Na frontach pierwszej wojny światowej była sanitariuszką, a w wolnej Polsce sekretarką Józefa Piłsudskiego. Podejrzewano ją oczywiście o romans z Marszałkiem, chyba jednak bez podstaw.
Felieton pochodzi z miesięcznika „Zwierciadło” 11/2026.
Po wojnie żyła w Poznaniu, biednie, w sublokatorskim mieszkaniu, poliglotka, ratowała się, ucząc języków. Odwiedziłem ją w połowie lat 70., gdy była już niemal niewidoma, prowadziła mnie do pokoju z wyciągniętymi rękami.
Kapryśna, trudna w rozmowie, to było jak chodzenie po polu minowym. Na moje pytanie, czy uznaje pojęcie poezji kobiecej: „Nonsens – krzyczała – bzdura!”.
Potem zrozumiałem: całe jej życie było próbą przezwyciężenia słabości bycia kobietą. Mówiła o czasie przed wojną: „Kobiety były wtedy źle widziane na każdym stanowisku i gdy serio chciały coś powiedzieć. W młodości, przed wiekiem, pisałam wiersze żałośliwe i ponure, pierwsze książki podpisywałam I.K. Iłłakowicz, udając mężczyznę”.
Opowiadała mi, jak była świadkiem śmierci prezydenta Gabriela Narutowicza w warszawskiej Zachęcie. „Stałam w bocznej sali, gdy usłyszeliśmy trzy strzały, a potem głos księżnej Franciszki Woronieckiej. Księżna była dowódczynią mojego oddziału w czasie wojny i teraz, zupełnie jak na froncie, wołała mnie. Wbiegłam do dużej sali, gdzie leżał Prezydent. Nie mogłam już nic zrobić. Kazałam tylko zdjąć go z przykrótkiej kanapy i położyć na podłodze. Zanim woźny przybiegł z poduszką, głowa i ramiona Narutowicza spoczęły na moich kolanach i tak zastygł”. Jej życie obfitowało w tajemnice. Sfałszowała swój wiek, była ekscentryczką, by stać się dziwaczką. Nałkowska w swoich dziennikach pisała, że „Iłła zdziwaczała”.
Była poetką nastrojów, tradycyjną, używała rymów. Jej wiersze nienajlepiej się zestarzały, tak bywa z poezją poczciwą, ten jednak jest ładny. A pies „bonończyk” to nie błąd, tak kiedyś mówiono na dzisiejszego bolończyka.
Będę miała gronostaje i lisy,
kapelusze duże i obłoczne,
tylko jeszcze podumam, poczekam,
tylko jeszcze na chwilę odpocznę.
Będę miała w pozłacanej obroży
malutkiego bonończyka na sznurku,
tylko jeszcze popatrzę, posłucham,
jak się kłócą wróble na podwórku,
jak się pająk, spuszczany po ręku,
cienkiej nitki mocno, mocno czepia,
jak wieczorem z pnia grubej akacji
patrzą sowy krągłe, krasne ślepia.
Będę miała błyszczące lakierki
małe – ledwo się zmieszczą na dłoni –
i ogromny sapiący samochód,
co pojedzie z siłą dwustu koni.
Będę miała walansjeny, koronki,
przezroczyste batysty i tiule,
tylko jeszcze raz cichutko przeliczę
te podarte cztery biedne koszule;
te, przez które, jak przez siatkę przejrzystą,
przebłyskuje z każdym ruchem skóra,
że ja nawet sama nigdy nie wiem,
gdzie się kończy koronka, gdzie dziura;
tylko jeszcze raz przesunę, nawlokę
sama wstążki – wyblakłe, różowe,
zaceruję cienką, cienką nitką
ramię coraz bardziej „koronkowe”.
Tylko jeszcze raz z głębokim westchnieniem
na dno samo koszyka położę
wszystko, co się stało siatką samą,
czemu żadna igła nie pomoże...
Kazimiera Iłłakowiczówna „Poezje wybrane”, PIW 1995.
Tomasz Jastrun, poeta, prozaik, krytyk literacki, czuły obserwator świata. Zawsze z książką obok poduszki.