Anne Carson właśnie dołączyła do grona twórców uhonorowanych najbardziej prestiżowym wyróżnieniem literackim – Literacką Nagrodą Nobla. Co charakteryzuje twórczość kanadyjskiej poetki i które jej książki przeczytasz po polsku?
Anne Carson urodziła się 21 czerwca 1950 roku w Toronto. Jest poetką, eseistką, tłumaczką i badaczką literatury klasycznej. Przez lata łączyła pisanie z pracą przekładową oraz nauczaniem na uniwersytetach, co stanowi ważny trop dla czytelników. W jej książkach antyczna tradycja bowiem ożywa, stając się punktem wyjścia do opowieści o współczesnych doświadczeniach.
Przyznając jej Nobla, Szwedzka Akademia doceniła odważną, nowatorską twórczość, która w igrającym z tradycją klasyczną dialogu stworzyła nowe formy literatury współczesnej. W tym uzasadnieniu spotykają się dwa najważniejsze nurty pisarstwa Carson: głębokie zakorzenienie w dawnych tekstach i swoboda w przekraczaniu literackich reguł.
Równie swobodnie Carson traktuje granice gatunków. Powieść jest u niej napisana wierszem, opowieść o rozpadającym się małżeństwie przybiera postać eseju „w 29 tangach”, a rozważania filozoficzne sąsiadują z operą. Carson nie wybiera przy tym między erudycją a wrażliwością, tylko pokazuje, że jedno może pogłębiać drugie. Odwołania do dawnych poetów pozwalają jej bowiem opisywać uniwersalne emocje, a współczesne doświadczenia otwierają nowe znaczenia w znanych od stuleci tekstach.
Jej literacki świat można poznać także po polsku – dzięki czterem książkom, które odsłaniają różne oblicza tej twórczości.
Zobacz także: Jak dobrze znasz twórczość polskich noblistów? Prawdziwy erudyta może liczyć na najwyższy wynik
Polscy czytelnicy mają do dyspozycji „Autobiografię czerwonego”, „Piękno męża”, „Słodko-gorzki eros” oraz „Dekreację”. Każda z tych książek pokazuje inny sposób, w jaki Carson łączy literacki eksperyment z refleksją nad ludzkim doświadczeniem.
„Autobiografia czerwonego” (tłum. Maciej Topolski)
Gerion ma czerwoną skórę, skrzydła i zaledwie pięć lat, gdy zaczyna tworzyć swoją autobiografię. Wrażliwy chłopiec dorasta, a jako zagubiony młodzieniec poznaje butnego włóczęgę Heraklesa. Ich spotkanie przypomina wybuch wulkanu – tak rozpoczyna się opowieść o „zwyczajnej, po ludzku zwyczajnej, źle wybranej miłości”.
Carson sięga do greckiego mitu i „Gerioneidy” Stezychora, by opowiedzieć antyczną historię na nowo. Skrzydlaty odmieniec, który w dawnym poemacie doglądał czerwonej trzody i zginął z rąk Heraklesa, staje się u niej bohaterem książki o miłości i byciu innym. Poetycka obrazowość spotyka się tu z erudycją i dowcipem.
Ta powieść-poemat wymyka się sztywnym podziałom gatunkowym. Wyrasta z praktyki przekładu, a obok nawiązań do Homera i Stezychora pojawiają się w niej odniesienia do Emily Dickinson oraz Gertrude Stein. Za polskie tłumaczenie „Autobiografii czerwonego” Maciej Topolski otrzymał w 2024 roku Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej.
(Fot. materiały prasowe)
„Piękno męża” (tłum. Olga Kubińska)
Miłość i rozstanie, fascynacja i zdrada – w „Pięknie męża” Carson opowiada o związku z niewiernym mężczyzną. Historię układa w 29 poetyckich części nazwanych tangami, nawiązując do zmysłowego tańca, który podkreśla napięcie między erotycznymi obietnicami, pokusami i odmowami.
Poznajemy tę relację z perspektywy młodej dziewczyny, świeżo poślubionej żony i dojrzewającej kobiety. Zachwyt nad urodą ukochanego przeplata się z rozczarowaniem, manipulacjami i wzajemnymi oskarżeniami, ale nie przesłania całego świata bohaterki. Obok trudnych doświadczeń jest także miejsce na piękno codzienności: książki, rozmowy, wspomnienia i chwile spędzone w rodzinnej winnicy.
Każde tango poprzedzają fragmenty dzieł Johna Keatsa, a odniesienia do literatury, sztuki i mitów przenikają historię bohaterki. Carson pisze językiem jednocześnie potocznym i erudycyjnym, nie czyniąc jednak z wiedzy celu samego w sobie. Kulturowe nawiązania pomagają opisać emocje, a rozważania o języku i różne formy literackie, od lamentu po list, dopełniają opowieść o przeżywaniu i oswajaniu bólu.
(Fot. materiały prasowe)
„Słodko-gorzki eros. Esej” (tłum. Renata Lis)
Pragnienie rodzi się z braku – ale co się z nim dzieje, gdy zdobywamy to, za czym tęskniliśmy? W „Słodko-gorzkim erosie” Carson pokazuje, że spełnienie może przynieść nie tylko rozkosz, lecz także koniec namiętności.
Ten paradoks tropi w mitach, wierszach Safony, dialogach Platona i przedstawieniach na antycznych wazach – wszędzie tam kochankowie nieustannie podążają za rozkoszą oddaloną w czasie lub przestrzeni. To właśnie dystans podtrzymuje pragnienie, a zarazem ujawnia poczucie niekompletności.
„Eros jest czasownikiem” – pisze Carson. W tym krótkim zdaniu ujmuje jeden z głównych wątków eseju: pożądanie nie jest stanem, lecz procesem, który nie pozwala ani kochankom, ani ich myślom pozostać w miejscu. Stąd jego słodko-gorzki charakter i obecność w filozofii, sztuce i literaturze.
(Fot. materiały prasowe)
„Dekreacja. Wiersze, eseje, opera” (tłum. Maciej Topolski)
W „Dekreacji” Carson podejmuje próbę przekroczenia własnego „ja”, aby oddać głos temu, co niewyrażalne i radykalnie odmienne. Sięga przy tym do myśli Simone Weil i jej słów o postaciach, które „uczestniczyły w kreacji świata przez dekreację samych siebie”.
Te poszukiwania przybierają formę kolażu wierszy, dialogów, tekstów krytyczno-filozoficznych i opery poetyckiej. Utwory wzajemnie się dopełniają, a Carson przygląda się w nich między innymi Joannie d’Arc, Samuelowi Beckettowi, Marguerite Porete oraz filmom Michelangela Antonioniego.
Różnorodność form pokazuje, jak przywiązanie do tradycji łączy się u autorki z zamiłowaniem do eksperymentu. Carson swobodnie przechodzi między epiką, liryką i dramatem, sięgając także po inne języki sztuki. Jak zauważa pisarka i tłumaczka Renata Lis, znajomość literatur klasycznych nie przeszkadza poetce w nowatorstwie – oba te oblicza jej pisarstwa pozostają ze sobą nierozerwalnie związane.
(Fot. materiały prasowe)