20. edycja Pięciu Smaków spogląda w przeszłość i przywołuje duchy dawnych lat - filmy, które na różne sposoby wpisały się w festiwalową tożsamość. Z okazji jubileuszu organizatorzy wracają do tytułów, które otwierały przed polską publicznością kinematografie Bhutanu, Birmy, Indii czy Filipin, odsłaniały duchowe rejestry odległych kultur, zaglądały za kulisy systemowych nadużyć albo wciągały widzów w erotyczne psychodramy. Filmowe powroty bywają nostalgiczne, ale te mają w sobie coś więcej: przypominają o fascynującej energii twórczej, która nie straciła nic ze swojej siły, a teraz po raz pierwszy staje się dostępna także w polskim streamingu. Filmy z sekcji jubileuszowej można oglądać aż do 6 grudnia.
Nie dziwi więc, że po raz trzeci na Pięciu Smakach pojawiają się „Kot do wynajęcia” i „Mikrosiedlisko”. To filmy, które pozwalają złapać oddech w świecie nieustannie domagającym się naszej uwagi. Ich bohaterki, Sayoko i Mi-so, łączy niewidzialna nić – obie próbują urządzić sobie życie na własnych zasadach, choć każda robi to na zupełnie inny sposób. Sayoko wpada na nietypowy pomysł biznesowy: wypożyczalnię kotów dla tych, którym brakuje bliskości. Mi-so z kolei wędruje po Seulu w poszukiwaniu własnego mikrosiedliska. Rezygnuje ze wspólnego mieszkania z partnerem, bo w mieście, w którym ceny nieruchomości nieustannie rosną, marzenie o własnym kącie coraz trudniej pogodzić z codziennymi wydatkami. Zamiast wielkich życiowych planów wybiera więc drobne przyjemności, które pozwalają jej zachować niezależność.
Wielki powrót zaliczą też filmy z nieco odleglejszej przeszłości festiwalu. Na ponowne spotkanie z „Miastem smutku” Hou Hsiao-hsiena publiczność Pięciu Smaków czekała wiele lat. To tytuł przełomowy zarówno dla tajwańskiej kinematografii, jak i historii festiwalu. Przyniósł Tajwanowi pierwszego Złotego Lwa na festiwalu w Wenecji, a w Warszawie był przed laty pokazywany z taśmy filmowej użyczonej przez samego reżysera. Jego powrót do festiwalowego obiegu ma w sobie coś z filmowej legendy. Przez lata skomplikowana sytuacja prawna sprawiała, że obraz pozostawał trudno dostępny, a niedawna diagnoza choroby Hou Hsiao-hsiena nadała temu powrotowi dodatkowy, przejmujący wymiar.
„Miasto smutku” jest jednym z najważniejszych filmów opowiadających o tajwańskiej tożsamości, ponieważ mierzy się z wydarzeniami, które przez dekady pozostawały tematem tabu. Chodzi o Biały Terror - okres represji politycznych zapoczątkowany w 1947 roku, po przejęciu władzy przez Kuomintang, i trwający aż do zniesienia stanu wojennego w 1987 roku.
Kadr z filmu "Ploy"
Z cenzurą, choć w zupełnie innym rejestrze, mierzy się również „Ploy” Pen-eka Ratanaruanga, ulubieńca pięciosmakowej publiczności. Film gościł na trzeciej edycji festiwalu, a teraz wraca w wersji, jaką pierwotnie zaplanował reżyser. Podczas tajskiej dystrybucji został bowiem skrócony o sceny erotyczne, których w tym zmysłowym, niejednoznacznym filmie nie brakuje. Interwencja cenzury zmieniła więc nie tylko długość dzieła, ale i jego artystyczny kształt - uniemożliwiając widzom zobaczenie go w postaci zamierzonej przez twórcę.
Podczas jubileuszu nie mogło zabraknąć klasyki japońskiego kina. „13 zabójców” Takashiego Miike przed laty zachwycili widzów i krytyków podczas festiwalu w Wenecji, a dziś przypominają, z jaką finezją i rozmachem można opowiadać historie samurajskie. W chwili premiery, w 2010 roku, wysokobudżetowe filmy z gatunku chanbara - opowieści o pojedynkach na miecze - należały już do rzadkości. Miike nie tylko przywrócił im dawną widowiskowość, ale też wykorzystał konwencję samurajskiego kina, by rozprawić się z okrutną władzą i podważyć przekonanie, że ten gatunek nie ma już nic do powiedzenia współczesnym widzom.
Kadr z filmu "13 zabójców"
Przez lata Pięć Smaków otwierało przed polską publicznością kinematografie krajów takich jak Birma, Bhutan czy Indie. Jubileusz to świetna okazja, by przypomnieć filmy, które przybliżały kulturowe niuanse mniej oczywistych regionów Azji - i twórców, którzy w pięciosmakowym uniwersum zajmują szczególne miejsce.
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych na świecie birmańskich reżyserów jest Midi Z. Po przejęciu władzy przez juntę wojskową w 2021 roku jego twórczość rozwijała się poza krajem, między innymi na Tajwanie. Wcześniejsze filmy reżysera pozostają jednak niezwykle istotnym zapisem rzeczywistości Birmańczyków - ich codziennych zmagań, marzeń i prób wyrwania się z systemowych ograniczeń. Subtelna, a zarazem przejmująca „Droga do Mandalay” to opowieść o migranckim marzeniu i pragnieniu znalezienia miejsca w świecie wolnym od nadużyć. Midi Z tworzy kino delikatne i wyraziste zarazem, w którym drobne gesty i pozornie zwyczajne sytuacje nabierają siły utopijnego snu o życiu poza zasięgiem przemocy.
Kadr z filmu "Droga do Mandalay"
Do Bhutanu festiwalową publiczność wprowadzał z kolei Khyentse Norbu - tybetański lama, pisarz i reżyser, który traktuje kino jako przestrzeń refleksji nad buddyzmem i ludzką naturą. W „Hemie Hemie” zaprasza widzów do świata tajemniczego rytuału, rozgrywającego się z dala od cywilizacji. Grupa anonimowych osób spotyka się w górskiej głuszy, by co dwanaście lat spędzić razem dwa tygodnie na medytacji, próbie własnych ograniczeń i uczestnictwie w obrzędzie o oczyszczającej mocy. Choć w tymczasowym obozie obowiązuje szereg rygorystycznych zasad, niektórzy uczestnicy zagłębiają się także w najmroczniejsze zakamarki własnej świadomości. Ten porywający wizualnie dramat łączy elementy szekspirowskiej tragedii z buddyjskimi przypowieściami o śmierci i pożądaniu. W przestrzeni rządzącej się własnymi regułami nawet proste, codzienne zdarzenia nabierają metaforycznego znaczenia. Norbu nie podsuwa jednak jednoznacznych odpowiedzi - pozostawia widzom miejsce na własne interpretacje, zapraszając do refleksji nad naturą pragnień, winy i duchowego oczyszczenia.
Kadr z filmu "Hema Hema"
Jednym z pierwszych indyjskich filmów niezależnych prezentowanych na Pięciu Smakach był „Proces” Chaitanyi Tamhane - przejmująca opowieść, która zabiera nas na sale sądowe Mumbaju w poszukiwaniu sprawiedliwości. Gdy umiera tamtejszy czyściciel kanalizacji, policja uznaje jego śmierć za samobójstwo, a na ławie oskarżonych zasiada Narayan Kamble - aktywista i śpiewak ludowy. Według świadków to właśnie wykonywana przez niego pieśń miała popchnąć zmarłego do odebrania sobie życia. Oskarżycielka dąży do jak najwyższej kary, obrońca próbuje wykazać bezzasadność zarzutów, a sędzia odmawia zwolnienia starszego mężczyzny za kaucją, choć pobyt w więzieniu poważnie odbija się na jego zdrowiu. Prawo jawi się tu jako system, w którym uprzedzenia przybierają postać absurdalnych procedur, a jednostka - niczym bohater kafkowskiej opowieści - nie ma szans zrozumieć reguł gry, w którą została uwikłana.
Kadr z filmu "Proces"
Wsłuchajcie się w te historie. Kino z Birmy, Bhutanu czy Indii rzadko trafia na polskie ekrany, a jeszcze rzadziej do regularnej dystrybucji. Pięć Smaków od lat stara się wypełniać tę lukę - przypominając, że poza najbardziej rozpoznawalnymi kinematografiami Azji istnieją całe filmowe światy, które wciąż czekają na odkrycie. Na ich odkrywanie macie czas aż do 6 grudnia - bo wtedy kończy się 20. edycja festiwalu Pięć Smaków.
Odsłona online 20. Festiwalu Filmów Pięć Smaków trwa do 6 grudnia. Więcej informacji, pełny program, bilety: www.piecsmakow.pl.