Bez względu na to, po jakie książki sięgasz, twój mózg na pewno jest ci wdzięczny po prostu za to, że czytasz. Jednak jeśli szczególnie lubujesz się w beletrystyce, zdaniem naukowców dodatkowo na tym zyskasz. Oto dlaczego.
Chyba nie ma osoby, która miałaby jakiekolwiek wątpliwości, że czytanie to nie tylko przyjemna, ale też bardzo pożyteczna rozrywka, która korzystnie wpływa na funkcjonowanie mózgu. W jaki sposób? W skrócie: wspiera pamięć i koncentrację, rozwija wyobraźnię oraz empatię, a jednocześnie pomaga zmniejszyć stres i zachować sprawność umysłową na dłużej. Więcej przeczytasz o tym w artykule „Jak czytanie zmienia mózg? 5 naukowych powodów, żeby sięgnąć po książkę”.
A choć korzyści z czytania nie ograniczają się do jednego rodzaju książek, okazuje się, że beletrystyka może dawać nam coś więcej. I nie chodzi tylko o to, że – jak opisuje The Washington Post – czytanie fikcji literackiej silniej wiąże się z umiejętnościami językowymi niż czytanie literatury faktu. Ważniejsze bowiem jest to, że czytanie utworów fabularnych wiąże się z lepszym rozumieniem innych ludzi, większą swobodą w kontaktach z nimi, jak również z bardziej zniuansowanym spojrzeniem na świat. Dlaczego tak się dzieje?
Czytaj także: Czytasz choćby 15 minut dziennie? Neurobiolożka wyjaśnia, co ten nawyk może zrobić dla twojego mózgu
Jak wyjaśnia Nick Buttrick, adiunkt psychologii na Uniwersytecie Wisconsin w Madison, obcowanie z prozą fabularną wymaga od nas wyobrażenia sobie świata przedstawionego i jego bohaterów, a tym samym skłania nas do przyglądania się różnym perspektywom i wczuwania się w cudze położenie.
Może to pomóc nam „lepiej zrozumieć własne doświadczenia, a także doświadczenia ludzi, którzy bardzo się od nas różnią” – dodaje Raymond Mar, profesor psychologii na Uniwersytecie York w Toronto, który niedawno opublikował przegląd badań nad korzyściami z czytania prozy fabularnej. „Taka lektura skłania do refleksji i namysłu, a to może nam tylko wyjść na dobre”.
Ale to nie wszystko. Okazuje się bowiem, że czytanie beletrystyki może pomagać nam także w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji z innymi ludźmi. A wszystko zaczyna się już w dzieciństwie.
Jak tłumaczy Raymond Mar, dzieci między czwartym a szóstym rokiem życia rozwijają zdolność rozumienia tego, że inni ludzie mogą mieć odmienne przekonania, inaczej patrzeć na świat i w inny sposób odczuwać emocje. To tzw. teoria umysłu. Badania nad nią wykazują, że dzieci, które mają częstszy kontakt z utworami fabularnymi – bajkami czy opowiadaniami – lepiej radzą sobie z rozumieniem wspomnianych różnic niż ich rówieśnicy, którzy po takie książki sięgają rzadziej. Ponadto metaanaliza z 2025 roku, obejmująca 21 badań, wykazała, że dzieci czytające więcej opowieści odznaczały się większą empatią.
Z kolei inne badanie, z 2023 roku, wykazało, że nastolatki, które częściej czytały dla przyjemności, w dorosłości były bardziej aktywne społecznie. Jak wyjaśnia Raymond Mar, fikcja literacka pozwala nam przeżywać w wyobraźni złożone sytuacje społeczne, angażując przy tym zarówno myślenie, jak i emocje. Takie doświadczenia zaś przydają się później w prawdziwym życiu. Rozumienie opowieści angażuje bowiem częściowo te same sieci mózgowe, które pomagają nam rozumieć innych ludzi.
Ponadto towarzystwo ulubionych literackich bohaterów może dawać nam poczucie bliskości. „Nawet jeśli naszych przyjaciół nie ma w pobliżu i nie możemy się spotkać, zawsze możemy otworzyć książkę” – mówi Mar.
Czytaj także: Dawno zapomniałaś, co znaczy dobra książka? Te thrillery rozkochają cię w czytaniu na nowo
Jednak fikcja literacka pomaga nie tylko lepiej rozumieć innych ludzi, lecz także poszerza nasze horyzonty i pozwala dostrzegać złożoność świata. Autorzy książek będący wnikliwymi obserwatorami ludzkiej natury potrafią przybliżyć nam doświadczenia, które często wykraczają poza to, co znane i oswojone. W ten sposób w kontrolowanych warunkach konfrontujemy się z tym, co odmienne.
„Czytanie jest spotkaniem z odmiennością: z innym sposobem myślenia, innym miejscem, innym podejściem do świata” – tłumaczy Nick Buttrick.
Potwierdzają to badania. Jedno z nich z 2022 roku, obejmujące ponad 5000 osób i opublikowane w czasopiśmie „Personality and Social Psychology Bulletin”, wykazało, że osoby, które w okresie dorastania czytały więcej prozy literackiej, w dorosłości częściej postrzegały świat jako bardziej złożony. Dostrzegały więcej niuansów, miały bardziej różnorodne doświadczenia i łatwiej dopuszczały myśl, że mogą się mylić.
„Jeśli chcemy żyć w świecie, w którym każdego traktuje się jak odrębną jednostkę, to świadomość, że świat jest złożony – zwłaszcza pod względem społecznym – prawdopodobnie bardzo nam w tym pomaga” – konkluduje badacz.
Trzeba jednak pamiętać, że nie wszystkie te korzyści muszą wynikać z samego czytania. Osoby, które częściej sięgają po książki, mogą też różnić się wykształceniem czy doświadczeniami z dzieciństwa. Trudno więc ustalić, w jakim stopniu to zasługa lektur, a w jakim innych okoliczności ich życia.
Źródło: „Books are good for your brain. But fiction has a surprising added benefit”, washingtonpost.com [dostęp: 4.11.2026]