Na polski przekład nagrodzonej Bookerem powieści „The End of Everything” musimy co prawda poczekać do 2027 roku, ale już teraz możemy poznać inne książki M. Johna Harrisona. A choć niektóre z nich mogą wymagać wizyty w bibliotece czy antykwariacie, nie zniechęcaj się zbyt szybko – ta proza wynagradza bowiem trudy poszukiwania.
John Harrison (ur. 1945) to brytyjski pisarz i krytyk literacki, jeden z ważnych przedstawicieli Nowej Fali science fiction – nurtu, który poszerzał granice fantastyki, stawiając na eksperyment i literacką swobodę. Choć kojarzony jest przede wszystkim z fantastyką naukową, tworzy również fantasy, prozę realistyczną i utwory z pogranicza niesamowitości, konsekwentnie wymykając się gatunkowym podziałom. W wywiadach sam określa siebie jako anarchistę.
Jego pisarstwo wyróżniają precyzja języka, nieoczywista wyobraźnia i nieufność wobec utartych schematów: zamiast oferować czytelnikowi bezpieczną ucieczkę w fikcyjny świat, Harrison podważa jego oczekiwania i przyzwyczajenia.
Zdobywając Nagrodę Bookera za „The End of Everything” w wieku 81 lat, Harrison został najstarszym laureatem w jej historii. Poprzednia rekordzistka, Margaret Atwood, miała 79 lat, gdy otrzymała to wyróżnienie w 2019 roku.
Czytaj także: Nie każda nagrodzona książka jest warta lektury – te są. 5 tytułów z Nagrodą Bookera, które nie rozczarowują
Seria „Viriconium”
Trzy powieści – „Pastelowe miasto”, „Skrzydlaty sztorm” i „W Viriconium” – oraz siedem opowiadań zebrano po polsku w jednym tomie „Viriconium”. Ich centrum stanowi tytułowe miasto, trwające w świecie, który dawno przeżył swoją świetność. Pozostałości zaawansowanych technologii są tu równie tajemnicze jak magia, a mieszkańcy żyją pośród śladów potęgi, której już nie rozumieją.
Początkowo opowieść przypomina klasyczną fantasy: królestwu grozi niebezpieczeństwo, a do jego obrony stają wojownicy. Z czasem jednak Harrison odchodzi od historii o bohaterskich czynach, kierując uwagę ku życiu i doświadczeniom mieszkańców miasta. Przeobraża się również samo Viriconium – nie sposób poznać go raz na zawsze ani ułożyć jego historii w bezpieczną, uporządkowaną całość. To fantastyka dla tych, którzy poza przygodą szukają w literaturze także niepokoju, niedopowiedzeń i świata wymykającego się prostym wyjaśnieniom.
Cykl o Trakcie Kefahuchiego
„Światło”, „Nova Swing” i „Pusta przestrzeń” tworzą trylogię połączoną tajemnicą Traktu Kefahuchiego – obszaru kosmosu, w którym zawodzą znane prawa fizyki. Przyciąga on badaczy i poszukiwaczy przygód, ale pozostaje źródłem niebezpieczeństw. Cykl przedstawia bohaterów żyjących w różnych epokach, pokazując, jak kontakt z nieznanym wpływa na ich wybory, pragnienia i relacje z innymi.
Odległe rejony kosmosu zostają zestawione z ziemską codziennością, a niezwykłe odkrycia – z samotnością, obsesjami i próbami rozpoczęcia wszystkiego od nowa. Harrison łączy rozmach space opery z atmosferą kryminału noir, lecz nie prowadzi czytelnika prostą drogą do rozwiązania wszystkich zagadek. Przyszłość przynosi tu niezwykłe możliwości, ale nie daje odpowiedzi na wszystkie pytania, a technologia, choć pozwala przekraczać kolejne granice, nie uwalnia ludzi od ich lęków i słabości.
„Urządzenie Centauryjskie”
Co by się stało, gdyby losy kosmicznego konfliktu zależały od kogoś, kto wcale nie chce zostać bohaterem? John Truck, szemrany kapitan statku zajęty przede wszystkim własnym przetrwaniem, staje się obiektem zainteresowania potężnych sił. Wszystko przez pochodzenie, które daje mu wyjątkową możliwość: tylko on może uruchomić broń zdolną przesądzić o wyniku wojny.
To punkt wyjścia do przewrotnej space opery, w której Harrison podważa figurę wybrańca i obietnicę szlachetnej, kosmicznej przygody. Zamiast opowieści o ratowaniu galaktyki proponuje historię człowieka, którego inni próbują wykorzystać. Za fantastyczną scenerią kryją się pytania o władzę, przemoc i możliwość zachowania niezależności w świecie podporządkowanym cudzym interesom.
„Droga serca”
Tajemniczy rytuał z czasów studenckich pozostawia ślad w życiu trojga przyjaciół. Choć jego przebieg zaciera się w pamięci, niepokój nie znika: powraca w wizjach, lękach i poczuciu, że za zwyczajną rzeczywistością istnieje coś jeszcze. To, co miało otworzyć bohaterom drogę do niezwykłego doświadczenia, z biegiem lat okazuje się ciężarem, od którego trudno się uwolnić.
„Droga serca” łączy niesamowitość z kameralną opowieścią o przyjaźni, miłości i stracie. Harrison nie oddziela tu wyraźnie codzienności od tego, co nadnaturalne – pozwala, by jedno przenikało drugie. Ważniejsze od samego rozwiązania tajemnicy staje się pytanie o cenę tęsknoty za innym światem i o to, jak żyć z przeszłością, której nie sposób ani zrozumieć, ani zostawić za sobą.