Pewne przekonania przyjmujemy chętnie i bez najmniejszego wysiłku – szczególnie gdy pozwalają bez wyrzutów sumienia cieszyć się czymś przyjemnym. Historia kieliszka wina „dla zdrowia” jest tego dobrym przykładem. W styczniu tego roku grupa naukowców postanowiła je zweryfikować.
W 2003 roku w prestiżowym czasopiśmie „Journal of the American Medical Association” opublikowano słynne badanie „Prospective Study of Alcohol Consumption and Risk of Dementia in Older Adults” („Prospektywne badanie spożycia alkoholu a ryzyko demencji u osób starszych”). Naukowcy porównali 373 osoby, u których rozwinęła się demencja, z 373 osobami bez tej choroby. Wszyscy mieli co najmniej 65 lat. Informacje o spożyciu alkoholu pochodziły z deklaracji uczestników – pytano ich, jak często i ile piwa, wina oraz mocnych alkoholi piją.
Zaobserwowano trzy zależności:
- Osoby pijące co najmniej 14 porcji alkoholu tygodniowo były według szacunków bardziej narażone na demencję niż abstynenci. Różnica nie była jednak istotna statystycznie.
- Osoby pijące mniej niż jedną porcję tygodniowo były według szacunków mniej narażone na demencję niż abstynenci. Ta różnica również nie była istotna statystycznie.
- Osoby pijące od jednej do sześciu porcji tygodniowo były według szacunków najmniej narażone na demencję. Różnica względem abstynentów była istotna statystycznie.
Na podstawie tych wyników badacze wyciągnęli wniosek, że regularne picie niewielkich ilości alkoholu może chronić przed demencją. Stało się to „popartym nauką” usprawiedliwieniem, a nawet zachętą do regularnego sięgania choćby po kieliszek wina.
W artykułach opisujących badanie pojawiał się charakterystyczny wykres z tzw. krzywą J. Linia pokazywała spadek ryzyka demencji przy niewielkim spożyciu alkoholu i jego ponowny wzrost przy większych ilościach, co sprawiało, że przypomina literę J.
(Fot. Ilustracja wygenerowana przy użyciu sztucznej inteligencji)
Choć badanie wskazywało związek, a nie dowód ochronnego działania alkoholu, łatwo było zapamiętać przede wszystkim obietnicę korzyści. Także naukowcom.
„Pamiętam, jak ponad 20 lat temu czytałem tę publikację w JAMA i myślałem, że naprawdę powinienem spróbować codziennie wypijać kieliszek wina” – mówi Danie G. Smith, reporterce „The New York Times”, dr Joel Gelernter, profesor psychiatrii, genetyki i neuronauki w Yale University School of Medicine.
Dopiero w ostatnim czasie naukowcy zaczęli rozumieć, że korzyści zdrowotne przypisywane osławionemu kieliszkowi wina są w dużej mierze złudzeniem. Dlaczego?
Po pierwsze to, że osoby deklarujące umiarkowane spożycie alkoholu rzadziej chorują na demencję niż abstynenci, nie oznacza, że chroni je alkohol. Mogą różnić się bowiem sytuacją materialną, wykształceniem, dietą czy ogólnym stanem zdrowia. Osoby pijące umiarkowanie często mają pod tymi względami przewagę, co zauważono w wielu badaniach, także nowym z 2026, którego wyniki zaraz omówię.
Z czego może wynikać ta przewaga? Część osób niepijących rezygnuje z alkoholu z powodu chorób. Z kolei picie umiarkowanych ilości, np. wina przy posiłku, może być elementem stylu życia osób zamożniejszych i lepiej wykształconych. Wtedy za lepszym zdrowiem mogą stać ogólnie lepsze warunki życia.
Po drugie, rozwijająca się demencja może sprawiać, że ktoś ogranicza alkohol lub całkowicie z niego rezygnuje jeszcze zanim zostanie zdiagnozowany.
To tworzy mylne wrażenie, że osoby nadal pijące są chronione przez alkohol. Tymczasem to początki choroby mogły prowadzić do ograniczenia picia lub abstynencji, a nie abstynencja do choroby.
Krzywa J pokazuje więc pewien układ wyników, ale nie wyjaśnia, skąd on się bierze. Żeby sprawdzić, czy alkohol rzeczywiście zapewnia ochronę, naukowcy z Uniwersytetu Yale sięgnęli po inną metodę – analizę genetyczną.
W styczniu tego roku w „BMJ Evidence-Based Medicine” opublikowano badanie, które okazało się mocno otrzeźwiające. Tym razem wykorzystano warianty genetyczne pozwalające przewidywać zachowania związane z alkoholem. Sprawdzano więc, czy dana osoba ma genetycznie większą skłonność do picia dużo, mało lub wcale. Zamiast opierać się na deklaracjach, naukowcy wykorzystali genetyczne wskaźniki pozwalające przewidywać spożycie alkoholu.
Dzięki mogli lepiej oddzielić wpływ alkoholu od wpływu warunków życia i stanu zdrowia. Odziedziczone warianty genów nie zmieniają się bowiem dlatego, że ktoś więcej zarabia lub ogranicza picie z powodu choroby.
Analiza stała się mniej podatna na dwa opisane wcześniej problemy: lepszą sytuację życiową osób pijących umiarkowanie i rezygnację z alkoholu przez osoby, które zaczynały chorować.
I co się okazało? Poniżej cytuję wniosek prosto ze streszczenia badania.
„Wyniki dostarczają dowodów na związek między wszelkimi formami spożywania alkoholu a zwiększonym ryzykiem demencji.(...) Analizy genetyczne nie potwierdziły żadnego działania ochronnego, co sugeruje, że każdy poziom spożycia alkoholu może przyczyniać się do zwiększenia ryzyka demencji”.
Co ciekawe naukowcy dodatkowo przeprowadzili analizę posługując się metodą zastosowana w badaniu z 2003 r., czyli oceniali ryzyko demencji na podstawie deklarowanych przez uczestników nawyków dotyczących picia. Uzyskali wówczas typową krzywą w kształcie litery J. To wzmocniło ich przekonanie, że wnioski wyciągnięte ponad 20 lat temu, prawdopodobnie wynikały ze sposobu przeprowadzenia badania, a nie z rzeczywistego ochronnego działania alkoholu.
Autorzy oszacowali ponadto, że systemowe działania zapobiegające nadużywaniu alkoholu mogłyby zmniejszyć liczbę nowych przypadków demencji nawet o 16 proc.
Kiedy decydujesz się na lampkę wina do kolacji „na lepsze trawienie”, musisz mieć świadomość, że nawet niewielkie spożycie alkoholu wiąże się z wyższym ryzykiem demencji. Jeśli więc naprawdę zależy ci na trawieniu, może lepiej zaparzyć sobie miętę lub rumianek, zamiast szukać lekarstwa w kieliszku?
Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej, diagnozy ani leczenia. W przypadku problemów z pamięcią, snem lub innych niepokojących objawów skonsultuj się z lekarzem.
Artykuł napisany z wykorzystaniem: Dana G. Smith, „How Drinking Affects Your Dementia Risk”, nytimes.com; Anya Topiwala i wsp., „Alcohol use and risk of dementia in diverse populations: evidence from cohort, case-control and Mendelian randomisation approaches”, „BMJ Evidence-Based Medicine”, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov; Kenneth J. Mukamal i wsp., „Prospective Study of Alcohol Consumption and Risk of Dementia in Older Adults”, „JAMA”, jamanetwork.com [dostęp: 17.11.2026].