„Każdy rodzic miał kiedyś moment, kiedy pomyślał sobie: mam tego dosyć”. Choć rzadko mówimy o tym głośno, rodzicielstwo nie jest nieustającą opowieścią o spełnieniu, bliskości i bezwarunkowej miłości. Potrafi wystawić związek na próbę, obnażyć dawne rodzinne schematy i zmusić do konfrontacji z samym sobą. Dlaczego pojawienie się dziecka tak często zmienia relację dwojga ludzi? Czy można jeszcze być kochankami, kiedy przede wszystkim trzeba być rodzicami? O miłości, ambiwalencji i cenie dorosłości Agnieszka Radomska rozmawia z psychologiem Pawłem Droździakiem w podcaście „Porozmawiajmy o miłości z Pawłem Droździakiem”.
Wiele par potrafi świetnie funkcjonować, dopóki ich wspólne życie opiera się przede wszystkim na bliskości, przyjemności i spontaniczności. Są sobie partnerami, kochankami, przyjaciółmi. Potrafią się dogadać, dobrze bawić i cieszyć swoją obecnością. Potem pojawia się dziecko, a wraz z nim zupełnie nowa rzeczywistość: nieprzespane noce, obowiązki, podział opieki, odpowiedzialność i konieczność podejmowania dziesiątek decyzji. Nagle okazuje się, że umiejętność bycia razem niekoniecznie oznacza umiejętność wspólnego rodzicielstwa.
Agnieszka Radomska zwraca uwagę, że w każdej relacji przychodzą przełomowe momenty, tak zwane game changery. Jednym z najważniejszych jest właśnie pojawienie się dziecka. Paweł Droździak zauważa jednak, że współczesna kultura nakłada na to wydarzenie szczególną presję. Dawniej dzieci po prostu się rodziły, a dziś coraz częściej traktujemy rodzicielstwo jak projekt, do którego trzeba się odpowiednio przygotować. Tymczasem natura nie uzależniła gotowości do posiadania potomstwa od decyzji wyższych partii mózgu. Trudno zresztą jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czym właściwie miałaby być dojrzałość do rodzicielstwa.
Psycholog przypomina, że posiadanie dzieci jest doświadczeniem ambiwalentnym. Kultura musi nam wmówić, że rodzicielstwo jest potrzebne i niezwykłe, ale codzienność bywa znacznie mniej wzniosła. Zmęczenie, frustracja, bezradność czy zwyczajna tęsknota za dawnym życiem nie są dowodem na brak miłości do dziecka. Są częścią doświadczenia, o którym niechętnie rozmawiamy, bo nie pasuje do społecznego wyobrażenia szczęśliwej rodziny.
W rodzicielstwie nie chodzi wyłącznie o to, że pojawia się nowy człowiek i trzeba nauczyć się zaspokajać jego potrzeby. Zmienia się również sposób, w jaki postrzegamy samych siebie. Dotychczasowa tożsamość musi pomieścić kolejną rolę, a czasem okazuje się, że nie bardzo wiemy, jak ją ze sobą pogodzić. Droździak zwraca uwagę na paradoks: niekiedy najbardziej boimy się nie tego, że coś się zmieni, lecz tego, że nic się nie zmieniło. Że pojawiło się dziecko, ale w nas samych nie narodziło się żadne nowe „ja”.
To doświadczenie może być szczególnie trudne dla związku. Para, która wcześniej dobrze się rozumiała, nagle musi zacząć funkcjonować jak przedsiębiorstwo. Są zadania do wykonania, dyżury, harmonogramy, podział odpowiedzialności i nieustanne negocjacje. Spontaniczność ustępuje miejsca logistyce, a rozmowy o uczuciach przegrywają z ustalaniem, kto odbierze dziecko i zrobi zakupy. Jak zauważa psycholog, można być świetnie dobraną parą w sytuacji, w której niczego nie trzeba, a jednocześnie zupełnie nie umieć współpracować, kiedy pojawia się wspólne zobowiązanie.
Wtedy rodzi się pytanie znacznie poważniejsze niż to, jak podzielić nocne wstawanie: czy nasza wcześniejsza relacja była prawdziwa? Czy rzeczywiście dobrze się znaliśmy, czy po prostu mieliśmy komfortowe warunki, w których nie musieliśmy sprawdzać swoich granic? Dziecko wymusza konfrontację z rzeczywistością, od której nie można się po prostu odwrócić. Nawet jeśli związek się rozpadnie, rodzicielstwo pozostanie wspólnym doświadczeniem.
Zanim zostaniemy rodzicami, warto przyjrzeć się temu, co sami wynieśliśmy z domu. Nie tylko temu, jak wyglądało nasze dzieciństwo, ale przede wszystkim temu, jakie znaczenia przypisujemy słowom „matka” i „ojciec”. Paweł Droździak proponuje, by zadać sobie kilka pozornie prostych pytań: co mam w głowie, kiedy myślę o matce? Jak wyobrażam sobie ojca? Jakiego ojca sam miałem i czego oczekuję od siebie w tej roli?
To ważne, ponieważ wchodząc w rodzicielstwo, często nieświadomie odtwarzamy znane nam wzorce albo próbujemy za wszelką cenę zrobić wszystko inaczej. Jedni powielają zachowania swoich rodziców, inni budują własną tożsamość na ich zaprzeczeniu. W obu przypadkach przeszłość pozostaje obecna w teraźniejszości. Znajomość rodzin pochodzenia może więc pomóc nie tylko w zrozumieniu partnera, ale również w rozpoznaniu własnych oczekiwań i lęków.
Psycholog zwraca uwagę na jeszcze jeden mechanizm: dziecko wydobywa z nas własne dziecięce doświadczenia. Kiedy patrzymy na małego człowieka, możemy nagle zobaczyć również siebie z przeszłości. Wracają emocje, potrzeby i wspomnienia, o których być może dawno nie myśleliśmy. Rodzicielstwo staje się wówczas nie tylko opieką nad kimś nowym, lecz także spotkaniem z własną historią.
Przez lata zmieniło się również społeczne podejście do odpowiedzialności za rozwój dziecka. Jak przypomina Droździak, około 120 lat temu upowszechniła się teza, że to rodzice odpowiadają za to, kim stanie się ich potomstwo. Współczesna wiedza pokazuje, że takie myślenie jest tylko częściowo prawdziwe. Na rozwój wpływają przecież także cechy wrodzone i środowisko, w którym dorasta dziecko.
Nie oznacza to oczywiście, że rodzice nie mają znaczenia. Problem zaczyna się wtedy, gdy odpowiedzialność zamienia się w nieustanne poczucie winy. Dawniej, kiedy dziecko źle się uczyło, łatwo było uznać, że problem tkwi w nim samym. Dziś równie łatwo obarczyć winą rodziców. Każda trudność może stać się dowodem na ich niekompetencję, a każda decyzja wychowawcza kolejnym powodem do niepokoju.
W efekcie rodzicielstwo coraz częściej przypomina egzamin, którego nie da się zdać raz na zawsze. Zamiast pozwolić sobie na błędy i niedoskonałość, rodzice próbują sprostać nierealistycznym standardom. Tymczasem świadomość, że nie wszystko od nas zależy, może być nie tyle zwolnieniem z odpowiedzialności, ile początkiem bardziej realistycznego i spokojnego podejścia do wychowania.
Osobnym źródłem napięć w rodzinie może być rywalizacja o względy dziecka. Agnieszka Radomska zauważa, że to zjawisko jest zaskakująco częste. Rodzice potrafią zabiegać o uwagę potomka, porównywać, kogo dziecko bardziej lubi, z kim chętniej spędza czas i do kogo zwraca się w trudnych chwilach. Niewinne z pozoru pytanie „Kogo kochasz bardziej: mamusię czy tatusia?” może wprowadzać dziecko w sytuację, w której nie powinno się nigdy znaleźć.
Droździak punktuje absurd takiego stawiania sprawy. Wybór między matką a ojcem jest równie niemożliwy jak odpowiedź na pytanie, czy woli się oddychać, czy pić. Dziecko nie powinno być zmuszane do rozstrzygania emocjonalnych sporów dorosłych ani przekonywania któregokolwiek z rodziców o swojej miłości.
Warto też uważać na sytuację, w której partner przestaje być postrzegany jako odrębny człowiek, a zostaje sprowadzony wyłącznie do funkcji ojca lub matki. Związek potrzebuje czegoś więcej niż sprawnego zespołu opiekuńczego. Potrzebuje przestrzeni na bliskość, rozmowę, pożądanie i zwykłą ciekawość drugiej osoby. Rodzicielstwo nie powinno całkowicie pochłaniać partnerskiej relacji.
Czy po pojawieniu się dziecka da się jeszcze być taką parą jak wcześniej? Odpowiedź Pawła Droździaka jest niejednoznaczna: i tak, i nie. Pewnych zmian nie da się cofnąć. Nie oznacza to jednak, że trzeba pogodzić się z utratą bliskości czy uznać, że od tej pory relacja będzie już wyłącznie projektem rodzinnym.
Dziecko zmienia układ sił, codzienne przyzwyczajenia i sposób, w jaki dwoje ludzi definiuje swoją wspólnotę. Nie da się wrócić do świata sprzed tej decyzji, ale można zbudować nową wersję związku. Być może mniej spontaniczną, wymagającą większej uważności i rozmowy, ale wciąż opartą na miłości. Warunkiem jest jednak dostrzeżenie, że obok rodzica nadal istnieje partner, a obok partnera – człowiek z własnymi potrzebami, historią i ograniczeniami.
W rozmowie Agnieszki Radomskiej z Pawłem Droździakiem nie ma prostych recept na szczęśliwe rodzicielstwo. Jest za to ważne przypomnienie: kryzys nie musi oznaczać końca miłości, a ambiwalentne uczucia nie czynią nikogo złym rodzicem. Czasem najważniejszym krokiem ku odbudowaniu bliskości jest odwaga, by przyznać, że nie zawsze jest pięknie, łatwo i tak, jak sobie wyobrażaliśmy. I dopiero wtedy naprawdę zacząć ze sobą rozmawiać.