Nie każda dziecięca historia musi być beztroska. W „Książce wszystkich rzeczy” Guus Kuijer opowiada o dziewięcioletnim Thomasie, który widzi anioły, rozmawia z Jezusem, a w przyszłości chce po prostu „zostać szczęśliwym”. Na razie jednak dorasta w domu, w którym ojciec usprawiedliwia przemoc religią. To opowieść o strachu, ale też o ludziach, dzięki którym można znaleźć odwagę, by się mu przeciwstawić. Jest krótka, jednak na długo zostaje w pamięci czytelników – także tych dorosłych.
W amsterdamskich kanałach pływają rybki akwariowe, wróble grają na trąbkach, a Jezus od czasu do czasu wpada na pogawędkę. Przynajmniej tak wygląda świat Thomasa, który dostrzega rzeczy niewidoczne dla innych. Brzmi jak początek pogodnej historii o dziecięcej wyobraźni? Tyle że chłopiec widzi też, jak anioły zakrywają oczy, gdy tata bije mamę. A choć tylko chłopiec potrafi je zobaczyć, przemoc w jego domu jest jak najbardziej prawdziwa.
„Książka wszystkich rzeczy” ma zaledwie 124 strony, ale mieści się w niej znacznie więcej, niż mogłaby sugerować objętość. To historia, którą można przeczytać w jeden wieczór, choć nie tak łatwo zostawić ją za sobą.
Czytaj także: 7 książek z ostatnich lat, które mają mniej niż 200 stron. Krótkie – ale zostają w głowie na długo
Thomas jest wrażliwym dziewięciolatkiem, który uważnie przygląda się otoczeniu. Swoje obserwacje, myśli i niezwykłe doświadczenia zapisuje w tytułowej książce wszystkich rzeczy. Potrafi zachwycić się przyrodą, dostrzec piękno tam, gdzie inni go nie zauważają, i prowadzić z Jezusem rozmowy przypominające pogawędki z dobrym znajomym. Nie potrafi za to zrozumieć, dlaczego w jego domu dzieje się tyle krzywdy. Ojciec wymaga bezwzględnego posłuszeństwa, a własną brutalność usprawiedliwia religią. To on rozstrzyga, co podoba się Bogu, i pilnuje, by nikt nie podważał jego zdania. W efekcie nawet wspólna kolacja staje się chwilą nerwowego oczekiwania: czy tym razem uda się uniknąć gniewu? Matka kocha dzieci, ale sama doświadcza przemocy i nie jest w stanie zapewnić im bezpieczeństwa.
Na szczęście świat Thomasa nie kończy się na zasadach ustanowionych przez ojca. Jest w nim także Eliza, dziewczyna ze skórzaną protezą nogi, którą chłopiec uważa za najpiękniejszą na świecie. Jest starsza siostra Margot, z pozoru niemądra i wiecznie chichocząca, która z czasem pokazuje zupełnie inne oblicze. I jest pani Van Amersfoort – sąsiadka uznawana za czarownicę. To właśnie ona zadaje Thomasowi pytanie, na które dorośli zwykle oczekują nieco innej odpowiedzi:
„– Kim właściwie chciałbyś zostać?
– Szczęśliwym – odpowiedział Thomas. – Jak dorosnę, zostanę szczęśliwym”.
Pani Van Amersfoort nie próbuje przekonywać go do bardziej praktycznych planów. Odpowiada za to, że szczęście zaczyna się wtedy, kiedy człowiek przestaje się bać. Te słowa otwierają przed chłopcem możliwość, której wcześniej mógł nawet nie brać pod uwagę: może życie nie musi zawsze wyglądać tak jak teraz?
Guus Kuijer zestawia niezwykłość dziecięcego świata z doświadczeniem, którego żadne dziecko nie powinno znać. Pisze o przemocy, religijnym fanatyzmie i dorastaniu w poczuciu zagrożenia, ale zostawia też miejsce na humor, czułość i nadzieję. Takie połączenie cech jego twórczości doceniło jury Astrid Lindgren Memorial Award, którą holenderski autor otrzymał w 2012 roku za całokształt twórczości. W uzasadnieniu podkreślono jego szacunek wobec dzieci, sprzeciw wobec opresji oraz umiejętność łączenia trudnych tematów z ciepłem i poetycką wyobraźnią.
Czytaj także: „Drzewo życzeń” – książka dla dzieci, którą dorośli pokochają równie mocno. To ciepła opowieść o inności, tolerancji i nadziei
„Magiczna”, „wzruszająca”, „wstrząsająca” – te określenia powracają w opiniach czytelników. Pozornie trudno je ze sobą pogodzić, ale właśnie takie zestawienie dobrze oddaje charakter opowieści Kuijera. Poetyckie obrazy i humor sąsiadują tu z opisami domowego terroru, a dziecięca perspektywa nie odbiera wydarzeniom powagi.
Czytelnicy zwracają uwagę na przystępny język, nieoczywiste postacie i nadzieję, która pojawia się mimo trudnych doświadczeń bohaterów. Jednocześnie wyraźnie zaznaczają, że nie jest to beztroska historia dla najmłodszych. Wydawnictwo Dwie Siostry wskazuje kategorię wiekową 9+, jednak temat przemocy domowej warto mieć na uwadze przy wyborze tej książki dla dziecka.
Dorośli mogą z kolei odnaleźć w niej znacznie więcej niż opowieść o niezwykłym chłopcu. To także historia o posłuszeństwie mylonym z szacunkiem, autorytecie opartym na strachu i odwadze zakwestionowania zasad, które kogoś krzywdzą. A przy tym o ludziach, których początkowo zbyt łatwo oceniamy.
Jeśli więc szukasz krótkiej książki, która porusza trudne tematy, ale nie pozostawia czytelnika wyłącznie z bezradnością, warto zwrócić uwagę na powieść Kuijera. Nie jest to propozycja na wieczór, kiedy chcemy po prostu zapomnieć o wszystkim, co przykre. Jest w niej jednak dość ciepła, humoru i wiary w ludzi, by obok smutku pojawiła się też otucha. I choć trafia na półki z literaturą dziecięcą, niektóre jej słowa być może bardziej potrzebne są właśnie dorosłym.