Agnieszka Radomska - Umiesz śmiać się z samej siebie? Ta wspaniała cecha czasem bywa pułapką
00:00
18:32
Lubimy ludzi, którzy mają do siebie dystans. Przyciąga nas to, że nie są na swoim punkcie przewrażliwieni, a jeśli autoironię uprawiają z lekkością żonglera ‒ dodatkowo zyskują w naszych oczach. Wspaniale jest umieć się śmiać z samej siebie, bo ta cecha naprawdę ułatwia życie. Tyle tylko, że gdy z żartami na swój własny temat zaczynamy przesadzać, plusy ustępują miejsca minusom. I to całkiem sporym.
„Jeśli mam ochotę pośmiać się z głupca, nie muszę szukać go daleko – śmieję się z samego siebie”. Te słowa Seneki przywołuje Michel de Montaigne w swoich „Próbach”. Francuski filozof traktował humor autodeprecjacyjny, czyli śmianie się z samego siebie, jako fundament swojej filozofii, pisania i w ogóle relacji z ludźmi. Nie robił z siebie wzoru cnót i mądrości, przeciwnie ‒ z upodobaniem przyglądał się swoim słabościom, śmiesznostkom i sprzecznościom. Własnych potknięć i niedoskonałości nie postrzegał jako powodów do wstydu, raczej jako materiał do poznawania ludzkiej natury. Nie chodziło mu przy tym o to, by siebie poniżać, ale by nie traktować własnego ego z przesadną powagą.
Kilka stuleci później psychologia zaczęła przyglądać się temu zjawisku z innej perspektywy. Pojawiło się pytanie, czy umiejętność śmiania się z siebie zawsze pomaga nam lepiej radzić sobie z życiem, budować relacje i zachować zdrowy dystans, czy może jednak istnieje granica, za którą autoironia staje się subtelną formą umniejszania własnej wartości.
Czytaj także: Filozofia humoru, czyli o poważnej stronie śmiechu
Autoironia to umiejętność spojrzenia na siebie z pewnego dystansu, dostrzeżenia własnych słabości i niedoskonałości, a następnie obrócenia ich w żart. Nie oznacza, że przestajemy traktować siebie poważnie albo że nie zależy nam na tym, jak widzą nas inni. Raczej nie pozwalamy, by własne ego zajmowało w naszym życiu zbyt dużo miejsca. Potrafimy przyznać się do gafy, nieudolności czy braku kompetencji bez poczucia, że właśnie zawalił się nasz świat. Co więcej, nie musimy natychmiast ratować wizerunku ani przekonywać otoczenia, że w gruncie rzeczy jesteśmy znacznie mądrzejsi, sprawniejsi i bardziej ogarnięci, niż wskazywałaby na to ostatnia sytuacja. Autoironia pozwala nam uznać: tak, zdarza mi się być niezdarną, roztargnioną czy zwyczajnie niemądrą – i co z tego? Nie jest to przecież cała prawda o mnie. Właśnie dlatego jej istotą nie jest samo żartowanie na własny temat, a zdolność do zachowania proporcji w ocenie siebie.
Jedną z największych zalet autoironii jest to, że pozwala nam zmienić perspektywę. Kiedy zaliczamy wpadkę, popełniamy błąd albo robimy coś, czego się wstydzimy, łatwo wpaść w pułapkę nadmiernego utożsamiania się z własnym potknięciem. Zamiast pomyśleć: „Ależ gafę strzeliłam!”, zaczynamy myśleć: „Jestem beznadziejna”. Tymczasem umiejętność zażartowania z własnego zachowania pozwala oddzielić pojedyncze zdarzenie od oceny siebie jako człowieka. W psychologii taki mechanizm wiąże się z tzw. dystansowaniem się, czyli zdolnością do spojrzenia na trudne doświadczenie z perspektywy nieco oddalonego obserwatora. Nie zmieniamy tego, co się wydarzyło, ale zmieniamy sposób, w jaki to przeżywamy. Zamiast rozpamiętywać kompromitującą pomyłkę, możemy dostrzec w niej coś absurdalnego, a nawet zabawnego. Wyobraź sobie, że potykasz się na przyjęciu na oczach tłumu. Jest ci wstyd i czujesz się zażenowana ‒ i w zasadzie w takim nastroju możesz pozostać do końca imprezy, co najpewniej całkiem ci ją popsuje. Ale jeśli po tej wpadce rzucisz coś w stylu: „Od zawsze czułam, że jestem stworzona do modelingu. Chyba pora zająć się tym na poważnie!” ‒ to zdanie będzie jak bufor, który nie tylko rozładuje atmosferę, ale też uratuje twój nastrój. Bo humor, także na swój własny temat, jest jedną z najbardziej adaptacyjnych strategii radzenia sobie z trudnymi emocjami.
Czytaj także: Marta Niedźwiecka: „Poczucie humoru uwalnia ego od własnego ciężaru”
Są na to zresztą naukowe dowody. W 2012 roku Andrea Samson i James Gross z Uniwersytetu Stanforda przeprowadzili dwa badania dotyczące humoru jako narzędzia regulowania emocji. Uczestnicy oglądali nieprzyjemne obrazy, a następnie mieli reagować na nie na różne sposoby: komentować z użyciem humoru życzliwego albo humoru złośliwego. Okazało się, że humor pozytywny skuteczniej obniżał tzw. negatywne emocje i zwiększał przyjemne niż humor negatywny. Podobne wnioski przyniosło badanie zespołu polskiej psycholożki Anny Branieckiej. Badaczki sprawdzały, czy humor pomaga regulować emocje u osób, które przeszły epizod ciężkiej depresji i pozostawały w remisji. W eksperymencie uczestniczyło 55 osób. Okazało się, że wykorzystywanie humoru w kontakcie z nieprzyjemnymi doświadczeniami pomagało zmniejszać nieprzyjemne emocje, a jednym z mechanizmów tego działania było właśnie nabieranie dystansu do trudnej sytuacji. To ważna umiejętność zwłaszcza wtedy, gdy coś nas zawstydza, wprawia w zakłopotanie albo podkopuje nasze poczucie kompetencji. Możliwość spojrzenia na siebie z przymrużeniem oka pozwala nieco rozbroić napięcie i przypomnieć sobie, że nie musimy być doskonałe.
Nie bez znaczenia jest oczywiście społeczna funkcja autoironii. Ludzie, którzy potrafią żartować z własnych słabości, często wydają się bardziej przystępni, naturalni i mniej onieśmielający. Nie stawiają sobie pomników, nie oczekują, że otoczenie będzie traktować ich z nabożną powagą, więc w ich towarzystwie nie trzeba uważać na każde słowo. Dają innym sygnał, że można przy nich być sobą, nie trzeba też nieustannie pilnować wizerunku ani udawać kogoś bez skazy. Badania nad społecznym odbiorem różnych stylów humoru potwierdzają, że osoby posługujące się łagodnym, życzliwym humorem są oceniane korzystniej niż te, których dowcip opiera się na poniżaniu innych lub nieustannym umniejszaniu samych siebie.
Plusów autoironii jest mnóstwo, ale... No właśnie. Jest tu pewien haczyk. Gdy po potknięciu na przyjęciu rzucasz żartem o karierze modelki, możesz naprawdę rozbawić samą siebie, dostrzec absurd całej sytuacji i po chwili zupełnie o niej zapomnieć. Możesz też jednak zaśmiać się z własnej niezdarności po to, by uprzedzić reakcję innych. Albo od razu dorzucić: „No tak, jak zwykle, jestem kompletną niezdarą”, jakby trzeba było zawczasu wyjaśnić wszystkim, że doskonale zdajesz sobie sprawę ze swoich wad. W obu przypadkach żartujesz z siebie, ale niekoniecznie w obu zachowujesz wobec siebie życzliwość. Bo nie każde żartowanie z siebie działa w ten sam sposób. W badaniach japońskich psychologów Ryoty Tsukawakiego i Tomoyi Imury z 2024 roku rozróżniono dwa rodzaje humoru skierowanego przeciwko sobie: życzliwy i szkodliwy. Pierwszy pozwala spojrzeć na własne niedoskonałości z dystansu, nie odbierając sobie przy tym poczucia wartości. Drugi polega raczej na umniejszaniu siebie, a jego związek z dobrostanem psychicznym jest znacznie mniej korzystny. Co istotne, w eksperymentach badaczy życzliwy humor pomagał obniżać chwilowy niepokój, więc nie chodzi o to, żeby przestać żartować z siebie. Autoironia nie jest z definicji ani dobra, ani zła ‒ wiele zależy od tego, jaką rolę odgrywa w naszym sposobie bycia z innymi i ze sobą.
Czytaj także: 3 mocne strony osób, które kochają czarny humor. Opisali je naukowcy z Uniwersytetu w Wiedniu
W 2003 roku kanadyjski psycholog Rod Martin wraz ze współpracownikami zaproponował podział na cztery style humoru. Pierwszy, afiliacyjny, służy budowaniu relacji: to żarty, anegdoty i dowcipne komentarze, którymi rozładowujemy napięcie i zjednujemy sobie ludzi. Drugi, wzmacniający siebie, pozwala zachować pogodę ducha nawet w trudnych sytuacjach – zamiast załamywać ręce, próbujemy dostrzec w nich coś absurdalnego. Trzeci, agresywny, opiera się na wyśmiewaniu innych, sarkazmie i uszczypliwościach. Jest jeszcze czwarty: humor autodestrukcyjny, w którym sami stajemy się obiektem własnych żartów. Zdarza nam się umniejszać własne osiągnięcia, eksponować słabości czy opowiadać o swoich wpadkach, żeby rozbawić innych i zyskać ich sympatię. Początkowo ten styl wiązano z niską samooceną i gorszym dobrostanem psychicznym. Badania psycholożki Sonji Heintz przyniosły jednak ciekawą korektę tego obrazu ‒ gdy przyjrzała się bliżej osobom posługującym się takim humorem, zauważyła, że żartowanie z własnych słabości nie musi oznaczać niechęci do siebie. Może być sposobem radzenia sobie z niepewnością, a nawet sprzyjać relacjom z innymi i przyjemnym emocjom. W badaniach pojawił się związek tego rodzaju humoru z wyższą samooceną sytuacyjną, a nie – jak można by się spodziewać – wyłącznie z jej deficytem. Nie oznacza to jednak, że można bezkarnie uczynić z siebie główny obiekt drwin. Badania prof. Claire Fox ‒ zajmującej się psychologią edukacji ‒ nad poczuciem humoru u dzieci pokazały z kolei, że te z nich, które posługiwały się wyłącznie autodestrukcyjnym humorem, miały najniższą samoocenę i z czasem stawały się coraz bardziej samotne. Inaczej radziły sobie dzieci korzystające z różnych stylów humoru – również z żartów na własny temat, ale nie tylko. W tej grupie nie zaobserwowano izolacji społecznej i obniżonej samooceny. Problemem nie jest więc samo śmianie się z siebie, lecz sytuacja, w której nie potrafimy śmiać się z niczego innego.
Kluczowe jest także pytanie: po co? Po co robimy sobie z siebie żarty? Warto przyjrzeć się temu, co kryje się pod autoironią. Czasem jest w niej więcej goryczy i niechęci do siebie niż rzeczywistego dystansu. Dowcipy na własny temat są wówczas raczej próbą maskowania problemu, która często tylko go pogłębia. ‒ Kiedyś byłam przekonana, że osoby autoironiczne mają oswojony jakiś konkretny delikatny temat. Że skoro cierpiąc na otyłość, potrafią o sobie ze śmiechem powiedzieć „ze mnie to taka sarenka”, to znaczy, że nadwagę mają przepracowaną, że nie jest to dla nich sprawa drażliwa. Dziś wiem, że bardzo często autoironia pełni funkcję zbroi. Tak bardzo się czegoś wstydzę, bo wiem, że to jest ‒ jak otyłość ‒ nieakceptowalne społecznie, że postanawiam obśmiać to jako pierwsza, wierząc, że gdy potem zrobi to ktoś inny, już mnie tak nie zaboli. Jestem pewna, że to po pierwsze nie działa, bo boli tak samo albo jeszcze bardziej, a po drugie ‒ że to wyjątkowo autodestrukcyjna narracja, która rzadko wychodzi z miejsca oswojenia ‒ mówi językoznawczyni i psycholingwistka dr Małgorzata Majewska.
Jednym z sygnałów, że nasz dystans do siebie przestaje być zdrowy, jest to, że żarty na własny temat wcale nie przynoszą nam ulgi. Przeciwnie – zamiast rozładowywać napięcie, utrwalają w nas przekonanie, że rzeczywiście jesteśmy niezdarne, nieatrakcyjne, mało inteligentne czy niewiele warte. Niby się śmiejemy, ale gdzieś pod spodem wcale nie jest nam do śmiechu. Jeśli regularnie opowiadamy o sobie w taki sposób, możemy z czasem zacząć traktować te żartobliwe komentarze jak całkiem poważny opis własnej osoby. I w ten opis wierzyć... Wyobraź sobie spotkanie z przyjaciółmi. Ktoś robi zdjęcia, wszyscy oglądają je później na telefonie. Kiedy trafiasz na swoje, natychmiast komentujesz: „Boże, jak ja wyglądam! Nie wiem, kto mi pozwolił wyjść z domu”. Wszyscy się śmieją, więc dorzucasz jeszcze kilka uwag o swoim wyglądzie. To zresztą nie pierwszy raz – od dawna żartujesz z dodatkowych kilogramów, włosów, których nie potrafisz ułożyć, czy ubrań, w których rzekomo wyglądasz fatalnie. Kiedy jednak jedna z koleżanek podchwytuje temat i rzuca podobny komentarz, robi ci się przykro. Karuzela śmiechu, którą puściłaś w ruch, kręci się w najlepsze, a tobie jakoś nie do końca wesoło. Niby sama zaczęłaś, ale nagle żart, który miał być niewinną zabawą, przestaje być zabawny. To może być ważny sygnał. Czasem autoironia służy nam do przejęcia kontroli nad czymś, czego się wstydzimy. Sami wyciągamy na światło dzienne swoją słabość, zanim ktoś inny zdąży ją zauważyć. W ten sposób próbujemy uprzedzić krytykę i oswoić potencjalne zranienie. Tyle że jeśli w rzeczywistości dana cecha nadal jest dla nas bolesna, cudzy żart może zaboleć dokładnie tak samo, jakbyśmy wcale nie próbowały jej wcześniej obśmiewać. Co więcej, w ten sposób nie dajemy sobie ani innym szansy na potraktowanie naszego dyskomfortu poważnie.
Badania nad różnymi stylami humoru pokazują, że osoby posługujące się życzliwym humorem są oceniane przez otoczenie korzystniej niż te, których żarty polegają na nieustannym umniejszaniu samych siebie. Oznacza to, że dowcipy, które mają nam pomóc zdobyć sympatię innych, nie zawsze przynoszą oczekiwany efekt. Jeśli regularnie przedstawiamy siebie w niekorzystnym świetle, możemy wysyłać otoczeniu komunikat, którego wcale nie zamierzałyśmy wysłać. Niepokojące może być również to, że autoironia staje się naszym automatycznym odruchem. Nie potrafimy przyjąć komplementu bez natychmiastowego obrócenia go w żart, a każdy błąd staje się pretekstem do kolejnej samokrytycznej tyrady. Zamiast pozwolić sobie na satysfakcję z tego, że coś nam wyszło, odruchowo pomniejszamy własne osiągnięcia. Zamiast powiedzieć, że coś nas zabolało, udajemy, że nic nie robi na nas wrażenia. W ten sposób odbieramy sobie możliwość doświadczenia czegoś, czego być może najbardziej potrzebujemy: uznania, bliskości i wsparcia. Nie pozwalamy innym zobaczyć, że coś jest dla nas ważne, że potrafimy być dumne z siebie albo że czasem zwyczajnie jest nam przykro.
Czytaj także: 10 nieoczywistych oznak, że nie doceniasz siebie
Nie chodzi oczywiście o to, by rezygnować z autoironii czy pilnować każdego żartu na własny temat. Raczej o to, by nie był to jedyny sposób, w jaki potrafimy o sobie mówić. Autoironiczna narracja jako jedyna dostępna szkodzi nie tylko jej autorowi ‒ bywa męcząca także dla otoczenia. Zdrowy dystans do siebie oznacza, że umiemy śmiać się z własnych potknięć, ale nie sprowadzamy do nich całej opowieści o sobie. Potrafimy też przyjąć komplement, cieszyć się z tego, co nam wyszło, i powiedzieć wprost, kiedy coś nas boli. Nie wszystko trzeba obracać w żart. Czasem największym przejawem życzliwości wobec siebie jest potraktowanie własnych uczuć całkiem serio.
Wykorzystane źródła: https://www.researchgate.net/publication/271568520_'But_What's_the_Use_They_Don't_Wear_Breeches'_Montaigne_and_the_pedagogy_of_humor; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21756218/; https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6379593/; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21756218/; https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/21582440241256528; https://pearl.plymouth.ac.uk/psy-research/592/; https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0191886915006200