzialni za to, co przeżywają ludzie wokół nas i jak tym poczuciem odpowiedzialności można nas rozgrywać. Znów więc nie chodzi o to, by powiedzieć tej koleżance od masażu: „Ej, nie mów mi tak, bo teraz mi przykro i się w ogóle na ten masaż już nie cieszę”, ale o to, by nie dać sobie wkładać w brzuch cudzych emocji, bo nie ty za nie odpowiadasz.

Mam jeszcze inny przykład. Wyobraź sobie, że idziesz na randkę. Ubrana jak gwiazda, wyglądasz i czujesz się jak milion dolarów. I wtedy Baśka tak cię komentuje: „Ale tak ubrana idziesz?”. Tylko tyle, nic więcej. Dopytujesz, czy coś jest nie tak, a ona dodaje tylko: „Nie no, w porządku, skoro dobrze się w tym czujesz”.

I to zdecydowanie nie jest neutralny komentarz. Ciekawe jest to, że najpewniej twoje ciało reaguje natychmiast. Może spuszczasz ramiona, może cofasz klatkę piersiową. Mało tego, docierasz na tę randkę i od razu biegniesz do toalety, sprawdzić, co jest nie tak. I najważniejsze – cały czas myślisz o słowach Baśki. I być może właśnie o to chodziło. Przy tobie, podekscytowanej randką, ona poczuła się nieważna. Znalazła więc sposób, by zaistnieć w twojej głowie – wprawdzie negatywnie, ale to i tak lepiej niż wcale.

Chyba rzeczywiście cechą wspólną wszystkich pasywno-agresywnych komunikatów jest to, że nie pada „fatalnie wyglądasz” czy „do niczego ten twój projekt”, ale jednak w obu przypadkach odbiorca zostaje z myśleniem o nadawcy tego komunikatu. Baśka czy Marek wciąż są obecni...

Otóż jest jeszcze gorzej. W głowie zostaje ci nie tylko nadawca, ale jego komunikat o tobie. Z samym nadawcą pewnie w końcu byś sobie poradziła, uznałabyś, że Baśka jest wredna, a Marek się nie zna, i przestała się nimi zajmować. Po takiej wymianie mierzysz się z czymś więcej – ze zinterioryzowanym głosem pasywno-agresywnym w twojej głowie. Cała złożoność tego mechanizmu polega właśnie na tym, że czyjaś negatywna opowieść o nas samych staje się naszą opowieścią o nas samych. I dlatego tak trudno się przed tym obronić.

Ludzie mnie czasami pytają jako językoznawczynię i psycholingwistkę o językowe symptomy pasywnej agresji. Oczekują, że wymienię konkretne konstrukcje, chcą mieć namacalne dowody, że do agresji w jakiejś konkretnej interakcji dochodzi. Tymczasem najpełniejszym dowodem jest sam fakt, że źle się czujesz w tej relacji, że przyłapiesz się na lęku przed komentarzami tej osoby, w jej obecności jesteś napięta.

Jak bronić się przed pasywną agresją w związku i w pracy?

I to napięcie narasta. Gdy ktoś nas lekceważy, ignoruje, traktuje protekcjonalnym tonem, a potem nam jeszcze wmawia, że nic podobnego się nie dzieje, chcemy mu oddać pięknym za nadobne. Kuszącą strategią, by agresora rozbroić i pozbawić władzy nad sobą, wydaje się granie w jego grę, czyli również pasywna agresja.

Może i kuszącą, ale zupełnie nieskuteczną, bo wtedy zaczyna się ping-pong i wygrywa ten, kto lepiej umie w tę grę i kto ma mniej do stracenia. Generalnie jestem przeciwniczką rozgrywek komunikacyjnych, odbijania piłeczek w oczekiwaniu, kto pierwszy padnie, chyba że do tematu rozgrywki masz dystans, że cię nie boli, a to się rzadko zdarza.

W bliskich relacjach, na których nam zależy, czasami lepszym rozwiązaniem, które może się sprawdzić, jest rozbrajanie rozmową. Jeśli partner na wieść o tym, że idziecie na obiad do twoich rodziców, kolejny raz rzuca cierpką uwagę typu: „O, wspaniale, niedzielny obiadek u twojej mamusi, uwielbiam, nie mogłem się doczekać”, to czasami dobrze jest nie puszczać jej mimo uszu, próbować odgrzebać to, co jest pod nią, głębiej.

„Widzę, że jest ci trudno z tymi wizytami, i chciałabym wiedzieć, co cię w nich męczy. Pogadajmy o tym” – taki komunikat otwierający czasami może być skuteczny, może zbudować pomost. Ale już na przykład gdy jesteśmy w sytuacji zależności służbowej, to, że damy sobie pozwolenie na dobijanie się do prawdziwych uczuć agresora, może zostać odebrane jako przekroczenie granicy – i może mieć poważne konsekwencje.

Chcę wyraźnie podkreślić jedną rzecz: mam wrażenie, że wiele osób w obliczu pasywnej agresji poszukuje złotej rady, takiej komunikacyjnej strategii, która pozwoliłaby raz na zawsze wyeliminować zjawisko. Tymczasem to jest niemożliwe. Skupiłabym się raczej na tym, by pasywną agresję czynić coraz mniej skuteczną, chronić przed nią siebie, a nie na tym, by próbować się jej pozbyć.

Małgorzata Majewska, dr nauk humanistycznych, językoznawczyni, specjalistka od komunikacji werbalnej i niewerbalnej. Przez wiele lat pracowała w Instytucie Mediów i Komunikacji Społecznej UJ. Zafascynowana pograniczem języka i psychologii, bada jego znaczenie i rolę w relacjach międzyludzkich. Jest twórczynią kanału na YouTubie „Między Zdaniami”.