Edyta Zbąska - To ono sprawia, że „Zobaczysz wszystko” budzi niepokój, od którego trudno się uwolnić. Dysocjacyjne spojrzenie hipnotyzuje i przeszywa człowieka na wylot
00:00
08:38
Puste, ale przeszywające, intensywne - ale jednocześnie jakby pozbawione emocji. Wszystkich nas film Nathana Fiedlera „Zobaczysz wszystko” rzucił na kolana - i to nie tylko dzięki kinematograficznej maestrii, ale ze względu na głęboko niepokojący wizerunek głównej bohaterki, której postać przez cały seans jest nieprzenikniona. Jest w jej spojrzeniu coś, co sprawia, że czujemy się bardzo nieswojo - jakbyśmy patrzyli na osobę, która wydaje się obecna, ale tak naprawdę ciągle odgrywa jakąś rolę. Dlaczego tak trudno oderwać wzrok od jej twarzy i co właściwie sprawia, że jej spojrzenie budzi w nas niepokój? Psychologia nazywa to „dysocjacyjnym spojrzeniem”, którego moc na ekranie od dawna wykorzystują najwięksi mistrzowie kina.
„Zobaczysz wszystko” to dokument opowiadający historię Elizabeth Holmes, twórczyni Theranosa, firmy, która deklarowała stworzenie przełomowego urządzenia przeprowadzającego badania biochemiczne z tylko jednej kropli krwi. Stojąca za tym technologia okazała się jednak wadliwa, o czym Holmes wiedziała, nie przestając jednak okłamywać inwestorów i defraudując ich środki. Dokument Fiedlera „Zobaczysz wszystko”, to opowieść o kilkunastu dniach spędzonych z rodziną Holmes tuż przed rozpoczęciem przez nią wyroku 12 lat więzienia. W filmie obserwujemy ją podczas codziennych czynności, ale także widzimy, jak Fiedler konfrontuje ją z kłamstwami, których się dopuściła. Widzimy wówczas jej charakterystyczne spojrzenie - wielkie oczy, które niemal nie mrugają i nieruchomą, jakby zastygłą twarz.
Elizabeth Holmes w wielu scenach przybiera niepokojący wyraz twarzy - z jednej strony utrzymuje kontakt wzrokowy z reżyserem filmu, ale z drugiej jej mimika nie zdradza żadnych emocji. Wygląda, jakby jej ciało nie zdradzało, co dzieje się w jej umyśle i mimo pozornego pozostawania w kontakcie, pozostaje odłączona od rzeczywistości.
Ten przerażający i nieco fascynujący stan psychologia określa spojrzeniem dysocjacyjnym. To pusty, nieobecny, często nieostry wzrok, który może towarzyszyć dysocjacji. I chociaż nie można na podstawie samego filmu ze stuprocentową pewnością potwierdzić, że Holmes jej doświadcza, to wiele poszlak - w tym jej konsekwentne rozmijanie się z prawdą mimo konfrontacji z faktami - doprowadza nas do dylematu: czy patrzymy na osobę, która jest z nami w rzeczywistości, czy raczej na kogoś, kto cały czas się od niej odcina?
Chociaż nie wiemy, co dokładnie kryje się za spojrzeniem Elizabeth Holmes, to można podejrzewać, że stoi za tym właśnie dysocjacja. To całkiem możliwe, biorąc pod uwagę gigantyczny stres, jaki musiała wzbudzać w niej sytuacja: filmowano ją na kilka tygodni przed rozpoczęciem odbywania wieloletniej kary więzienia, a jednocześnie konfrontowano z pytaniami o oszustwo, odpowiedzialność i historię Theranosa. Każdy byłby wtedy w stanie emocjonalnego odrętwienia, ale zaznaczmy - to ona sama zaprosiła ekipę filmową do swojego domu! Ciężko zrozumieć jej motyw, co sprawia, że film ogląda się z jeszcze większą fascynacją.
Czytaj także: Zaburzenia dysocjacyjne – czym są, jak je rozpoznać i leczyć?
Weźmy za przykład jedną z najbardziej zapadających w pamięć scen dokumentu: moment, gdy Fielder puszcza Elizabeth i jej partnerowi klasyczny skecz komediowy „Who's on First?” duetu Abbott i Costello. Kobieta patrzy na ekran z niemal całkowicie nieruchomą twarzą, próbując zrozumieć żart, który opiera się na grze słów. Widać, że próbuje przetworzyć sens wypowiedzi, ale jej twarz nie odzwierciedla tych procesów. To głęboko niepokojące, jak bardzo nie jesteśmy w stanie wówczas rozgryźć, co naprawdę dzieje się w jej głowie - czy naprawdę nie rozumie żartu, czy zastanawia się, jaką reakcję przybrać, by nie zdradzić swojego prawdziwego oblicza?
Wpatrywanie się w kogoś może budzić niepokój, zwłaszcza gdy mamy wrażenie, że jego twarz nie wyraża żadnych emocji, a jednocześnie czujemy, że coś jest nie tak. W przypadku spojrzenia przypominającego dysocjacyjne szczególnie uderzający jest rozdźwięk między oczami a resztą twarzy.
Skąd ta rozbieżność? Zwykle, gdy rozmawiamy z drugim człowiekiem, mamy poczucie, że mimika i kontakt wzrokowy współgrają ze sobą. Kiedy ktoś się cieszy, smuci, złości lub odczuwa zakłopotanie, emocje znajdują odzwierciedlenie w różnych elementach jego ekspresji. Tymczasem przy pustym, nieobecnym spojrzeniu Holmes możemy mieć wrażenie, że oczy nie uczestniczą w tym, co dzieje się na twarzy. Człowiek patrzy na nas, ale nie mamy poczucia, że naprawdę nawiązuje z nami kontakt.
Takie wrażenie można odnieść już w początkowej scenie filmu, gdy partner Elizabeth, Billy, rozmawia przez telefon i tłumaczy, dlaczego zdecydowała się wziąć udział w dokumencie. Kamera pokazuje go z bliska, a ona pozostaje niemal niezauważona, siedząc obok i zajmując się dzieckiem. Kiedy Billy odchodzi, obiektyw zostaje przy Holmes. Kobieta mechanicznie poklepuje dziecko, jednocześnie patrząc gdzieś przed siebie nieobecnym wzrokiem. Jest fizycznie obecna w tej scenie, ale sprawia wrażenie, jakby myślami znajdowała się zupełnie gdzie indziej.
Czytaj także: Serial z Amandą Seyfried po 4 latach stał się hitem. Na fali popularności filmu „Zobaczysz wszystko” oglądalność wzrosła o 186%
Niepokój potęguje intensywność takiego wzroku. Zwykle kontakt wzrokowy pomaga budować bliskość i odczytywać intencje drugiej osoby. Kiedy jednak jest długotrwały, niemal nieruchomy i nie towarzyszą mu czytelne sygnały emocjonalne, może zacząć przypominać obserwowanie zamiast rozmowy. Mamy poczucie, że ktoś patrzy prosto na nas, ale nie potrafimy zrozumieć, co właściwie chce nam przekazać.
W przypadku Elizabeth Holmes dochodzi do tego jeszcze jeden element: znamy historię Theranosa i wiemy, że kobieta została skazana za oszustwa związane z działalnością swojej firmy. Wiemy, że jest ona niewiarygodna jako człowiek, a mimo to jest ona przekonana o prawdzie swojej wizji. Ponieważ wiemy, że udowodniono jej kłamstwa, nie potrafimy jej zaufać - a mimo wszystko widzimy, jak bardzo jest przekonująca. Stąd głęboki niepokój, z jakim opuszczamy salę kinową.
Chociaż film Fiedlera wstrząsnął publicznością, to zastosował on fortel znany od dawna w świecie kina. Nieobecny wzrok budujący napięcie psychologiczne i pokazujący postacie, których wewnętrzny świat pozostaje dla widza niedostępny znany jest u wielu wybitnych reżyserów. Jednym z reżyserów, którzy szczególnie upodobali sobie ten zabieg, był Stanley Kubrick.
Charakterystyczne spojrzenie, znane jako Kubrick stare, polega na pochyleniu głowy i jednoczesnym patrzeniu w górę spod lekko zmarszczonych brwi. Pojawia się między innymi w „Mechanicznej pomarańczy”, gdzie spojrzenie Alexa DeLarge'a potęguje wrażenie zagrożenia i emocjonalnego chłodu.
Znajdziemy go także w „Lśnieniu”, w którym Jack Torrance coraz bardziej oddala się od rzeczywistości i traci kontrolę nad swoim zachowaniem.
Podobny efekt można dostrzec w „Blade Runnerze” Ridleya Scotta. W słynnej scenie testu Voighta-Kampffa Rick Deckard obserwuje reakcje Rachel, próbując ustalić, czy jest replikantką. Kamera skupia się na jej oczach, ponieważ to właśnie drobne reakcje mimiczne mają zdradzić coś na temat jej emocjonalnego świata. Scena stawia pytanie, które powraca również podczas oglądania „Zobaczysz wszystko”: czy rzeczywiście jesteśmy w stanie poznać drugiego człowieka, patrząc mu w oczy?