Kiedy 30 lat temu ukazała się książka „Supełki i krzyżyki”, pierwsza z serii z komisarzem Rebusem, w jednej recenzji napisano, że szkocka izba turystyczna raczej nie będzie jej polecać. A jednak kto czyta kryminały Iana Rankina, nabiera ochoty, by się tu wybrać.
Tekst pochodzi z magazynu „Zwierciadło” 11/2026.
Policjant śledczy John Rebus, gburowaty twardziel, rocznik 1947. W młodości służył w komandosach. Rozwiedziony z Rhoną, ojciec jedynej córki Samanthy, z którą przez większość stron liczącej sobie już 25 tomów epopei ma nienajlepsze stosunki. Nie stroni od alkoholu, a jako nałogowy palacz dorobił się rozedmy płuc. Jada byle jak: odgrzewany w mikrofalówce haggis z owczych podrobów i cebuli albo ciepłe bułki z bekonem i brązowym sosem popija piwem, mocną herbatą albo szklaneczką szkockiej.
W czasach świetności butelkę łyskacza przechowywał zawsze na podorędziu w policyjnym biurku. Uparty jak osioł, nawet jak się myli, drąży dalej. Szlachetny samotnik, ale w „Sercu pełnym grobów” okazuje się, że nawet on bywał umoczony w policyjne przekręty. Przyjmował łapówki, papierosy, butelki przedniej whisky i obietnice anulowania rachunków w najlepszych restauracjach, bo… nie chciał nikogo urazić odmową.
„Bo odmowa oznaczałaby wykluczenie (…), a może nawet stałby się wrogiem, kimś, komu nie można ufać. (…) W pogoni za wynikami każdą zasadę naginał do granic wytrzymałości, a każdą nierozwiązaną sprawę traktował jak osobistą zniewagę”.
Co roku czyta „Zbrodnię i karę”, żeby nie zapomnieć o standardach etycznych swojego zawodu. Mieszka w stolicy Szkocji na najwyższym piętrze domu przy Arden Street 17 – po przeciwnej stronie kamienicy, w której zamieszkiwał Ian Rankin w czasach, gdy pisał „Supełki i krzyżyki”. „Rebus przechodząc na emeryturę, nielegalnie zabrał do domu kopie wielu akt (…), leżały tam, przypominając mu o dawnych porażkach. (…) A może trzymał te akta z poczucia winy za to, że zawiódł ofiary?” Nigdy nie wyrobił paszportu, ponieważ nigdzie się nie wybiera. Dobrze mu tu, gdzie jest.
Dzielnica Stockbridge to częste
miejsce akcji powieści Rankina. (Fot. Joanna Olekszyk)
Edynburg komisarza Rebusa to miejsce dość ponure: kamienice o szarostalowych elewacjach, warsztaty, garaże, zaniedbane trawniki, niskie bloki, zatęchłe bary i podejrzane punkty bukmacherskie, tłoczący się w kolejkach robotnicy, ryczące telewizory i ujadające kundle, nieprzyjazne twarze, odór tego, co akurat smaży się na patelni. Koka i hasz. Autor opisuje miasto dosadnie, ale wyczuwa się, że – tak jak i jego bohater – całym sobą do niego przynależy.
Stolica Szkocji w ogóle budzi skrajne emocje. Jedni cenią magię historycznej architektury, inni dostrzegają jedynie siąpiący deszcz, siekący po twarzy drobny śnieg i przenikliwe zimno. Śladów komisarza pełno jest w całym mieście. Seria kryminałów szczególnie rozsławiła The Oxford Bar usytuowany przy Young Street 8. Detektyw pije tam w samotności albo spotyka się m.in. z koleżanką z pracy, detektywką Siobhan Clark. Gdy raz w „Sercu pełnym grobów” Clark przyszła do baru Oxford dziesięć minut za wcześnie, „w lokalu panował większy tłok, niż sobie życzyła. Pojawiła się przy stoliku, niosąc gin z tonikiem”.
Przy Oxford Terrace w piwnicy mieści się mieszkanie dziewczyny Rebusa, dr Patience Aitken w powieści „Martwe dusze”. Za to w tomie „Z głębi” Siobhan i Rebus piją herbatę w kawiarni przy Raeburn Place w Stockbridge, a w „Kaskadach” Rebus tropi ulicami tej dzielnicy Donalda Devlina, po czym obaj wpadają do lodowatej rzeki Water of Leith. W tej samej książce pojawia się Arthur’s Seat – jedno z siedmiu wzgórz Edynburga. W 1836 roku znaleziono tu 17 miniaturowych trumien, które obecnie są eksponowane w Muzeum Szkocji i częściowo zainspirowały fabułę tej powieści.
Wejście
do rozsławionego przez książki Rankina The Oxford Bar. (Fot. Joanna Olekszyk)
Malowniczą atrakcją Edynburga jest wioska The Dean Village z brukowanymi uliczkami, starymi odrestaurowanymi młynami, domkami i stajniami. W powieści „Mętna woda” Rebus wyznaje, że chciałby tu mieszkać. Mary King’s Close to z kolei boczna ulica odchodząca od Royal Mile, która została zamknięta i zabudowana w 1753 roku. Ten ukryty zaułek stał się źródłem mitów i legend. W powieści „Miecz i tarcza” odkryto tu zwłoki. Za to przy West Bow położony jest dom majora Weira i jego siostry, którzy – mimo pozornie niezwykle pobożnego życia – przyznali się do czarów, zoofilii i czarnej magii i zostali straceni za swoje zbrodnie w 1670 roku.
Major Weir pojawia się w prologu powieści „Martwe dusze” jako widmowy jeździec bez głowy. Siedziba miejskiego laboratorium kryminalistycznego znajduje się przy Howden Hall, natomiast Greyfriars Kirk to słynne miejsce pochówku, w którym Greyfriars Bobby, terier ze Skye, podobno strzegł grobu swojego pana przez 14 lat. Rebus rozmyśla nad historią tego cmentarza w powieści „Kaskady”.
W dzielnicy West Bow mieści się dziś The Elephant House Magical Cafe – filia kawiarni, w której J.K. Rowling napisała
„Harry’ego Pottera” (oryginalna przez kilka lat była zamknięta). (Fot. Joanna Olekszyk)
Sir Ian Rankin, który tytuł szlachecki otrzymał od królowej Elżbiety, wyznaje, że pisanie jest dla niego sposobem na oswajanie strachu przed przemijaniem. Długo szukał własnej drogi. Z początku, jako młody człowiek, tworzył melancholijną poezję, imając się różnych zajęć: zbierał winogrona we Francji, pasł świnie, jeździł taksówką, był inspektorem podatkowym, dziennikarzem i wokalistą punkowej kapeli.
W pisaniu wspierała go od początku żona Miranda Harvey, która do dziś jest pierwszą redaktorką jego tekstów. Oboje twardo stąpają po ziemi, zwłaszcza że właściwych proporcji rzeczywistości nadaje cierpiący na zespół Angelmana, niepełnosprawny syn Kit, który mimo fizycznych ograniczeń jest osobą pogodną i szczęśliwą, a rodzice dzięki zasobom finansowym starają się zapewnić mu obfitujące w ciekawe doświadczenia życie.
Diagnoza choroby jednego z dwójki dzieci była dla Rankina wielkim ciosem, ale spowodowała jednocześnie przełom w jego jedynie pełzającej do tamtego czasu karierze. Pod wpływem bólu i złości napisał bardziej złożoną i tematycznie głębszą powieść „Black and Blue” i wreszcie podbił serca czytelników.
Historyczny hotel The Caledonian (dawniej znany jako Waldorf Astoria Edinburgh) gościł wielu znamienitych gości. (Fot. Joanna Olekszyk)
Dziś, gdy jego ulubiony bohater jest już na emeryturze, Rankin opisując jego zdrowotne problemy, próbuje pogodzić się z przypadłościami wieku i przygotować na spotkanie z ostatecznością, choć, jak wyznał kiedyś w jednym z wywiadów, na ten moment przygotował go już kiedyś ojciec. – Kiedy zmarła mama, tata dotknął jej czoła i powiedział, że jeśli zrobię to samo, nigdy nie będę się bał śmierci. Dziesięć lat później, kiedy zmarł tato i poszedłem się z nim pożegnać, też dotknąłem jego czoła. Myślę, że przekażę ten zwyczaj mojemu synowi Jackowi. Nie jestem pewien, czy zadziała, ale podoba mi się ten duch tradycji, nawet jeśli jest trochę makabryczny.
Cytaty pochodzą z opublikowanej w Polsce w lipcu tego roku powieści „Serce pełne grobów” w tłumaczeniu Roberta Ginalskiego.