Anna Sierant - Kochająca babcia, zdjęcia wnuków i wyjątkowo okrutne komentarze. Językoznawczyni opowiada, co zaskoczyło ją podczas badania hejtu
00:00
13:52
Hejt nie zawsze wynika z nienawiści, a jego autorzy wcale nie muszą ukrywać się za anonimowymi profilami. Dlaczego jeden złośliwy komentarz potrafi zaboleć bardziej niż kilkanaście komplementów? I gdzie przebiega granica między krytyką a obrażaniem? O tym, jak zmienia się język internetowej agresji i co zaskakuje w zachowaniu hejterów, opowiada językoznawczyni prof. Alina Naruszewicz-Duchlińska.
- Prof. Alina Naruszewicz-Duchlińska wyjaśnia, kiedy słowo „hejt” zadomowiło się w polszczyźnie i dlaczego używamy go coraz częściej.
- „Hejt się wybiera jako rodzaj postawy, paradoksalnie autopromocyjnej” – mówi językoznawczyni, tłumacząc różnicę między hejtem a nienawiścią.
- Ekspertka podpowiada, jak odróżnić rzeczową krytykę od obraźliwej oceny pozbawionej uzasadnienia.
- „Naprawdę nie musimy wyrażać publicznie swojej opinii na każdy temat” – przypomina i proponuje prosty sposób, by nie przekroczyć granicy hejtu.
Anna Sierant: Mam wrażenie, że słowo „hejt” nie jest z nami aż tak długo. Kiedyś ludzie „po prostu” kogoś obrażali, wyśmiewali albo nienawidzili, a teraz – hejtują. Kiedy właściwie „hejt” zadomowił się w polszczyźnie i czy ten moment ma coś wspólnego z upowszechnieniem internetu?
Prof. Alina Naruszewicz-Duchlińska: „Wielki słownik języka polskiego” podaje, że określenie „hejt” odnotowano w 2005 r., czyli już w XXI wieku. Internet upowszechnił się w Polsce nieco wcześniej, ale te czasy postrzegam z obecnej perspektywy jako wiek niewinności, gdy jeszcze informacje miały większe znaczenie niż emocje. Jak wskazują dane z Google Trends, wyraźny wzrost częstotliwości użycia słowa „hejt’ nastąpił pod koniec drugiej dekady XXI wieku. Myślę, że m.in. w związku z tragiczną śmiercią prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza, kiedy to w dyskursie medialnym często nawiązywano do wpływu na życie społeczne agresji językowej w internecie. Jest to skomplikowane zjawisko, wobec którego przyjęła się wygodna, bo krótka a przy tym „światowo” brzmiąca etykietka „hejt”.
Ciekawe jest to, że ten wyraz funkcjonował też w dawnej polszczyźnie i oznaczał, jak wskazuje tzw. Słownik warszawski (t. II, s. 27), ‘wołanie na konie, żeby szły na prawo’.
Ten sam słownik wymienia też odnotowany w XV w. czasownik hejstać ‘znieważać’. Oczywiście te wyrazy mają inne źródło niż angielskie „hate” ‘nienawiść, nienawidzić’, ale można sobie wyobrazić, że ktoś bywał w dawnych czasach hejstowany. W końcu agresja językowa nie jest wynalazkiem współczesności, np. wśród napisów na ścianach w Pompejach znajdują się też niezbyt miłe uwagi pod adresem bliźnich.
A czy „hejt” i „nienawiść”znaczą to samo? A może „hejt” pozwolił nam nazwać coś, czego wcześniej nie potrafiliśmy tak dobrze uchwycić? I czy hejt jest zjawiskiem nierozerwalnie związanym z internetem, czy możemy mówić o nim również poza wirtualną rzeczywistością?
Wyraz „hejt” i jego pochodne występują też poza internetem, bo są łatwe do wymówienia i zapamiętania oraz traktowane jako uniwersalne określenia nacechowanych negatywnie zachowań słownych, np. „zhejtowała mnie sąsiadka”. Słowo „nienawiść” jest silniej nacechowane emocjonalnie i dlatego używa się go rzadziej.
Nie bez powodu czasem w okresie buntu nastolatki mówią do rodziców, że ich nienawidzą, bo mają świadomość, jak bolesne jest usłyszenie takich słów. Hejt, choć – co chciałabym podkreślić – bez wątpienia zasługuje na potępienie, w porównaniu z nienawiścią wydaje się mniej osobisty.
Sądzę, że w internecie jest sporo grono osób, które hejtują wszystkich, ale nie musi to oznaczać, że wszystkich nienawidzą. Nienawiść się odczuwa i czasami okazuje, nie zawsze mając wpływ na pojawienie się tego uczucia (np. kiedy zostało się przez kogoś skrzywdzonym) a hejt się wybiera jako rodzaj postawy, paradoksalnie autopromocyjnej. Hejterzy są oficjalnie krytykowani, ale też zauważani, bo nasze uwarunkowania ewolucyjne sprawiają, że to, co negatywne przyciąga naszą uwagę. Z punktu widzenia przetrwania istotniejsze było to, czy w okolicy pojawił się tygrys szablozębny niż to, że kwiaty pachniały pięknie.
Wredny komentarz wzbudzi prawdopodobnie większe zainteresowanie niż pochwały. Jedno „co za maszkara” pod zdjęciem ma większą moc perswazyjną niż kilkanaście komplementów.
O tak, chyba każdy z nas zna ten mechanizm, gdy bardziej przejmuje się jedną uwagą niż kilkoma komplementami, które trudniej przyjąć. Samo słowo „hejt”, podobnie jak „krindż”, „lajk”, „fejk” to anglicyzm. A te chyba na dobre rozgościły się w polszczyźnie? Mam wrażenie, że dodają jej kolorytu, a czasem pozwalają nazwać coś znacznie zgrabniej niż ich polskie odpowiedniki. Ale dlaczego właściwie tak chętnie pożyczamy słowa z angielskiego, zamiast tworzyć własne?
Pożyczamy słowa od zawsze i nic w tym złego, bo to jeden ze środków rozwoju języka. Gdyby usunąć z polszczyzny wszystkie słowa, które pochodzą z innych języków, to mielibyśmy poważne kłopoty z porozumiewaniem się, choćby swojsko brzmiąca „szkoła” to zapożyczenie za pośrednictwem łaciny ze starogreckiego. Dochodzi do tego dążenie do oszczędzania wysiłku, bo po co tworzyć coś nowego, skoro już istnieje powszechnie znane określenie. Angielski jest modny, ale też syntetyczny i niekiedy wyraża w jednym słowie, to co po polsku wymagałoby kilku wyrazów, np. deadline jako ‘ostateczny termin wykonania zadania’.
Próby polonizacji na siłę dają niekiedy osobliwe rezultaty, np. „dwudzionek” (weekend) czy „wpływowywieracz” (influencer). Myślę, że powinniśmy zaufać językowi – nieprzydatne zapożyczenia zanikają, te które trwają najwyraźniej są potrzebne.
A skoro już pożyczamy, to dlaczego jedne słowa zostawiamy w spokoju, a inne przerabiamy po swojemu? Mamy „weekend”, ale „hejt” zamiast hate i „krindż” zamiast cringe. I czy za kilkadziesiąt lat te dzisiejsze anglicyzmy będą dla nas równie swojskie jak słowa, których obcego pochodzenia nawet nie podejrzewamy?
Język rządzi się własnymi prawami i nie zawsze jest konsekwentny, np. mamy „schody”, nie „wchody”, a przecież też się po nich wchodzi nie tylko schodzi. Weekend zapisujemy „z angielska”, ale odmieniamy zgodnie z polską fleksją itd. To jest wspaniałe, a jednocześnie frustrujące, że rozwój języka jest w pewnym stopniu nieprzewidywalny. Tę odpowiedź mogłabym też zastąpić krótszą, ale równie prawdziwą – tzn. nie wiadomo [śmiech].
Czytałam, że badała pani, jak sami internauci rozumieją słowo „hejt”.I jestem bardzo ciekawa, czy udało im się dojść do porozumienia. Jakie definicje pojawiały się najczęściej?
W analizowanym przeze mnie materiale wyróżniały się trzy sposoby postrzegania hejtu, tzn. jako 1. czynność, której celem jest skrzywdzenie kogoś, 2. mowę nienawiści, 3. wyraz negatywnych uczuć, nienawiści, ale też frustracji, czyli – podsumowując – hejt postrzega się jako działanie, język i emocje, a składowe tej triady wzajemnie się warunkują.
Czasem ktoś mówi: „Doświadczyłam hejtu”, a okazuje się, że dana osoba „po prostu” usłyszała kilka negatywnych opinii.Z drugiej strony znamy przecież komentarze, które niby są grzeczne, potrafią bardzo zaboleć, bywają przejawem pasywnej agresji. Jak odróżnić krytykę od hejtu? Czy istnieje jakaś granica, którą da się w miarę jasno wyznaczyć? Czy może pani podać jakieś przykłady?
Krytyka ma merytoryczny charakter i jest wyrażana zgodnie z zasadami kultury języka. Jej celem jest wskazanie słabych punktów, co może pomóc w ich ewentualnej poprawie. Hejt to negatywna ocena bez jakiegokolwiek uzasadnienia. Myślę, że dobrze ilustruje to analogia do sprawdzania prac pisemnych.
Jeśli osoba, która to robi – nauczyciel czy redaktor – dzieli się krytycznymi, ale rzeczowymi uwagami, to tekst po ich naniesieniu jest zwykle lepszy. Gdyby zamiast wskazówek pojawiło się tylko określenie „beznadziejne”, to nie informuje ono o niczym poza niekompetencją albo złą wolą osoby, która go użyła.
Czy definicja „hejtu” staje się coraz bardziej pojemna? Kiedyś to słowo kojarzyło się przede wszystkim z obraźliwymi komentarzami, a dziś stosuje się je również w odniesieniu do złośliwych żartów, ironicznych uwag czy zwykłej niechęci. Czy jego znaczenie rzeczywiście się zmienia? I czy nie grozi nam, że w końcu będziemy nazywać hejtem wszystko, co nam się nie podoba?
Niewykluczone. Hejt jest teraz modnym określeniem, którego zakres, jak pani zauważyła, się poszerza, np. zarzucenie komuś hejtowania bywa wygodną wymówką, gdy kończą się argumenty w dyskusji. Popularność słowa hejt można potraktować też jako element „militaryzacji” polszczyzny – sklepy prowadzą wojny cenowe, obrażony celebryta miażdży konkurenta słowami, jesteśmy bombardowani informacjami itd. Hejt także wpisuje się w motyw walki, w której i w obronie, i w ataku wykorzystuje się słowa.
Zajmuje się pani językiem internetowej nienawiści od lat. Czy hejter sprzed kilkunastu lat pisał inaczej niż ten dzisiejszy, ajęzykowe sposoby obrażania innych się zmieniły? Może kiedyś było bardziej dosadnie, a dziś częściej chowamy złośliwość za ironią, żartem albo memem? A może dziś jesteśmy bardziej okrutni?
Mam wrażenie, że kiedyś hejt był bardziej finezyjny. Być może wynika to z przekonania dość częstego w pewnym wieku, że kiedyś wszystko było lepsze, teraz nawet hejt już nie taki jak dawniej..., ale, już na serio, uważam, że obecnie hejt przestaje być postrzegany jako coś niewłaściwego.
Wskazuje na to np. to, że niektóre osoby publikują w mediach społecznościowych ewidentnie hejterskie komunikaty, posługując się własnymi, prawdziwymi personaliami. Przyznam, że doznałam kiedyś dysonansu poznawczego, kiedy sprawdziłam, jak wygląda autorka bardzo śmiałych językowo opinii na temat innych osób i okazało się, że jest to kochająca babcia, której profil zawierał przedziwną mieszankę zdjęć wnuków i, łagodnie rzecz ujmując, życzeń wszystkiego najgorszego reszcie świata.
A czy hejt zawsze wynika z nienawiści? Może stoją za nim zupełnie inne emocje i potrzeby?
Trudno to oceniać z językoznawczego punktu widzenia, bez odniesienia do badań psychologów. Wydaje się jednak, że częściej niż nienawiść wyraża się pogardę. Warto też pamiętać o tym, że okazywanie jakiegoś uczucia nie musi oznaczać jego odczuwania. Osoba postrzegana przez innych jako hejter, może uważać, że dzieli się słuszną oceną i czuć z tego powodu dumę albo radość z tego, że zaistniała na wirtualnej arenie.
Można się z kimś nie zgadzać, kogoś skrytykować. Jak jednak to robić, by nie przekroczyć granicy hejtu?
Proponuję tu prostą strategię, tzn. zamianę ról. Wyobraźmy sobie, że ktoś pisze albo mówi do nas te słowa, które chcemy komuś przekazać. Wtedy od razu poczujemy, czy forma, w której planujemy wyrazić swoje poglądy jest na pewno właściwie dobrana. Dobrze jest też przypomnieć sobie, że naprawdę nie musimy wyrażać publicznie swojej opinii na każdy temat. Jak głosi aforyzm przypisywany C.G. Jungowi – „rozumienie jest trudne, dlatego większość ludzi ocenia”. Spróbujmy jednak ten trud podjąć. Zapewniam, że warto.
Prof. dr hab. Alina Naruszewicz-Duchlińska, językoznawczyni, kierowniczka Katedry Języka Polskiego na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Zajmuje się językiem mediów i komunikacją internetową. Autorka publikacji poświęconych m.in. hejtowi i kulturze komunikacji w sieci, w tym monografii „O grzeczności i niegrzeczności w internecie”.