Emi Buchwald z Paszportem „Polityki” 2025. Kto jeszcze otrzymał najważniejsze nagrody kulturalne w Polsce?

„Polityka” po raz kolejny postanowiła przekonać wszystkich, jak bardzo artyści i ich twórczość są nam potrzebni. Przyznawane przez tygodnik od 1993 roku Paszporty to prestiżowa nagroda dla młodych twórców wyróżniających się wybitnymi osiągnięciami artystycznymi. Artyści nagradzani są w siedmiu kategoriach: film, scena, książka, sztuki wizualne, muzyka poważna, muzyka popularna oraz, od 2016 roku, kultura cyfrowa.

Paszporty „Polityki” 2025: nominowani

Wśród nominowanych do Paszportów „Polityki” 2025 znaleźli się:

Film:

• Kordian Kądziela (reżyser i scenarzysta)
• Eryk Kulm (aktor)
• Emi Buchwald (reżyserka i scenarzystka)

Scena:

• Mikita Iłyńczyk (dramatopisarz, dramaturg i reżyser)
• Katarzyna Minkowska (reżyserka)
• Ramona Nagabczyńska (choreografka, tancerka i performerka)

Książka:

• Paweł Rzewuski (za „Krzywdę”)
• Stanisław Łubieński (za „Drugie życie czarnego kota”)
• Ishbel Szatrawska (za „Wyrok”)

Sztuki wizualne:

• Agata Ingarden (rzeźbiarka)
• Ant Łakomsk (malarka)
• Patryk Różycki (malarz, pisarz, autor podkastu)

Muzyka poważna:

• Aleksandra Słyż (kompozytorka, reżyserka dźwięku; m.in. za monodram „Ghosting” oraz muzykę na orkiestrę instrumentów futurystycznych stworzoną dla Sanatorium Dźwięku)
• Yehuda Prokopowicz (pianista; uczestnik 19. Konkursu Chopinowskiego, nagrodzony za mazurki)
• Natalia Rubiś (sopranistka; za najnowsze role Ariadny i Aidy w Operze Krakowskiej oraz za zeszłoroczną Benignę z „Czarnej maski”)

Muzyka popularna:

• Marcel Baliński (kompozytor, pianista, animator kultury)
• duet Sw@da x Niczos
• WaluśKraksaKryzys

Kultura cyfrowa:

• 11 bit studios (za strategiczno-przygodową grę science fiction „The Alters”),
• Centrum Archiwistyki Społecznej (za serwis zbioryspoleczne.pl, na którym swoje archiwa mogą umieszczać małe wspólnoty lokalne),
• Questline (za grę fantasy „Tainted Grail: The Fall of Avalon”)

Paszporty „Polityki” 2025: laureaci

Film: Emi Buchwald

Za pewność w kreowaniu intymnej atmosfery i odważne spojrzenie w kierunku metafizyki, za czuły i nieoczywisty portret młodego pokolenia uwikłanego w skomplikowane relacje rodzinne w filmie „Nie ma duchów w mieszkaniu na Dobrej”.

Reżyserka i scenarzystka. Urodziła się 15 listopada 1991 r. w Skierniewicach, wychowała w Dąbrowicach. Jest absolwentką Wydziału Reżyserii Filmowej i Telewizyjnej PWSFTViT w Łodzi. Jej artystyczna droga rozpoczęła się od form krótkometrażowych, w tym od dokumentów, często nagradzanych na festiwalach. Poetycka forma kontrastuje w jej filmach z prozą życia. Subtelnie i z humorem potrafi rozbrajać dramatyczne, pełne napięcia sytuacje. Debiut pełnometrażowy Emi Buchwald, „Nie ma duchów w mieszkaniu na Dobrej” koncentruje się na bliskości i czułości relacji rodzinnych. Siłą filmu jest realistyczna, niemal dokumentalna uważność, otwarta na metafizykę. Film opowiada o czwórce rodzeństwa mieszkającego w Warszawie, które łączą toksyczne więzi, uzależnienie, stany lękowe, odrzucenie i potrzeba znalezienia bezpiecznego miejsca. Na 50. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni uznano go za objawienie. Zdobył m.in. Złotego Pazura przyznawanego za „odwagę formy i treści”, nagrodę za najlepszą reżyserię i drugoplanową rolę kobiecą. Dziennikarze obwołali go najlepszym filmem festiwalu. Zwracano uwagę na czułość i empatię, zachwycające aktorstwo, naturalnie brzmiące dialogi.

Scena: Katarzyna Minkowska

Za teatr nowoczesny formalnie, realizowany z rozmachem i wciągający, z ducha psychoterapeutyczny, ale niepozbawiony poczucia humoru i dystansu.

Biorąc pod uwagę jej dorobek i pozycję w polskim teatrze, trudno uwierzyć, że zadebiutowała raptem kilka lat temu – pisaliśmy przed rokiem, gdy była nominowana do Paszportu po raz pierwszy. Od tego czasu urodzona w 1992 r. w Nowym Jorku reżyserka, współautorka scenariuszy i scenografii do swoich spektakli, jeszcze wzmocniła swój wpływ. Tworzy teatr nowoczesny formalnie, z realizacyjnym rozmachem, podejmujący temat rodzinnych relacji, przepracowywania traum, straty i żałoby. Do już głośnych spektakli, jak „Cudzoziemka” (Teatr Polski w Poznaniu), „Mój rok relaksu i odpoczynku” (Teatr Dramatyczny w Warszawie), czy doceniony Gdyńską Nagrodą Dramaturgiczną „Kiedy stopnieje śnieg” z TR Warszawa, dołożyła m.in. familijne przedstawienie „Człowiek jaki jest, każdy widzi”, które można oglądać także w Teatrze Telewizji, „Sceny z życia małżeńskiego” według Bergmana (krakowski Stary Teatr) oraz reżyserię... pożegnalnych koncertów Quebonafide na Stadionie Narodowym.

Książka: Stanisław Łubieński

Za znakomitą literacko opowieść o wędrówkach w czasie i przestrzeni; za przygodową i poruszającą historię o spotkaniach i pożegnaniach, ale przede wszystkim o trwaniu tego, co jest wokół nas.

Urodzony w 1983 r. kulturoznawca, ukrainista, z zamiłowania przyrodnik. Nominowany do Paszportu POLITYKI za „Drugie życie Czarnego Kota” (wyd. Agora). To już jego druga nominacja – w 2017 r. wyróżniliśmy go za książkę „Dwanaście srok za ogon” (wyd. Czarne), za którą otrzymał też nagrodę NIKE czytelników. Jest również autorem reportażu historycznego pt. „Pirat stepowy” o życiu Nestora Machno. przetłumaczonego na chorwacki i ukraiński. Współpracował z „Gazetą Wyborczą”, „Tygodnikiem Powszechnym” i „Dwutygodnikiem”. Jest współautorem cyklu filmów pt. „Warszawski Tygiel Kulturalny”, opowiadających o życiu imigrantów w Warszawie. Od dziecka interesuje się przyrodą, a w szczególności ptakami. Prowadzi blog „Dzika Ochota” i organizuje spacery przyrodnicze po Warszawie, jest gospodarzem audycji „Księstwo Ptaków” w radiowej „Trójce” i Prezesem Zarządu Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków. W „Drugim życiu Czarnego Kota”, esej historyczny, felieton i opowieść przyrodnicza łączą się, tworząc niezwykłą, osobistą opowieść. Łubieński wędruje po centrum i obrzeżach swojej rodzinnej Warszawy, ale w pewnym momencie jego spacery stają się coraz krótsze, a książka o trwaniu przyrody i spotkaniach staje się także książką o pożegnaniach.

Sztuki Wizualne: Ant Łakomsk

Za sztukę, która ciekawie łączy intelektualne poszukiwania z podszytymi tajemnicą emocjami; za udaną próbę stworzenia malarstwa osobnego, wyróżniającego się nie spektakularnością, ale intymnym dialogiem z odbiorcą.

Artystka, absolwentka warszawskiej ASP (urodzona w Toruniu w 2001 r.), przebojem wdarła się do współczesnej polskiej sztuki. W mijającym roku uwagę krytyków i publiczności przykuła jej jesienna wystawa w Turnus Gallery zatytułowana „Camille”. Tytuł nawiązywał do postaci zmarłego przed rokiem francuskiego artysty Marca Camille'a Chaimowicza, którego wizją sztuki artystka jest zafascynowana i wchodzi z nią w dialog. Zaprezentowane na tej wystawie obrazy koncentrują się wokół tematu czytania książek, nadając tej czynności (u Łakomsk uprawiają ją wyłącznie kobiety) charakter bardzo osobisty, wręcz intymny, nieco tajemniczy i melancholijny. W czasach powszechnego pośpiechu, powierzchownego odbioru świata, wulgarnej dosłowności i radykalizowania się środków komunikowania, malarstwo Łakomsk – dotykające lęków i życia w niepewności, jak je opisują krytycy – wprowadza wartościowe wyciszenie, potrzebę kontemplacji, zwraca uwagę na niuanse i półtony. Ant Łakomsk jest finalistką konkursów Young Art Prize (Wrocław, 2024 r.) oraz Bielska Jesień (2025 r.).

Muzyka Poważna: Aleksandra Słyż

Za niezwykłą umiejętność angażowania słuchaczy, za kreowanie wyjątkowego brzmienia i za pokazanie, jak blisko dziś od kompozycji do reżyserii dźwięku.

Nominowana po raz drugi, więc przypomnijmy: pochodzi z Ełku, gdzie urodziła się w 1995 r. Tam rozpoczęła edukację muzyczną, początkowo na wiolonczeli. Studiowała reżyserię dźwięku na poznańskim Uniwersytecie Adama Mickiewicza i kompozycję do poznańskiej Akademii Muzycznej, a potem także w Royal College of Music w Sztokholmie. Od początku interesowała ją zarówno sama elektronika, jak łączenie jej z instrumentami. Współpracowała też z Wydziałem Animacji Uniwersytetu Artystycznego, co dało jej szersze spojrzenie na związki dźwięku z obrazem i przestrzenią. Jej kompozycje były wykonywane na takich festiwalach, jak Warszawska Jesień, Ad Libitum, Sacrum Profanum, Unsound (także nowojorski), Sanatorium Dźwięku, a za granicą Between Festival (Sztokholm), CTM Festival (Berlin), Idealistic Festival (Kopenhaga), ORF Musikprotokoll (Graz). Jej dzieła to gra z czasem, ale też z zależnościami między dźwiękiem i ruchem. Na debiutanckim albumie „Human Glory” (2020 r., Pointless Geometry) znalazły się utwory stworzone za pomocą czujników ruchu. Na drugim albumie, „A Vibrant Touch” (2022 r., Warm Winters Ltd.), dźwiękom elektronicznym towarzyszą instrumenty. Z czasem sięgnęła po stronę wizualną, tworząc wspólnie z dwójką tancerzy utwór „SYNESTE7JA.1” oraz „Under/Water”. W ostatnim roku dała się zauważyć m.in. dzięki monodramowi „Ghosting” z Alex Freiheit (który wyszedł również na płycie) oraz Muzyce na orkiestrę instrumentów futurystycznych (tzw. intonarumori, zbudowane przez Luigiego Russolo), stworzonej dla Sanatorium Dźwięku.

Muzyka Popularna: Sw@da x Niczos

Za wyobraźnię i oryginalność, podążanie ku masowej publiczności własną drogą i stworzenie nowoczesnej wizji muzycznej czerpiącej z tradycji.

Niczos, czyli Nika Jurczuk, to wokalistka, raperka i skrzypaczka. Urodzona w Bielsku Podlaskim, na studia – z fizyki, a potem informatyki – przyjechała do Warszawy, by potem wrócić na Podlasie, do Białegostoku. Sw@da, czyli Wiktor Szczygieł, to producent muzyczny, także Podlasiak, tyle że z polsko-kolumbijskiej rodziny. Sw@da w 2019 r. otrzymał wyróżnienie na Festiwalu Muzyki Folkowej Polskiego Radia „Nowa Tradycja”, a później nominację do Fryderyka za nagrany z Karoliną Cichą album „Sad” (2022 r.). Niczos zgłębiała tradycję muzyczną regionu, uczyła się gry na skrzypcach i białego śpiewu, od 2021 r. działała w formacji Hajda Banda wykonującej muzykę z obu stron Puszczy Białowieskiej: zachodniobiałoruską, poleską i podlaską. Stopniowo interesowała się też pudlaśką movą, czyli miejscowym mikrojęzykiem. Płyta założonego ze Sw@dą duetu „#InDaWoods”, opublikowana późną jesienią 2024 r., połączyła wszystkie najważniejsze dla nich wątki: współczesną muzykę taneczną spoza obszaru anglosaskiego, rozwijającą się w symbiozie z lokalnymi tradycjami, z tekstami po podlasku, oryginalnymi, choć jednak inspirowanymi ludowością. Utwór „Lusterka” zgłosili do krajowych eliminacji Konkursu Piosenki Eurowizji – dostał się do finału, gdzie przegrał tylko z piosenką Justyny Steczkowskiej, zbierając prawie 24 proc. głosów widzów.

Kultura Cyfrowa: Tomasz Kisilewicz z 11 bit studios

Za stawianie ważnych i nowatorskich w formie pytań o istotę tożsamości, a także rolę i znaczenie przypadku, bo w czasach gwałtownych zmian świadomość tego, skąd, dlaczego i dokąd zmierzamy jest szczególnie istotna; za grę wideo „The Alters”.

„The Alters” opowiada historię Jana Dolskiego – rozbitka na obcej planecie, który, aby przetrwać i odnaleźć drogę do domu, zmuszony jest alternatywne wersje samego siebie. To gra o tym, jak nasze różne decyzje kształtują przebieg naszego życia – o konsekwencjach i o tym, jak potrafimy sobie z nimi radzić. W nieoczywisty sposób łączy ze sobą gatunki, aby opowiedzieć emocjonalną historię o bardzo ludzkim wymiarze. Reżyser „The Alters” Tomasz Kisilewicz był architektem, pracował w Korei Południowej, ale wrócił do Polski, zobaczywszy grę „This War of Mine”, by dołączyć do ludzi, który stworzyli tak wyjątkowy tytuł. Z 11 bit studios związany jest od 2017 r. Pomagał współtworzyć „Frostpunk” i dodatki fabularne do „This War of Mine”, od 2018 r. w roli głównego grafika (ang. lead artist). W 2020 r. rozpoczął pracę nad „The Alters”. W projektowaniu gier Kisilewicz stawia na połączenie głębi mechanicznej z głębią narracyjną, traktuje gry jako coś więcej niż interaktywny film czy książka – raczej jako medium na wskroś nielinearne, które powinno dawać graczom maksimum sprawczości i swobody. Podkreśla jednak, że „The Alters” to dzieło zbiorowe: „Tak jak Jan Dolski nie poradziłby sobie sam na nieprzyjaznej planecie, tak gra nie powstałaby bez całego zespołu niesamowitych, kreatywnych ludzi o różnych specjalizacjach i talentach”.

Nagrodą specjalną dla Kreatora Kultury uhonorowany został Tomasz Lipiński – za piosenki i płyty wychowujące całe kolejne pokolenia artystów, za kluczową rolę w działaniach Brygady Kryzys i Tiltu, legendarnych zespołów polskiego punka, nowej fali i reggae, za współtworzenie naszego kanonu muzyki buntowniczej i antysystemowej, ale i wieczną nadzieję, że „jeszcze będzie przepięknie, jeszcze będzie normalnie”. W plebiscycie Paszport Czytelników „Polityki” najwięcej głosów zdobył natomiast Yehuda Prokopowicz, nominowany za umiejętność połączenia lekkości istnienia z uśmiechniętą melancholią utkaną w mazurkach Chopina.