Nie jest tajemnicą, że czytanie książek przynosi same korzyści. Ale jak dokładnie działa na mózg i co nam daje oprócz przyjemności? Oto pięć naukowych powodów, żeby przestać scrollować i sięgnąć po wciągającą lekturę.
Czytanie książek musi wyglądać dość komicznie z czyjejś perspektywy. No bo wyobraź sobie – przez kilka godzin siedzisz dość nieruchomo, przeważnie w ciszy, i wpatrujesz się w co jakiś czas przewracane kartki. Chociaż nie do końca. Przecież robisz przerwy na to, by zerknąć na powiadomienia na telefonie, odświeżyć Instagrama lub sprawdzić, czy buty, które wpadły ci w oko, nadal są na przecenie… O ile w ogóle znajdujesz czas na czytanie. Zmęczeni i przebodźcowani po trudnym dniu szukamy – niestety mylnie – ukojenia w mediach społecznościowych. Spragnieni szybkiej dopaminy zatracamy się w maratonie scrollowania, co skutkuje przeciążeniem informacyjnym, osłabieniem kluczowych procesów poznawczych i zwiększeniem poziomu lęku. Paradoksalnie, choć pozornie się relaksujemy, tak naprawdę pogłębiamy nasze wyczerpanie.
I o ile jest to całkowicie zrozumiałe – nasz mózg wybiera znane, wygodne rozwiązania, które niekoniecznie są dla nas najlepsze – pora przełamać ten niekorzystny schemat i przypomnieć sobie, ile przyjemności (a przede wszystkim korzyści!) może dać nam wciągająca lektura. I przysięgam, że w tym celu wcale nie trzeba sięgać po filozoficzne eseje czy naukowe dyskursy.
Jesteś zapaloną czytelniczką i nie trzeba cię do tego przekonywać? Bardzo mnie to cieszy. Jeśli jednak potrzebujesz małej zachęty do tego, by przeczytać książkę – oto pięć naukowo udowodnionych powodów, dlaczego warto.
Im bardziej plastyczny mózg, tym większy wpływ na jego ukształtowanie. Dlatego tak ważne jest, aby czytać dzieciom od najmłodszych lat. Nawet gdy dziecko nie wszystko rozumie, już samo słuchanie rozwija w nim kompetencje mówienia i wykorzystywania języka. Czy to jednak oznacza, że dla dorosłych wszystko stracone? Oczywiście – nie. Bez względu na to, w jakim wieku jesteśmy, wpływ czytania na mózg jest ogromny.
I nie chodzi tylko o to, że czytanie poprawia naszą elokwencję, poszerza zasób słownictwa oraz rozwija wyobraźnię – bo chyba o tym przekonywać nikogo nie muszę.
1. Czytanie zmniejsza poziom stresu
Postanowiłam dać ten punkt na początek, bo XXI wiek mógłby uchodzić za synonim stresu. Żyjemy w ciągłym pędzie, przemęczeni, przebodźcowani, w niekończącym się trybie „walki lub ucieczki”. A choć dobra książka (niestety) nie rozwiąże wszystkich naszych problemów i nie wyeliminuje stresu z naszego życia – może znacznie zmniejszyć jego poziom.
Dowiedli tego naukowcy z Uniwersytetu Sussex w 2009 roku. Według ich analiz wystarczy już 6 minut z wciągającą książką, żeby spowolnić tętno, obniżyć ciśnienie krwi i rozluźnić mięśnie, a przez to obniżyć poziom kortyzolu i zredukować stres o 68%. To więcej niż w przypadku słuchania muzyki (61%) czy spacerowania (42%). Dla długoterminowych efektów eksperci sugerują 30 minut czytania dziennie. Najlepiej przed snem – czytanie bowiem wyraźnie poprawia jakość nocnego odpoczynku.
Czytaj także: 5 rzeczy, które ludzie sukcesu robią przed snem. Jeśli chcesz iść w ich ślady, nie lekceważ tych nawyków
2. Czytanie poprawia pracę mózgu i wpływa na jego wydajność
Badania neurologiczne, w tym te przeprowadzone przez Boston Children’s Hospital w 2011 roku czy Emory University w 2013, wykazały, że czytanie dosłownie zmienia mózg. W trakcie lektury tworzą się nowe sieci neuronowe, a komunikacja między półkulami się poprawia. Co to oznacza w praktyce? Łatwiej skupiasz się na zadaniach, lepiej zapamiętujesz i przywołujesz informację oraz jesteś bardziej kreatywna.
Dzięki temu, że mózg jest neuroplastyczny – co oznacza, że każda informacja, która do niego trafia, w jakiś sposób na niego oddziałuje – kiedy czytamy, nasz mózg zachowuje się, jakbyśmy byli częścią przyswajanej historii. To zaś pozwala nabywać doświadczenia bez ich dosłownego przeżywania. Słowem: nie trzeba skakać ze spadochronem, żeby poczuć dreszcz ryzyka.
3. Czytanie poprawia pamięć i pomaga w walce z chorobą Alzheimera
Im więcej czytamy, tym intensywniej pracuje nasz mózg – połączenia między neuronami się wzmacniają i tworzą się nowe. To zaś bezpośrednio przekłada się na poprawę pamięci. Podczas lektury mózg śledzi fabułę, zapamiętuje bohaterów, wątki i szczegóły, a jednocześnie porządkuje te informacje, dzięki czemu ćwiczymy zarówno pamięć krótkotrwałą, jak i długotrwałą. To rodzaj treningu, który stymuluje mózg do pracy.
To szczególnie istotne, ponieważ z wiekiem nasz mózg się starzeje, a oba rodzaje pamięci słabną. Badania wykazały jednak, że czytanie książek jest idealnym sposobem, żeby ten proces opóźnić. Osoby, które czytają regularnie, mają lepszą pamięć i są bardziej skoncentrowane – tak wynika m.in. z badania Rush University Medical Center prowadzonego przez sześć lat na grupie osób po 80. roku życia. Rok do roku przeprowadzano na nich testy pamięci i sprawności umysłu, które wykazały, że pamięć osób często czytających książki była o ⅓ lepsza niż tych, które nie czytały lub czytały mało.
Czytanie książek pomaga także w walce z demencją, w tym z chorobą Alzheimera, co potwierdza m.in. praca dr. Roberta Friedlanda, opublikowana w „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Dowodzi ona, że ryzyko zachorowania na Alzheimera jest ponad dwa razy mniejsze dla ludzi, którzy czytają regularnie, niż dla tych, którzy nie robią tego w ogóle.
4. Czytanie zwiększa inteligencję emocjonalną
Nie każdy ma wysoko rozwiniętą inteligencję emocjonalną – ale każdy może ją rozwinąć. Jak? Na przykład poprzeć ćwiczenie empatii, której świetnym treningiem jest właśnie czytanie książek, a dokładniej fikcji literackiej.
Badania neurologiczne udowodniły, że czytanie aktywuje w mózgu tzw. sieć domyślną, która jest kluczowa dla rozumienia innych. To z kolei pozwala nam się wczuć w bohaterów i przyjąć ich perspektywę. Jak tłumaczy naukowczyni prof. Maryanne Wolf: – Na podstawowym poziomie działania mózgu naprawdę doświadczamy tego samego, co bohaterowie. Nie tylko rozumiemy książkę – na poziomie neurologicznym ją przeżywamy. Czytając fikcję, nasz mózg aktywnie symuluje świadomość innej osoby, w tym także tych, których w rzeczywistości nigdy nie bylibyśmy w stanie sobie wyobrazić. Pozwala nam to przez chwilę poczuć, co naprawdę znaczy być kimś innym.
Długofalowo zaś wpływa to lepszą komunikację w relacjach i trwały rozwój inteligencji emocjonalnej.
Czytaj także: Literatura piękna dla zabieganych. 6 krótkich książek na jeden wieczór
5. Czytanie… wydłuża życie
Przynajmniej na to wskazuje badanie Yale University School of Public Health przeprowadzone w 2016 roku na 3635 osobach powyżej 50. roku życia, które trwało 12 lat. Badani, którzy regularnie czytali książki przez ponad 3,5 godziny tygodniowo, mieli niższe ryzyko zgonu niż ci, którzy w ogóle nie czytali albo czytali tylko gazety. W praktyce oznaczało to, że średnio czytelnicy żyli o ok. 20–23 miesiące dłużej. Różnice utrzymały się nawet po uwzględnieniu wielu innych czynników, takich jak stan zdrowia, wykształcenie, status społeczny czy stan cywilny.
Jaki może być tego powód? Według hipotez wszystko to, co wymieniłam w poprzednich punktach: czytanie książek angażuje pamięć, uwagę, wyobraźnię i złożone procesy poznawcze, co może chronić przed spadkiem funkcji umysłowych wraz z wiekiem; może także działać uspokajająco i obniżać poziom kortyzolu, co ma pozytywny wpływ na zdrowie serca i układ odpornościowy; ponadto lektury, szczególnie beletrystyka, mogą zwiększać empatię i poczucie społecznego połączenia (np. przez dyskusje w grupach czy klubach książki) – a samotność i izolacja społeczna to udowodnione czynniki ryzyka wcześniejszej śmierci.
Teoria teorią, ale o wszystkim i tak najlepiej przekonać się na własnej skórze. W najgorszym wypadku nic nie stracisz, w najlepszym – przeczytasz kilka ciekawych książek, rozwiniesz mózg i, kto wie, może zyskasz dodatkowe lata życia? A jeśli szukasz książki, która na nowo rozbudzi w tobie miłość do czytania, koniecznie sięgnij po jedną z moich propozycji >>> Dawno zapomniałaś, co znaczy dobra książka? Te thrillery rozkochają cię w czytaniu na nowo.
Źródła: Jim Kwik, „10 Brain Reasons To Make Reading a Habit”, kwikbrain.medium.com; „Why is reading important? The lifelong benefits of reading”, 95percentgroup.com; sciencedaily.com [dostęp: 21.01.2026]