Znasz to uczucie, kiedy próbujesz spokojnie wyjaśnić, co cię zraniło, a rozmowa niespodziewanie obraca się przeciwko tobie? Zamiast wziąć odpowiedzialność za swoje zachowanie, druga osoba zaczyna wytykać ci błędy, przypomina dawne sytuacje albo przekonuje, że to właśnie ty jesteś źródłem problemu. W efekcie coraz bardziej się tłumaczysz, choć przecież to nie ty powinnaś przepraszać. Psycholożka Jenny Martin zwraca uwagę, że w takich sytuacjach warto zmienić sposób reagowania.
Kiedy ktoś konsekwentnie unika odpowiedzialności, łatwo wpaść w pułapkę niekończących się wyjaśnień. Próbujemy udowodnić, że nasze intencje były dobre, przypominamy przebieg wydarzeń i odpowiadamy na kolejne zarzuty. Tymczasem rozmowa coraz bardziej oddala się od pierwotnego problemu.
Dr Jenny Martin, psycholożka kliniczna, proponuje w takich sytuacjach krótką odpowiedź: „To nie ja jestem za to odpowiedzialna”.
Ekspertka podkreśla, że niekiedy im mniej wyjaśnień, tym lepiej. Osoba, która próbuje przerzucić na nas winę, może wykorzystać kolejne argumenty jako pretekst do dalszej dyskusji. Krótka, spokojna odpowiedź pozwala natomiast nie brać na siebie odpowiedzialności za coś, co do nas nie należy. Nie oznacza to, że powinniśmy unikać przyznawania się do własnych błędów. Chodzi o rozróżnienie tego, za co rzeczywiście odpowiadamy, od tego, co druga osoba próbuje nam przypisać.
Przerzucanie winy może mieć różne przyczyny. Zdaniem dr Martin często wiąże się z trudnościami w obszarze poczucia własnej wartości i niepewnością. Przyjęcie krytyki lub przyznanie się do pomyłki może wywoływać w takich osobach silny dyskomfort.
– Osoby, które zrzucają winę na innych, często robią to, by uniknąć lęku i wstydu – wyjaśnia psycholożka.
Zamiast zastanowić się nad własnym zachowaniem, koncentrują się na poczuciu bycia atakowanymi lub ocenianymi. Niekiedy próbują też odzyskać kontrolę nad rozmową, stawiając drugą stronę w defensywie. Warto jednak pamiętać, że samo przerzucanie winy nie oznacza automatycznie, że mamy do czynienia z osobą narcystyczną. Choć takie zachowanie może występować również u osób o narcystycznych cechach, nie jest zarezerwowane wyłącznie dla nich.
Jednym z mechanizmów, na które zwraca uwagę dr Martin, jest DARVO. To skrót od angielskich słów Deny, Attack, Reverse Victim and Offender, czyli zaprzeczanie, atakowanie oraz odwracanie ról sprawcy i ofiary. Osoba stosująca tę strategię najpierw zaprzecza, że zrobiła coś niewłaściwego, następnie atakuje rozmówcę, a na koniec przedstawia siebie jako pokrzywdzoną.
Jak podkreśla ekspertka, pierwszym krokiem jest rozpoznanie tego schematu. Kiedy zauważymy, że rozmowa zmierza w tym kierunku, nie warto za wszelką cenę się usprawiedliwiać. Psycholożka proponuje wówczas jasny komunikat:
„Nie będę uczestniczyć w rozmowie, w której krążymy w kółko i nie potrafimy uzgodnić faktów. Wrócę do niej, kiedy oboje będziemy spokojni”.
To sposób na przerwanie eskalacji konfliktu bez wdawania się w kolejne spory.
Dr Martin wskazuje również trzy zasady, które mogą pomóc zachować spokój, kiedy rozmowa zaczyna przybierać nieprzyjemny obrót.
1. Reaguj, zanim emocje przejmą kontrolę.
Nie czekaj, aż dyskusja zamieni się w awanturę. Jeśli czujesz dyskomfort, jasno powiedz, że potrzebujesz przerwy. Ważne, by konsekwentnie trzymać się tej decyzji, nawet jeśli druga osoba reaguje złością.
2. Nie zmieniaj komunikatu pod wpływem nacisków.
Jeśli rozmówca próbuje prowokować cię do dalszych wyjaśnień, wróć do tego samego zdania. Psycholożka proponuje: „Nie czuję się dobrze w takiej formie komunikacji. Nie chcę kontynuować tej rozmowy, dopóki oboje się nie uspokoimy”.
3. Trzymaj się jednego tematu.
Osoby unikające odpowiedzialności mogą przywoływać dawne konflikty i błędy, które nie mają związku z aktualną sytuacją. Nie musisz odpowiadać na każdy zarzut. Możesz powiedzieć: „Do tego, co wydarzyło się w zeszłym tygodniu, możemy wrócić później. Teraz rozmawiamy o tym, co wydarzyło się dzisiaj”.
W relacji z osobą, która regularnie zrzuca winę na innych, szczególnie ważne jest, by nie dać się wciągnąć w nieustanne udowadnianie swoich racji. Dr Martin radzi, by nie reagować na każdą prowokację i odpowiadać możliwie krótko, neutralnie oraz rzeczowo. Warto też jasno określić, na jakie zachowania się nie zgadzamy, i zakończyć rozmowę, jeśli druga strona nie respektuje naszych granic.
Psycholożka zwraca uwagę na jeszcze jedną rzecz: nie zawsze warto czekać na przeprosiny. Szczere przyznanie się do winy może się nie pojawić, ale nie oznacza to, że to my popełniliśmy błąd. Najważniejsze jest więc nie tyle przekonanie drugiej osoby do własnej perspektywy, ile ochrona własnego spokoju i zaufanie temu, co wiemy o danej sytuacji.
Artykuł opracowany na podstawie: Ashley Broadwater, „Psychologist Says the 1 Phrase That Shuts Down a ‘Blame-Shifter’ Isn’t What You Might Think”, parade.com [dostęp: 17.11.2026]