1. Zwierciadlo.pl
  2. >
  3. Seks
  4. >
  5. Mężczyzna - mój wróg (cz. 1)

Mężczyzna - mój wróg (cz. 1)

123rf
123rf
Dorota, lat 36, copywriter w agencji reklamowej, singielka zgłosiła się do psychologa z powodu nieudanych związków z mężczyznami. Była ubrana jak typowa bizneswomen, w jej ruchach było coś męskiego, agresywnego.

Usiadła w fotelu wyprostowana, właściwie rozparła się tak ,,po męsku”, uważnie zlustrowała gabinet, a potem popatrzyła na mnie chłodnym wzrokiem

Dorota: Czy nie uważa pani, że mężczyźni są znaczniej mniej wydolni intelektualnie niż kobiety? Ewa Klepacka: Nie myślałam nigdy w ten sposób, ale rozumiem, że pani ma takie wrażenie? D: Przecież przychodzą do pani także faceci - ci napuszeni zdobywcy, którym wydaje się, że mogą mieć każdą kobietę, a kiedy im się ,,ptaszek” popsuje, wpadają w histerię jak mali chłopcy. E.K.: Jest pani bardzo zła na mężczyzn. D: To raczej ironia. Niech pani rozejrzy się dookoła i popatrzy na te wszystkie głupie blondynki, wieszające się na ramionach facetów. E.K.: ,,Głupie blondynki”? To także ironia? D: Wartościowe, silne, niezależnie kobiety najczęściej są same. E.K.: Bo nie ma dla nich równie wartościowych, silnych i niezależnych mężczyzn? D:
Przecież o tym właśnie mówię.

E.K.: Do której grupy kobiet pani się zalicza? D (jest na mnie wściekła): Chce mnie pani obrazić? E.K.: Nie, ale czuję, że pani chce ze mną walczyć. Czy mogę pani w czymś pomóc? D: To siebie pani powinna o to zapytać. E.K.: (czuję, że muszę przerwać tę walkę): Proszę powiedzieć na czym polega pani problem? D: Swoje problemy rozwiązuję sama. E.K.: W taki razie zapytam inaczej - Po co pani dziś do mnie przyszła? D (milczy). E.K.: Chciałaby pani utwierdzić się w przekonaniu, że mężczyźni są słabi, do niczego? D: Przede wszystkim głupi. E.K.: Czy obecnie jest pani w związku? D: A niby z kim? E.K.: Czy życie bez mężczyzny odpowiada pani? D:
Nie zawsze byłam sam.. samodzielna.

E.K.: Proszę opowiedzieć mi o swoim ostatnim związku. D: Skończył się tak samo jak poprzednie, szach - mat i po sprawie. E.K.: Szach - mat to jedynie pozorne zwycięstwo, pokonany poddaje się bez walki, zapędzony w sytuację bez wyjścia. D: No właśnie, gdyby miał więcej oleju w głowie, potrafiłby się obronić. E.K.: Po takim starciu czuje się pani jak zwycięzca: dumna z wygranej, pełna satysfakcji, że zmierzyła się w walce z godnym siebie przeciwnikiem? D: No właśnie, nareszcie zaczyna mnie pani rozumieć. Co to za satysfakcja z wygranej, skoro przeciwnik nie dorasta mi do pięt. E.K.: Marzy pani o kimś, kto byłby silniejszy od pani, albo przynajmniej równie silny. Może na początku byłby pani nauczycielem, mistrzem, który uczyłby panią sztuki walki i pewnego dnia przerosłaby pani mistrza. D: (uśmiecha się smutno) E.K.: Czy był w pani życiu ktoś taki? D: (z wahaniem): Chyba ojciec. Kiedy miałam 5 lat, zaczął uczyć mnie gry w szachy. Był uważny, cierpliwy i wyrozumiały, i byliśmy wtedy naprawdę razem. Choć potrafił surowo oceniać moje błędy, nie bałam się go, raczej podziwiałam. Był naprawdę silny, choć niedostępny. E.K.: Niedostępny? D: Bardzo dużo pracował, ciągle był w rozjazdach, a kiedy wracał do domu przez weekend próbował poustawiać rodzinę. E.K.: Na czym polegało to ustawianie? D: Nadrabiał zaległości w byciu ojcem. E.K.: To trudne być ojcem przez weekend. Rozumiem, że kiedy wyjeżdżał, wszystko było na głowie pani matki? D:
Matka się go bała, wiele naszych grzeszków ukrywała przed ojcem. Kiedy przyjeżdżał, ubierała nas w odświętne ubrania i kazała chodzić na palcach, żeby ojciec mógł odpocząć.

E.K.: Co pani wtedy czuła? D: A jak pani myśli? Podziwiałam go, ale też chciałam mieć normalnego ojca, tak jak inne dzieci. Takiego, któremu można o wszystkim powiedzieć, poradzić się, liczyć na jego pomoc. Ale ojciec uważał, że dzieci to sprawa kobiety. On zarabiał na dom, wydawał polecenia i egzekwował ich wykonanie. E.K.: Każde dziecko pragnie mieć ojca, który zapewnia poczucie bezpieczeństwa, pokazuje świat, ustala zasady, uczy grać w szachy… D: Mieliśmy tylko te szachy. Po raz pierwszy z nim wygrałam, kiedy miałam 8 lat. Był że mnie taki dumny, ale ja… czułam, że ta jedyna fajna rzecz, którą mogliśmy robić razem, za chwilę się skończy. E.K.: Bo ojciec przestanie mieć ochotę przegrywać z własnym dzieckiem? D: Był na to zbyt dumny. Kilka razy pozwoliłam mu wygrać, ale on wtedy się wściekał, krzyczał, że jestem taką samą głupią babą jak moja matka. Potem wylądował w szpitalu, miał pierwszy zawał. Bałam się, że już nie wróci. Odszedł dwa lata później, choroba go przerosła, umarł na własne życzenie – jak powiedzieli lekarze. E.K.: Była pani dzieckiem i znalazła się pani w sytuacji bez wyjścia, zarówno wygrywanie jak i przegrywanie z ojcem, nie było dobrym wyjściem. Jedyną formą bliskości w waszej relacji była gra. Do dziś pani gra z mężczyznami, i do dziś, ani wygrania, ani przegrana nie daje pani satysfakcji. D: Moim pierwszym chłopakiem był mistrz szachowy z osiedlowego klubu szachowego. Pokonałam go w trzeciej rundzie, mimo, że był o 4 lata starszy ode mnie i dłużej grał. E.K.: Jak smakowało zwycięstwo? D: Duma, ale też poczucie winy, rozczarowanie i… potworny smutek. E.K.: Jakie były pani kolejne zwycięstwa w walce z mężczyznami? D:
Zawsze tak samo - najpierw radość i złudzenie, że nareszcie spotkałam godnego przeciwnika, potem dreszczyk walki i wreszcie ten cholerny szach - mat.

E.K.: Co przyjemnego i cennego można dostać od mężczyzny? D: Ma pani na myśli seks? To przecież także walka. E.K.: Tak to pani czuje? D: A jak inaczej? Mężczyzna jest z góry na straconej pozycji, kobieta zawsze może, a z nimi, różnie to bywa. W moim łóżku nie jeden macho zaliczył falstart. E.K.: To smutne. Co innego, oprócz seksu, można dostać od mężczyzny? Co dostała pani od ojca? D: Nie mam pojęcia. E.K.:
Mówiła pani, że podczas gry w szachy ojciec był uważny, cierpliwy, wyrozumiały. Podczas gry byliście naprawdę razem. Spróbujmy oddzielić te cechy od samej gry. To naprawdę cenne dary. Ojciec dał pani wszystko, co mógł, biorąc pod uwagę jego ograniczenia wynikające z pracy. Myślę, że nawet jeśli tego nie okazywał, był naprawdę dumny ze swojej uczennicy. Dla każdej dziewczynki ojciec jest nauczycielem, który uczy ją obchodzić się z mężczyznami, a przede wszystkim pokazuje sposób, w jaki powinna pozwolić się traktować mężczyźnie. Kiedy ten proces przebiega prawidłowo, ojciec czuje, że uczennica przerasta mistrza, symbolicznie wypuszcza ją w świat. Jest spokojny, bo wie, że najlepiej jak potrafił przekazał jej instrukcję obsługi mężczyzny.

D: Mój ojciec nauczył mnie, że z facetami można jedynie walczyć, a… potem uciekać, by nie narazić się na męski gniew. E.K.: Potraktujmy ten gniew jako skutek problemów pani ojca, a nie konsekwencje pani wygranej. Ojciec prawdopodobnie przez całe życie grał silnego mężczyznę, a tak naprawdę w głębi duszy bał się okazać choćby kawałek swojej słabości. Tymczasem każdy z nas ma w sobie siłę i słabość. Niech pani spróbuje napisać do ojca list. Niech go pani pisze tak długo, aż poczuje pani, że jest skończony. Proszę szczerze wypisać wszystkie zarzuty, urazy, które pani do niego chowa np.: ,,Jestem na ciebie wściekła, tato, że kiedy potrzebowałam twojej pomocy, rady, opieki, ciebie nie było”, albo: ,,Gdy patrzyłeś na mnie tym surowym wzrokiem, bardzo się bałam”. Jeśli pamięta pani konkretne sytuacje, proszę je opisać. Na końcu listu, proszę napisać zdanie: ,,Wierzę, tato, że mnie kochałeś, najlepiej jak potrafiłeś”. D: (ma łzy w oczach): Czy to pomoże? E.K.: Proszę spróbować. D: Co mam zrobić z tym listem? E.K.: To, co pani poczuje. Może go pani zakopać przy grobie ojca, spalić, albo schować gdzieś. I proszę uwierzyć, że nie musi pani walczyć z mężczyznami. Zamiast tego warto brać od nich przyjemne rzeczy. D: Jakoś nie mogę sobie tego wyobrazić. E.K.:
Tu nie chodzi o wyobraźnię. Kiedy przestanie pani traktować mężczyzn jak rywali, pojawi się przestrzeń na inne relacje. Niech pani w to uwierzy.

 

Miłość: niech zapanuje ład - TUTAJ

ZAMÓW

WYDANIE DRUKOWANE E-WYDANIE
  • Polecane
  • Popularne
  • Najnowsze
  1. Psychologia

Wredni i toksyczni ludzie – dlaczego często im ulegamy?

Przez długi czas możemy nie mieć świadomości, co toksyczni ludzie tak naprawdę robią, ale po spotkaniu z nimi czujemy się pokonani emocjonalnie. (Fot. iStock)
Przez długi czas możemy nie mieć świadomości, co toksyczni ludzie tak naprawdę robią, ale po spotkaniu z nimi czujemy się pokonani emocjonalnie. (Fot. iStock)
Każdy z nas doświadczył w swoim życiu katastrofalnych skutków obcowania z wrednymi ludźmi. Co oni tak naprawdę robią, że po kontakcie z nimi czujemy się pokonani emocjonalnie; wytrąceni z równowagi, zawstydzeni, przygnębieni i winni. Co dzieje się we wrednych umysłach? I dlaczego im ulegamy?

„Zaprosiłam ją na lunch i po pięciu minutach pożałowałam tego. Na wstępie usłyszałam, że ubieram się nawet nieźle, ale fryzurę mam okropną, powinnam koniecznie ściąć włosy. Rozejrzała się po sali: kelnerka miała »kaczy kuper«, gość przy oknie po prawej »coś obrzydliwego w oczach, spójrz tylko…«, »blondynie« przy sąsiednim stoliku nie darowała niebieskiego makijażu i krągłych kształtów. Uwagi na temat nieszczęsnej dziewczyny, jej piersi, partnera, potraw i wszystkich obecnych w restauracji stawały się coraz bardziej grubiańskie. Co jakiś czas wybuchała niekontrolowanym śmiechem. Po godzinie tego miłego spotkania czułam się tak osłabiona, że najchętniej położyłabym się do łóżka”.

„Zadzwoniłem, żeby powiedzieć mamie, że w tym roku nie będę na jej urodzinach, bo zaplanowałem wyjazd integracyjny ze swoim zespołem. W słuchawce zaległa cisza, a po chwili usłyszałem znajomy zbolały głos: »Jak myślisz, ilu jeszcze urodzin dożyję?«. Zacząłem się tłumaczyć, że przecież odwiedzę ją za kilka dni, ale nie pomogło. Czułem się paskudnie, jak zwykle, gdy do niej dzwonię”.

„Powiedzieliśmy z mężem naszej 30-letniej córce, że czas, żeby wyprowadziła się z domu i zaczęła żyć na własny rachunek. Wybuchła gniewem: »Proszę bardzo, zostanę prostytutką i wtedy będziecie szczęśliwi!«. Zamilkliśmy”. To tylko trzy z dziesiątków historii, których wysłuchałam w ostatnich latach na temat trudności w relacjach z ludźmi. A przecież są jeszcze opowieści o toksycznych mężach, żonach, partnerach, przyjaciółkach, szefach, podwładnych, współpracownikach, braciach, siostrach, sąsiadach, księżach. Znawcy psychologicznej strony tematu twierdzą, że każdy z nas doświadczył w swoim życiu katastrofalnych skutków obcowania z toksycznymi ludźmi. I nie mówimy tu o patologii, gdy relacja z drugim człowiekiem zmienia życie w piekło i zagraża naszemu istnieniu, mówimy o normalnym życiu. Przez długi czas możemy nie mieć świadomości, co toksyczni ludzie tak naprawdę robią, ale po spotkaniu z nimi czujemy się pokonani emocjonalnie: wytrąceni z równowagi, zawstydzeni, przygnębieni i winni. W kontakcie z nimi myślimy: Znów przegrałam. Zawsze się poddaję. Nie powiedziałam tego, co naprawdę czuję. Dlaczego nigdy nie przedstawiam swojego punktu widzenia? Dlaczego nie potrafię się obronić? Toksyczni ludzie wyzwalają w nas to, co najgorsze.

Czarujący i zagrażający

To mogą być niewinne zdania: „Ach, dostałaś podwyżkę? Pracujesz w dobrej firmie, skoro daje podwyżki dla zachęty”. „Straciłaś na wadze? Świetnie, ale nie powinnaś chudnąć tak gwałtownie, bo się rozchorujesz”. „Weź jeszcze jedną bułeczkę, do twarzy ci z nimi. Hej, rozchmurz się, nie znasz się na żartach?”. Lillian Glass w książce „Toksyczni ludzie” pisze, że ktoś, kto mówi niemiłe rzeczy lub sprawia ci przykrość, po czym oświadcza, że to „tylko żart”, zdradza tym samym, jak nieprzyjazne uczucia żywi wobec ciebie. Podobnie dwuznaczne komplementy mówią: „Nie lubię cię. Zazdroszczę ci. Nie mogę na ciebie patrzeć. Za kogo ty się uważasz? Ktoś musi ci pokazać twoje miejsce”.

Glass na podstawie kilkudziesięciu lat pracy terapeutycznej twierdzi, że „niewyobrażalnie olbrzymie” jest znaczenie słów, które wypowiadamy. Cytuje biblijną Księgę Przysłów: „Życie i śmierć są w mocy języka”. Toksycznych ludzi definiuje jako tych, którzy nas ranią, dręczą, ciskają w naszą stronę słownym śmieciem, nie wspierają nas, nie zachęcają do rozwoju: „Ktoś, kogo nie cieszą twoje sukcesy, kto nie życzy ci dobrze, w istocie udaremnia twoje dążenie do szczęśliwego, twórczego życia”.

Toksyczni ludzie nie znoszą tych, którzy dobrze wyglądają i odnoszą sukcesy. Ale nie znoszą też tych, którym powodzi się źle. Atakują, robią złośliwe uwagi, podświadomie pragną innych zniszczyć. Czasem wyrażają radość z powodu czyjegoś sukcesu, jednak wyraz ich twarzy i gesty przeczą słowom.

Jay Carter we „Wstrętnych mężczyznach” i „Wstrętnych kobietach” pisze, że najbardziej niebezpieczni są ci, którzy próbują nas kontrolować i manipulują nami; obniżają naszą samoocenę insynuacjami, subtelnymi oskarżeniami, poniżaniem lub tzw. szczerością, czyli „powiem ci, co z tobą nie tak”.

Wredny jest oczywiście tyran, co widać na pierwszy rzut oka, ponieważ jest grubiański, uparty („ma być tak, jak ja chcę albo wcale!”), wybuchowy, gwałtowny. Jednak równie wredny może być mężczyzna kulturalny, przystojny, towarzyski, czarujący i błyskotliwy. Toksyczni ludzie mogą być geniuszami intelektu, mogą być utalentowani artystycznie i podziwiani, a jednak gdy z nimi przebywamy, czujemy się zdezorientowani i bezsilni. Najczęściej nie zdają sobie sprawy z tego, że stanowią dla innych zagrożenie. Twój wstrętny facet może nawet wyglądać na czułego i wspierającego, pisze Carter. Dopóki nie przekonasz się, że twoje uczucia i potrzeby nic dla niego nie znaczą. Są ważne o tyle, o ile można nimi manipulować. Lojalność, oddanie, współczucie i miłość postrzega jako słabości, które można wykorzystać.

Zgadnij, co mi zrobiłeś?

Co oni robią? Są bezlitośni w dążeniu do własnego celu naszym kosztem. Życie traktują jak walkę i nienawidzą przegrywać. Stare powiedzenie: nieważne, czy przegrasz, czy wygrasz, liczy się, jak grasz, przekształcili w: nieważne, jak grasz, bylebyś wygrał.

Wiele kobiet mówi o takim doświadczeniu, które przywołuje Carter we „Wstrętnych mężczyznach”. Gdy kobieta robi to, co on chce, jest względny spokój. Ale któregoś razu wyraża swoje zdanie. „To, co nastąpiło później, było najgorszym, najbardziej poniżającym strumieniem wyzwisk, jaki kiedykolwiek usłyszałam, i miało na celu zabicie mojej duszy” – opowiada jedna z bohaterek książki. Inna: „Traktował mnie jak księżniczkę i jak więźniarkę. Pozwoliłam mu mieć absolutny wpływ na to, jak się czuję”.

„Jeśli nie będziesz zachowywać się tak, jak chcę, będziesz cierpieć” – o tej niebezpiecznej w skutkach groźbie pisze Susan Forward w książce „Szantaż emocjonalny”. Jeśli nie podporządkujesz się jego woli, jesteś samolubną, nieczułą egoistką, a nawet wredną suką, dziwką, złą matką. Przypomina to tresowanie psa. To dlatego przeciwstawienie się szantażowi emocjonalnemu jest tak trudne: trzeba uznać, że być może jestem suką, ale dłużej nie zgadzam się na takie traktowanie. W ten sposób odzyskuję swoją siłę – to ja i tylko ja decyduję, co jest dla mnie dobre, a co złe. Najbardziej niebezpiecznymi manipulatorami mogą być nasi najbliżsi. Mogą grozić, że utrudnią nam życie, jeśli nie zrobimy tego, czego chcą. Będą zaniedbywać siebie, obowiązki, zrobią sobie krzywdę, popadną w depresję. Chcą więcej niezależnie od tego, ile im dajemy. Wpadamy w poczucie winy i ulegamy. Toksyczni ludzie – kochankowie, szefowie, rodzice – mogą obiecywać nam miłość, prezenty, pieniądze, karierę, ale tylko wtedy, gdy będziemy zachowywać się zgodnie z ich wolą. Niekończąca się seria testów i żądań, mnóstwo obietnic, ale trzeba spełnić warunki, warunki, warunki, ciągle nowe i bardziej wyrafinowane.

Są jeszcze cierpiętnicy. „Zgadnij, co mi zrobiłeś?” – tę grę opanowali do perfekcji. Przygnębieni, milczący, często ze łzami w oczach wycofują się, kiedy nie realizujemy ich oczekiwań. Cierpiętnicy mogą z pozoru wydawać się słabi, ale tak naprawdę to odmiana tyranów.

Wredni stosują negatywne porównania: „spójrz na nią, ona to potrafi!”. Nie jesteśmy tak dobrzy jak inni, niepokoi nas to i czujemy się winni. Często postępują w ten sposób ci, którzy zarządzają ludźmi w pracy. Negatywne porównania wywołują fatalną atmosferę, zazdrość i rywalizację. Możemy nagle zauważyć, że staramy się osiągać nierealistyczne normy wyznaczane przez szefa, który podjudza pracowników przeciwko sobie nawzajem. Wredni ludzie manipulują nami tak, że koncentrujemy się na ich potrzebach, natomiast opuszczamy siebie; ulegamy chwilowej iluzji bezpieczeństwa, jakie uzyskaliśmy, poddając się.

Przychodzi lęk do głowy

Trudno w to uwierzyć, ale ci silni, kontrolujący, manipulujący ludzie są zalęknieni i głodni bliskości, bezradni, obawiają się, że ich zranimy albo opuścimy. W swoich głowach słyszą przewijającą się taśmę: „To się nie uda. Nigdy nie dostanę tego, czego chcę. Nie wierzę, że innych obchodzi, czego pragnę. Nie mam tego, co jest mi niezbędne, bym mogła realizować moje potrzeby. Nie wiem, czy potrafię znieść sytuację, w której stracę coś, czego pragnę. Nikt nie dba o mnie tak, jak ja dbam o innych. Zawsze tracę tych, na których mi zależy”. Pełni niechęci, a nawet pogardy w stosunku do siebie, czują się zagrożeni. Postawą: „jestem lepszy od ciebie”, maskują przekonanie: „jestem od ciebie gorszy”.

Dlaczego więc im ulegamy? Ponieważ nadmiernie pożądamy aprobaty. Boimy się złości. Pragniemy mieć spokój za wszelką cenę. Przejmujemy przesadną odpowiedzialność za życie innych. Nie czujemy się dobrze ze sobą, nie wierzymy, że zasługujemy na miłość. Ustępujemy, bo przecież on miał takie straszne życie; lepiej ustąpić, niż zranić jego uczucia. Jednak cena za uległość jest bardzo wysoka. Ciągłe przebywanie w towarzystwie toksycznej osoby może być przyczyną licznych chorób psychosomatycznych – piszą wszyscy autorzy książek o wrednych ludziach. Mogą męczyć nas chroniczne bóle głowy, nudności, bóle krzyża, możemy odczuwać suchość w gardle, skarżyć się na wysypki, ataki astmy, alergiczny kaszel, ospałość, utratę energii, depresję. Możemy cierpieć na bóle żołądka, zaburzenia łaknienia, choroby serca, a nawet wyhodować raka z powodu tłumionego sprzeciwu czy gniewu. Ulegając, nagradzamy i wzmacniamy wrednych ludzi.

Wredność jest niebezpieczna, bo zaraźliwa. Jeśli jesteśmy szantażowani w pracy, często po przyjściu do domu odgrywamy się na dzieciach. Jeśli mamy złe relacje z rodzicami, negatywne emocje przelewamy na partnera. Sami stajemy się toksyczni, odreagowując swoje frustracje na kimś słabszym czy bardziej wrażliwym.

Lillian Glass zwraca uwagę, że w każdej chwili sami jesteśmy narażeni na wredność. Uratować może nas jedynie… uczciwość wobec siebie, która oznacza, że w żadnych okolicznościach nie będziemy zgadzać się na towarzystwo innych tylko dlatego, że mogą być dla nas użyteczni. Ludzie potrafią odebrać subtelne sygnały ukryte w naszych gestach i tonie głosu, wiedzą, czy ich lubimy, czy nie; czy mamy na względzie ich dobro, czy – wręcz przeciwnie – chcemy ich wykorzystać do własnych celów. „Ludzie nie są kamieniami w rzece, po których przechodzi się, po czym je odtrąca” – przypomina Glass. I radzi: „Wiąż się tylko z osobami, które wzbogacają cię, które cenisz, szanujesz i podziwiasz”.

Polecamy książki: Lillian Glass „Toksyczni ludzie”, Rebis; Susan Forward „Szantaż emocjonalny”, GWP; Jay Carter: „Wstrętni mężczyźni” i „Wstrętne kobiety”, Helion; John Hoover „Trudni ludzie”, Helion; Susan Forward „Toksyczni rodzice”, Santorski & Co; Patricia Evans „Toksyczne słowa”, Czarna Owca; Roy H. Lubit „Toksyczni ludzie. Jak z nimi współpracować”, One Press.

  1. Psychologia

Ojciec, czyli ten obcy. Jaką rolę pełni ojciec w wychowaniu dziewczynki?

- Matka jest niezbędna do przetrwania fizycznego dziecka, a ojciec jest potrzebny, żeby dziecko się mogło stać członkiem wspólnoty. Matka reprezentuje naturę, a ojciec – kulturę - mówi psychoterapeutka psychoanalityczna Danuta Golec. (Fot. iStock)
- Matka jest niezbędna do przetrwania fizycznego dziecka, a ojciec jest potrzebny, żeby dziecko się mogło stać członkiem wspólnoty. Matka reprezentuje naturę, a ojciec – kulturę - mówi psychoterapeutka psychoanalityczna Danuta Golec. (Fot. iStock)
Najpierw pojawia się jako siła z zewnątrz, która ma za zadanie rozbić jedność dziecka z matką. Pokazuje mu świat – ze wszystkimi jego granicami i zakazami, ale też fascynującą różnorodnością. Według freudystów dla dziewczynki ojciec jest też poligonem, na którym może testować kiełkującą kobiecość. Psychoterapeutka psychoanalityczna Danuta Golec (z pewnym wsparciem Billa Murraya) wyjaśnia, jak powinna wyglądać ta relacja.

Jaką rolę odgrywa ojciec w wychowaniu córki? Jest dla niej wzorcem męskości? Opiekunem? Czym różni się jego rola od roli matki? Może to, co powiem, będzie niepoprawne politycznie, ale my, psychoterapeuci psychoanalityczni, nie mamy wątpliwości: dla dziecka – zarówno dziewczynki, jak i chłopca – najważniejsza jest matka. Czyli: matka jest tylko jedna i matka jest najważniejsza (śmiech). Mój nauczyciel, psychoanalityk Franco De Masi, twierdzi: „Jeśli są problemy z matką we wczesnym stadium rozwoju, to będą potem duże problemy psychiczne, jeśli z ojcem – to nie takie duże”. Ujmę to w dużym skrócie: matka jest niezbędna do przetrwania fizycznego dziecka, a ojciec jest potrzebny, żeby dziecko się mogło stać członkiem wspólnoty. Matka reprezentuje naturę, a ojciec – kulturę.

Niezależnie od płci dziecka? Niezależnie. Kiedy matka jest w ciąży, rolą ojca jest zapewnienie jej bezpieczeństwa i opieki – fizycznie i psychicznie. Może pomasować plecy, kupić wyprawkę dla dziecka, zawieźć do lekarza. Kiedy dziecko się rodzi, nadal pozostaje w tle i nadal powinien zapewniać matce opiekę – tym razem chroniąc ją przed nadmiarem ciekawskich krewnych albo wstając w nocy do płaczącego dziecka, żeby ona mogła trochę odpocząć. Ale cóż, piersią nie nakarmi, często też nie uspokoi, bo dziecko zna rytm serca i zapach matki, a ojciec jest dla niego ciałem obcym. I to w pewnym momencie zaczyna grać na korzyść ojca. Ponieważ może to brzmieć paradoksalnie i zaskakująco, postaram się zwięźle tę kwestię objaśnić.

Matka jest jak strefa komfortu, którą dziecko kiedyś musi opuścić, by się rozwijać. Początkowo zaspokaja ona wszystkie potrzeby dziecka, do tego stopnia, że dochodzi między nimi do pewnego zlania się, czyli oboje nie wiedzą, gdzie dokładnie kończy się matka a zaczyna dziecko, co jest „jej”, a co „jego”. Na początku istnienia, jeszcze przed narodzinami, stanowi to fakt biologiczny, a potem przez jakiś czas jest to potrzebne dla rozwoju psychicznego dziecka. I ojciec ma za zadanie pojawiać się w tej niezróżnicowanej parze, by ją stopniowo rozdzielać. Z czasem jest to bowiem coraz bardziej potrzebne – zarówno matka, jak i dziecko powinni trochę od siebie odetchnąć, wyodrębnić się.

Ta naturalna symbioza kończy się gdzieś koło 9–10 miesiąca życia dziecka, co bywa trudne. Ale by dziecko stało się człowiekiem, musi wykonać ruch, który potem powtarza się mnóstwo razy w jego dzieciństwie, a który my fachowo nazywamy „przechodzeniem od zasady przyjemności do zasady rzeczywistości”, czyli od przeżywania świata jako miejsca, w którym moje potrzeby są natychmiast zaspokajane, do przeżywania świata jako miejsca, w którym są jakieś granice, a nie samoobsługowego sklepu otwartego całą dobę. I to właśnie wnosi ojciec.

Do dziecka zaczyna docierać, że jest taki dziwny pan, który wchodzi i zabiera gdzieś mamę, a potem robi z nią różne rzeczy, na przykład robi z nią nowe dzieci. Co więcej, ona nagle zaczyna mu okazywać czułość, a do tej pory okazywała ją tylko mnie. Czyli – i to jest nowość – mama nie istnieje tylko dla mnie. Ale, uwaga, kiedy ojciec się pojawia i dziecko go rejestruje, to ono rejestruje go poprzez matkę. Tak jakby patrzyło na nią i pytało: „Lubimy tego pana czy nie?”, „A może on jest nieważny?”. Dlatego liczy się nie tylko to, co matka sądzi na temat realnego ojca jej dziecka, ale też wzorzec ojca, jaki wykształcił się w jej umyśle – nazwijmy go roboczo „wewnętrznym ojcem matki” – bo według tego wzorca traktuje swojego męża czy partnera.

A co jeśli na tym etapie w życiu dziecka ojciec nie jest obecny? Ma to wpływ na prawidłowy rozwój? Bez matki – a mam tu na myśli nie tyle matkę biologiczną, co opiekunkę dziecka, karmiącą go i opiekującą się nim 24 godziny na dobę – dziecko nie przeżyje. Natomiast bez ojca można przeżyć, co więcej – można nie mieć ojca, który uczestniczy w naszym wychowaniu, a jednocześnie mieć wspomnianego już wewnętrznego ojca, co jest potrzebne, by budować potem zdrowe relacje. Bo dziecko – jak już powiedzieliśmy – najbardziej instynktownie odczytuje nie tyle nawet swojego ojca, co wewnętrznego ojca swojej matki. Jeśli więc matkę ktoś albo coś odciąga od dziecka, jeśli ma ona jakieś swoje inne sprawy, jeśli potrafi stawiać granice – to znaczy, że ma w sobie wykształconego wewnętrznego ojca. Taka matka, nawet jeśli jest samotna, może dla rozwoju psychicznego dziecka pełnić rolę zarówno matki, jak i ojca. Chociaż na pewno nie jest to dla niej łatwe, bo to duże obciążenie – nie tylko życiowe, ale też psychiczne.

Wewnętrzna matka to bezwarunkowa miłość, wewnętrzny ojciec – granice? Tak, oczywiście w bardzo dużym skrócie. Chcę powiedzieć, że wystarczy – jeśli nie ma w życiu dziecka figury realnego ojca – by matka miała w swojej głowie przekonanie, że dziecko nie jest jej jedynym pragnieniem, bo wtedy ono to odbiera i to wspiera go w rozwoju. Choć może też się zdarzyć, że w otoczeniu dziecka jest ojciec realny, ale jest on przez matkę tak zmarginalizowany – niczym klasyczny Dulski – że nie wypełnia swojej rozwojowej roli. Bo matka nie wpuszcza go między siebie a dziecko.

Podkreślam to dlatego, żeby z jednej strony nie skazywać córek czy synów wychowanych przez samotne matki na to, że zawsze będą jacyś wybrakowani, bo to nieprawda, a z drugiej nie myśleć, że skoro ojciec był w domu, to wszystko w porządku. No i pamiętajmy, że problemy, o jakich dzisiaj rozmawiamy, kształtują się przez kilka pokoleń.

To znaczy? Zarówno matka dziecka, jak i ojciec mają – lub nie – wspomnianego wewnętrznego ojca i, oczywiście, wewnętrzną matkę, czyli psychiczne reprezentacje postaci i ról rodziców. I to jest ta baza, na której dziecko może budować własne wzorce roli ojca i matki. Największy problem pojawia się wtedy, gdy ojciec w głowie matki (lub ojca) jest nieobecny lub osłabiony, nieważny, wyautowany.

Na przykład matka nie jest w stanie postawić swojemu dziecku żadnych granic i podczas terapii okazuje się, że w jej rodzinie ojciec był takim właśnie panem Dulskim, a matka – królową ula. Jeśli do tego realny ojciec dziecka z różnych powodów nie pojawi się w jego życiu – maluch nie ma skąd czerpać tego ważnego dla jego rozwoju przekonania, że „nie wszystko mogę”. Bo ojciec jest potrzebny głównie do tego, by dziecko mogło wejść w społeczność, mogło się socjalizować, a żeby to zrobić – musi poznać i uznać pewne zakazy.

Czyli dobry ojciec powinien stanowić zasady? Bycie ojcem to złożony i niełatwy projekt, a stanowienie zasad to tylko jedno z zadań. Porozmawiajmy więc najpierw o tym, co to znaczy być ojcem.

Nie jest to kwestia biologiczna, do tego trzeba osiągnąć pewien poziom rozwoju emocjonalnego. Dobry ojciec powinien stawiać potrzeby dziecka przed swoimi, czyli być oddanym rodzicem – a to wcale nie jest dla mężczyzny takie oczywiste. Czy będzie to potrafił, zależy w dużym stopniu od tego, jakiej opieki on sam doznawał w dzieciństwie. Po drugie, bardzo ważne jest, by miał wyraźną i dojrzałą tożsamość, by wiedział, kim jest. To uchroni go przed tymi wszystkimi huśtawkami, które są w sposób naturalny wpisane w bycie ojcem.

Kolejna rzecz, kluczowa dla rodzicielstwa, a dla ojcostwa szczególnie – mężczyzna musi mieć poczucie swojej tożsamości seksualnej, czyli swojej męskości. Nie chodzi o to, by się zachwycał sobą, że ma takie piękne owłosienie i mocne mięśnie, ale by umiał rozpoznawać i doceniać różnice między płciami.

Dlaczego to takie istotne? Znów podam coś niepoprawnego politycznie, ale psychoanaliza nigdy nie była politycznie poprawna – najpierw obrazoburcza i skandaliczna, a dziś uważana za zbyt tradycjonalistyczną i niepostępową. To, co powiem, wymagałoby na pewno bardziej pogłębionego omówienia, ale wtedy napisałybyśmy książkę, a nie wywiad, więc muszę przedstawić to w skrócie, ryzykując uproszczenie tematu. Otóż według psychoanalizy różnica między płciami to jedna z tych różnic, którą zaliczamy do faktów życiowych. By zachować zdrowie psychiczne i tworzyć nieuszkadzające relacje, należy te fakty zauważyć, uszanować i docenić. Należą do nich między innymi różnice między pokoleniami i różnice między płciami. Jeśli te granice są przekraczane, a różnice niwelowane, pojawia się pole do nadużyć. Bo jeśli nie ma uznania dla tych różnic, to ojciec może równie dobrze mieć relację seksualną z córką.

Zatem faktem jest, że różnimy się płciami, co nie znaczy, że któraś z nich jest ważniejsza lub lepsza od drugiej – one po prostu są inne. Płcie mogą wymieniać się funkcjami, ale mają jednak różną biologię. Oczywiście, nie oznacza to, że ojciec ma nie angażować się w opiekę nad dzieckiem, pielęgnację niemowlęcia czy ma nie brać „tacierzyńskiego”. To są fantastyczne doświadczenia, budujące więź ojca z dzieckiem. Niemniej ojciec musi pamiętać też o swojej roli.

Zatem, żeby stać się ojcem, trzeba pogodzić się z istnieniem tych różnic. Mieć świadomość: „Jestem mężczyzną, kimś innym od kobiety, nie dewaluuję kobiecej płci, nie twierdzę, że jestem lepszy, ale wiem, że jestem różny”. Wtedy dopiero mężczyzna może się pokazać dziecku jako „ten inny”. Poza tym ojciec musi być silny psychicznie, by zniósł wykluczenie z romansu matki i niemowlęcia, musi trzymać w umyśle i dziecko, i matkę.

A kiedy ojciec staje się dla dziewczynki czymś innym niż tylko ciałem obcym czy zakazem? Kiedy na przykład staje się też obiektem pożądania? W rozwoju człowieka dwa razy dochodzi do takiej sytuacji. Pierwszy okres to tak zwana faza edypalna, drugi to okres dojrzewania, choć wtedy dużą rolę w kształtowaniu się seksualności odgrywają też rówieśnicy. Ale wróćmy do pierwszej fazy.

Istnieje wiele teorii psychoanalitycznych na temat fazy edypalnej, w pewnym skrócie możemy powiedzieć, że ojciec po raz pierwszy pojawia się jako obiekt miłości dziecka, a nie tylko ktoś, kto wkracza i zabiera mamę, około 3. roku życia. Wtedy synek zakochuje się w mamusi, a córeczka w tatusiu, czyli słyszymy te rozbrajające oświadczenia dziewczynek, że kiedy ona dorośnie albo kiedy mama umrze, to ona wyjdzie za mąż za tatę. Tyle tylko że ona tak nie myśli dosłownie, mówi o tym, że wyjdzie za mąż, bo dorośli tak robią. Ona pragnie niepodzielnej uwagi ojca.

I jak ten ojciec powinien na jej zachowanie reagować? To jest bardzo trudny moment, bo jeśli niedojrzały emocjonalnie ojciec traktuje to jako uwodzenie ze strony córki – to dochodzi do pomieszania języków. Dziewczynka testuje swoją kobiecość, chce przyciągnąć uwagę taty i odciągnąć go od mamy, z którą się jednocześnie utożsamia; krótko mówiąc, dziewczynka przeżywa silny konflikt, „konflikt edypalny”. Odpowiedź obojga rodziców jest bardzo istotna. Trzeba to delikatne uwodzenie zauważyć, ale jednocześnie traktować jak zabawę, grę, choć bardzo poważną zabawę czy grę. Niełatwe wyzwanie.

Są dwa niepowodzenia w obliczu tego zadania. Pierwsze nazywa się „triumfem edypalnym”, a drugie „upokorzeniem edypalnym”. Triumf jest wtedy, gdy dziewczynka w tym wieku rzeczywiście „wygrywa” ojca, czyli dostaje informację, że matka jest totalnie zdewaluowana. Tylko że córka tak naprawdę nie chce wygrać, ona chce jedynie poćwiczyć. Jeśli wygra, będzie skołowana. Z kolei upokorzenie to wyśmianie, odrzucenie, niezauważenie. Optymalne jest coś, co nazywamy „rozwiązaniem kompleksu Edypa”. Czyli dopóki to trwa – zazwyczaj do ok. 6. roku życia – ojciec i matka w to grają, aż dziewczynka dojdzie do wniosku: „dobra, poczekam z tym kilkanaście lat”. To nie pojawia się jako świadoma myśl, ale tak to można streścić. Dziewczynka idzie spokojnie do szkoły, zajmuje się nauką, przez kilka lat nawet nie bawi się z chłopakami, dopóki nie nadejdzie burza hormonów.

W okresie dojrzewania przychodzi więc powtórka, ale nie do końca taka sama. Nastolatka może robić to, co kilkulatka odłożyła na przyszłość – umawiać się z chłopakami, potencjalnie może nawiązać relację seksualną, a nawet urodzić dziecko. Niemniej psychicznie jeszcze wielu rzeczy się uczy i potrzebuje pomocy ojca. Czyli potrzebuje przejrzeć się w jego oczach, bezpiecznie poćwiczyć swoją kobiecość, wzmocnić pewność siebie, poczuć się atrakcyjna, chciana i kochana. I ona daje temu wyraz. A to pyta się, co tata sądzi o jej nowej sukience, a to chce wyjść późno w nocy i sprawdza, czy on ją zatrzyma. Na tym etapie ojciec w pewnym sensie pojawia się jako rywal rówieśników starających się o jego córkę, dzięki czemu ona może w bezpiecznych warunkach testować bycie kobietą. W okresie dojrzewania ojciec – który był albo za mało dojrzały, albo za mało obecny, gdy córka miała kilka lat – może wiele nadrobić i bardzo pomóc dziewczynie w stawaniu się dorosłą i pewną siebie.

To są w skrócie dwa najważniejsze etapy rozwoju dziewczynki. Przy czym ojciec na każdym z nich powinien pozostawać wrażliwy na jej potrzeby, wspierać ją, dodawać jej odwagi i zachwycać się nią.

W okresie dojrzewania ta relacja jest chyba najtrudniejsza? Na pewno zmienia się to, że córka jest już na tyle dojrzała, że ma warunki, by realizować swoją seksualność. Ale ona nadal nie chce uwieść ojca, pragnie jedynie poczuć, jak to jest, gdy bezpieczny mężczyzna patrzy na nią z błyskiem w oku. I to jest dla ojców potwornie wymagające. Często się wtedy wycofują z relacji, bo córki stają się dla nich niebezpiecznymi istotami. Mogą oczywiście pójść też w nadmierną odpowiedź na ich działania, aż do nadużycia seksualnego. Do tego oczywiście nie powinni dopuścić, to oni mają wyznaczyć granice, czyli: już nie przytulają się tak jak dawniej, córka już nie siada tacie na kolanach i nie śpią razem w łóżku. Kiedy jednak ojciec za bardzo się odsuwa, córka może poczuć się odrzucona, myśleć, że coś jest z nią nie tak. Jak wtedy najlepiej postąpić?

Sądzę, że najlepszy przykład daje film Sofii Coppoli „Między słowami”. Pamiętam, że kiedy wszedł do kin, to każda pacjentka opowiadała o nim na sesjach. Nie wiedziały dlaczego, ale niesamowicie je poruszał. To jest zresztą bardzo dobry film i ogromnie mi się podobał, ale długo nie rozumiałam, co w sobie ma, że wywiera takie wrażenie, aż dotarło do mnie, że to jedna z piękniejszych opowieści o ojcostwie.

O ojcostwie? Nigdy tak na niego nie patrzyłam. Jest tam oczywiście opowiedziana historia niedoszłego romansu mężczyzny, granego przez Billa Murraya, który ma swoje lata, swoją żonę i dzieci, a podczas wyjazdu do Japonii nawiązuje relację z młodą kobietą (graną przez Scarlett Johansson), tak naiwną i niewinną, że równie dobrze mogłaby mieć 15 lat. Jeśli zdejmiemy na chwilę z głównego bohatera ciężar żony i dzieci – to jego postawa w subtelny sposób odzwierciedla to, co powinien dawać ojciec dorastającej córce. On przecież bawi się z nią, słucha jej, poświęca jej czas, rozmawia wtedy, kiedy ona tego potrzebuje. Jest tam piękna scena, kiedy oboje leżą na łóżku i on jej mówi, żeby się nie martwiła, że wszystko dobrze się ułoży, że jeszcze odkryje, co chce w życiu robić, że to, co boli, też kiedyś minie, a potem pojawią się dzieci i będzie chciała spędzać z nimi każdą chwilę. Tłumaczy jej, że dorosłość to czasem trudna, ale ostatecznie bardzo satysfakcjonująca rzecz. A kiedy ona chce wyjść na miasto i pobawić się, on idzie z nią, zaś gdy wracają i ona zasypia w jego pokoju, on zanosi ją na rękach do jej łóżka, kładzie i przykrywa kołdrą. To jest ten moment, kiedy między nimi mogłoby się wydarzyć coś więcej, ale on potrafi wyznaczyć granice i swoje pragnienia realizuje w kontakcie z inną kobietą, starszą od Scarlett Johansson. Ona, oczywiście, jest na niego za to bardzo obrażona. Młoda kobieta ciągle bada granice „ojca”, ale on je zachowuje. Na koniec filmu Bill Murray szepcze dziewczynie coś do ucha, nie wiemy co, ale widzimy, że ona spokojnie odchodzi do swojego życia. To jest naprawdę piękna opowieść o relacji córki i ojca. Niedawno dotarło do mnie, że nawet umiejscowienie akcji filmu w Japonii, tak obcej i dziwnej, jest jakimś metaforycznym wyrazem ojcostwa, czyli przestrzeni „tego obcego”, „tego innego”.

A czy prawdą jest, że kobiety, których relacje z ojcem nie ewoluowały w takim kierunku, jaki omówiłyśmy i jaki pokazuje metaforycznie film „Między słowami” – będą miały problemy w kontaktach z mężczyznami? Takie problemy pojawiają się, gdy kobieta ma kłopot z wewnętrzną reprezentacją ojca, co może wynikać z tego, że realnego ojca nie było lub się odsunął. Może być także skutkiem tego, jaki obraz ojca przekazała realna matka. Powtórzę raz jeszcze: najważniejsze jest to, co ma w głowie matka, jaki jest jej wewnętrzny ojciec. Jeśli matka nie da córce dobrego przekazu na temat roli mężczyzny, córka będzie miała kłopoty w relacjach z mężczyznami. Może na przykład powtarzać niefortunne wybory partnerów albo mieć trudności ze zniesieniem wymogów wpisanych w stały związek.

Czyli nie tyle wybieramy partnera na wzór naszego ojca, ile na wzór naszego wewnętrznego ojca? Wybieramy go na wzór wewnętrznego ojca naszej matki. Który też niekoniecznie musiał powstać na kanwie jej realnego ojca. To może być dla wielu kobiet zaskakujące, bo przecież uczy się nas, że jaki ojciec, taki mąż. I mam nadzieję, że okaże się pouczające. Bo sposób, w jaki matki wprowadzają w życie dziecka rolę i postać ojca, ma ogromne znaczenie. Jeśli matka jest w konflikcie z ojcem córki, musi bardzo uważać, by nie przekazać córce obrazu zdewaluowanego mężczyzny.

To nie są łatwe sytuacje i trudno doradzać, jak je rozwiązać. Na pewno wymagają namysłu i uwzględniania potrzeb córki – która nie musi wiedzieć wszystkiego o konfliktach rodziców, a na pewno nie powinna być zmuszana do sojuszu z matką i odrzucania ojca.

  1. Psychologia

Tata i nastolatka - trudna, ważna relacja

Zespół naukowców z Uniwersytetu w Oxfordzie zaobserwował szczególnie silną zależność między zaangażowaniem ojca w wychowanie nastoletniej córki a brakiem u niej problemów psychicznych w dorosłym życiu. (Fot. iStock)
Zespół naukowców z Uniwersytetu w Oxfordzie zaobserwował szczególnie silną zależność między zaangażowaniem ojca w wychowanie nastoletniej córki a brakiem u niej problemów psychicznych w dorosłym życiu. (Fot. iStock)
Tym razem coś tylko dla ojców... Gdy córcia wchodzi w okres dojrzewania, ty stawiasz czoła problemom wieku średniego. Najprostsze byłoby wycofać się z jej życia. Tato! Właśnie tego nie wolno ci zrobić!

Bycie ojcem nastolatki to niewdzięczna i niestety wyjątkowo mało satysfakcjonująca rola. Przestajesz być wyrocznią, a stajesz się tarczą strzelniczą lub workiem treningowym służącym do odreagowania młodzieńczych frustracji. W dodatku sam masz problem z tym, czy traktować ją jeszcze jako małą dziewczynkę, czy już jako dorosłą kobietę. Okazywać czułość, a może trzymać się na dystans?

Wielu mężczyzn w tym czasie instynktownie oddaje wychowanie córki w ręce partnerki, usuwając się w cień. To błąd! Ojciec jest potrzebny dziewczynie na każdym etapie życie, a zwłaszcza w okresie, w którym kształtuje się jej stosunek do własnego ciała i wyrabia opinia na temat płci przeciwnej.

Jak to rozumieć?

Ojcowie, którzy do tej pory znakomicie radzili sobie w tej roli, stają się nieporadni i zagubieni w momencie, gdy w życie ich córek wkraczają chłopcy, kosmetyki, dyskoteki, a przede wszystkim bunt. Nie rozumieją, co znaczą te emocjonalne, czasem wrogie, ale przede wszystkim irytujące zachowania nastolatki. Też tak masz? Na szczęście większość z nich da się w prosty sposób wyjaśnić.

Jeśli córka...

...trzaska drzwiami – pokazuje ci, że dorasta i ma swoje zdanie. Jednocześnie też mówi, że się ciebie nie boi- i bardzo dobrze!;

...wrzeszczy, płacze, histeryzuje – to znak, że nie radzi sobie ze swoimi emocjami. Najczęściej nastolatka zachowuje się tak, gdy zabrnęła w ślepy zaułek i nie wie, jak z tej sytuacji wyjść z twarzą;

...ubiera się w wyzywający lub niechlujny sposób, mimo że kilka razy zwróciłeś jej uwagę, że taki strój jest niedopuszczalny – nie martw się, ona nie szuka zaczepki, tylko akceptacji w grupie rówieśniczej;

...zapomina o obowiązkach domowych – robi tak, bo wie, że ktoś w domu je za nią wykona;

...wyłącza się, jakby w ogóle cię nie słuchała – najprawdopodobniej zrzędzisz, mówisz za długo i nie na temat. Poza tym nastolatki interesują się głównie własnymi sprawami, problemy innych są dla nich mało istotne;

 
...mówi lub krzyczy, że nic nie rozumiesz, żebyś jej nie mówił, co ma robić – tak naprawdę ma do ciebie pretensje, że za mało uwagi poświęcasz jej na co dzień, że nie interesuje cię jej świat i jej życie;

...rzuca na odchodnym: „dziś już jestem umówiona”, gdy jej mówisz, że zaplanowałeś fantastyczne popołudnie w domu – bynajmniej nie chce ci zrobić na złość. Żyje w ciągłym rozdarciu między oczekiwaniami rodziny („zostań w domu i nie marnuj czasu”) a grupy rówieśniczej („wyjdź z domu i strać trochę czasu”). Presja grupy jest zazwyczaj silniejsza, a konsekwencje odrzucenia przez rówieśników są w tym wieku dotkliwsze niż brak akceptacji ze strony rodziców;

...snuje się po domu i nic nie robi – wykorzystuje czas na coś bardzo w tym wieku cennego: na dorastanie. Dziewczynki muszą mieć też czas na nicnierobienie!

...obgaduje cię przed swoimi znajomymi – a ty nie żalisz się na nią swojemu koledze? Dzieci, tak samo jak my o nich, rozmawiają o nas z innymi, a ponieważ są szczere, mówią zwykle prawdę. Nastolatka wyczuje każdy rozdźwięk między twoją deklaracją a zachowaniem, więc miej się na baczności.

...odburkuje ci coś w odpowiedzi na spokojnie zadane pytanie – najprawdopodobniej wyczuwa, że pytasz na odczepnego, albo masz coś w zanadrzu i jesteś na nią zły. Albo: poświęcasz jej za mało czasu i w ten sposób cię karze;

...wzrusza ramionami, gdy pokazujesz jej coś ciekawego, a po dwóch dniach przybiega do ciebie i chwali się, że dowiedziała się o tym… od koleżanki – w tym wieku dziewczyna nie chce się niczego uczyć od rodziców;

...zachowuje się niegrzecznie przy osobach, na których zdaniu najbardziej ci zależy – cóż, to wiek, gdy dziecko buntuje się przeciwko zasadom obowiązującym w domu i musi ten sprzeciw zamanifestować.

Bądź przy niej

Jeśli jesteś właśnie na etapie myślenia, że nigdy już nie uda ci się ułożyć sobie „normalnych” stosunków z córką, uspokój się – to minie. Co nie znaczy, że powinieneś „wziąć na przeczekanie”. Okres dojrzewania to niezwykle istotny okres w życiu twojej córki. Nie wolno go przegapić! Twoje zadanie to, bez względu na trudy, trwać przy córce. Co więcej, nawet jeśli wydaje ci się, że jawnie odrzuca twoje rady i wyklucza cię ze swojego świata, to tylko pozory. Tak naprawdę pokazuje ci, jak bardzo cię potrzebuje.

Pamiętaj:

  • Nawet jeśli córka zniechęca cię do jakichkolwiek kontaktów, nie daj się nabrać. Ona tylko wypróbowuje twoją miłość i jej granice.
  •  Bądź pewny w roli ojca. Traktuj ją jako przywilej, dzięki któremu masz dostęp do wspaniałego obszaru, jakim jest świat nastolatki.
  •  Nie zaniedbuj kontaktu fizycznego. Mimo całej swojej szorstkości, nastolatka bardzo go potrzebuje. Częściej niż słowa wystarczy zwykły całus w czoło na dobranoc.
  •  Jak najczęściej bądź wesoły, pogodny, żartuj – po prostu buduj dobrą atmosferę w domu.
  •  Poświęcaj jej swój czas. To, na co go wykorzystacie, ma podrzędne znaczenie. Może to być „tylko” wspólne oglądanie telewizji czy zjedzenie obiadu.
  •  Chwal się córką przed znajomymi, wychodźcie razem z domu. Niech widzi, że chętnie się z nią pokazujesz, nawet jeśli ma zły humor.
  •  Zachęcaj, by odwiedziła cię w pracy, przedstaw ją swoim współpracownikom, niech widzi swoje zdjęcia na twoim biurku, a obcy ludzie mówią, że tatuś wciąż się nią chwali.
  •  Nigdy jej nie krytykuj. Jeśli coś ci się nie podoba, powiedz raczej: „Hm, czyli tak to chcesz zrobić?”.
 

Dbaj o dobry kontakt

Nie układa się wam? Nie rozumiesz jej i nie potrafisz z nią rozmawiać, ale chcesz nad tym popracować? Kochasz córkę i chcesz, żeby wiedziała, że jest dla ciebie ważna. Jak to wyrazić?

Wpadłeś na pomysł, by wyjść wcześniej z pracy, pojechać do jej szkoły, wywołać ją z lekcji, dać ogromnego misia i powiedzieć, że jesteś bardzo zapracowany, ale chcesz, by wiedziała, że jest dla ciebie najważniejsza i zawsze może na ciebie liczyć?

Hm, oczywiście możesz tak zrobić, ale córka raczej nie uwierzy w twoje dobre chęci, narobisz jej tylko wstydu w szkole, czego długo ci nie wybaczy. Może nawet pomyśli, że nie zrobiłeś tego bezinteresownie. Znacznie bezpieczniej i ciekawiej jest spróbować po prostu ją lepiej poznać. Zapytaj na przykład, czego ostatnio słucha. Co to za zespół? Poproś, żeby nagrała ci kilka kawałków na płytę, którą zamierzasz słuchać w samochodzie w drodze do pracy. A potem powiedz, który fragment najbardziej ci się podobał. Nie tylko dowiesz się, jaki ma gust, ale też będziesz na bieżąco z tym, czego nastolatki teraz słuchają. Córka doceni twoje zainteresowanie, a temat do rozmowy sam się pojawi. No i nie będziesz mieć problemu z prezentem na jej urodziny.

Córce zrobi się też miło, kiedy np. zadzwonisz do niej z pracy i zapytasz, co można kupić dziewczynie w jej wieku, bo córka kolegi z pracy ma imieniny i on nie wie, jaki prezent jej się spodoba. Potem napisz SMS, że bardzo wam pomogła i oczywiście kup jej coś z wymienionych rzeczy, dodając komentarz: „Dzięki za konsultacje”.

Noś przy sobie jej zdjęcie: w portfelu, w widocznym miejscu. Jeśli masz tam jej fotkę z okresu, gdy była malutka, teraz czas dołożyć taką, na której jest nastolatką. Inaczej wysyłasz jej sygnał, że wolałeś, kiedy była dzieckiem. Najlepiej powiedz, by sama je dla ciebie wybrała. I jakiekolwiek ci da, zachwyć się jej wyborem.

I co najważniejsze, nie wykonuj takich gestów jedynie od święta. Gdy zobaczysz, że ogląda jakiś film, postaraj się obejrzeć go razem z nią. Potem zapytaj, co o nim sądzi. Jeśli ma własny pokój, zaglądaj do niej pod byle pretekstem (pamiętaj: zawsze najpierw zapukaj i zaczekaj na „proszę”!). Rozejrzyj się i powiedz, że fajną ma tu atmosferę.

Nigdy:

  •  nie krytykuj wprost jej wyglądu, nie wspominaj o wadach budowy czy niedoskonałościach jej ciała,
  •  nie śmiej się z tego, jak się ubiera i czego słucha,
  •  nie komentuj wyglądu i zachowania jej znajomych,
  •  nie mów: „twoimi jedynymi zadaniami są nauka i domowe obowiązki”,
  •  nie unikaj przebywania z córką sam na sam,
  •  nie powtarzaj, że chłopcom chodzi tylko o jedno,
  •  nie porównuj córki do siebie w jej wieku, rodzeństwa czy dzieci sąsiadów,
  •  nie mów, że dopóki mieszka pod twoim dachem, ma być ci posłuszna,
  •  nie mów źle o jej matce,
  •  nawet niechcący nie sugeruj, że dziewczynki są od chłopców słabsze, mniej inteligentne czy mniej zdolne.

Na całe życie

Badacze Josh McDowell i Norm Wakefield szczegółowo zajęli się wpływem ojca na osobowość i szeroko pojęte sukcesy życiowe dzieci. W książce ich autorstwa „Zadziwiający wpływ tatusia” czytamy: „Zdolność kobiety do nawiązywania więzi uczuciowej i, co za tym idzie, do udanego związku z mężczyzną, związana jest z jej stosunkiem do ojca”.

Z kolei zespół naukowców z Uniwersytetu w Oxfordzie, działający pod kierunkiem Eirini Flouri, zaobserwował szczególnie silną zależność między zaangażowaniem ojca w wychowanie nastoletniej córki a brakiem u niej problemów psychicznych w dorosłym życiu.

Może więc – mimo niewątpliwego wysiłku, a nieraz braku bieżącej satysfakcji – dobrze być wspaniałym tatą?

  1. Psychologia

Obecność to najważniejszy dar, jaki ojciec może dać córce. O relacjach ojca z córką

Ojcowie, którzy aktywnie opiekują się dziećmi, lepiej radzą sobie w relacjach z innymi ludźmi. A to wpływa także na ich zawodową karierę. Aktywne ojcostwo po prostu się opłaca. (Fot. iStock)
Ojcowie, którzy aktywnie opiekują się dziećmi, lepiej radzą sobie w relacjach z innymi ludźmi. A to wpływa także na ich zawodową karierę. Aktywne ojcostwo po prostu się opłaca. (Fot. iStock)
Kobiety sukcesu przyznają, że to ojcu zawdzięczają własną determinację i siłę do działania. Bo to on poświęcał im czas, rozmawiał z nimi o pracy, dopingował do aktywności fizycznej. Jednak zbudowanie więzi z córką to dla mężczyzny trudne zadanie. Dziewczynka należy przecież do nieznanego – kobiecego świata.

Tymczasem według badań Ann F. Caron, amerykańskiej psycholog specjalizującej się w problemach rozwojowych dziewcząt, niemal połowa córek wychowuje się w domu bez ojca przez co najmniej rok swego dzieciństwa. A gdy ojciec spędza z córką tak mało czasu i równie mało z nią rozmawia, ma też nikły wpływ na jej wychowanie. Może być jednak inaczej, dowodzą tego przypadki rodzin, w których matka jest chora lub zaburzona (np. nadopiekuńcza lub uzależniona) – wtedy to ojciec bierze na siebie ciężar związany z opieką nad córką. Potwierdza to Małgorzata, lat 50, dziennikarka: – Moja mama była autorytarna, nieczuła, oschła, wiecznie na wszystko narzekała. To tata mnie przytulał, opowiadał mi bajki, piekł ze mną ciasteczka, ubierał choinkę. Mogłam mu się zwierzać, wiedziałam, że mnie nie zawiedzie. Czułam się przez niego akceptowana, kochana. Porównywałam potem do niego każdego chłopaka. Teraz, kiedy sama jestem mamą i żoną, jeszcze bardziej rozumiem, jak wiele mu zawdzięczam.

Ann F. Caron dowodzi, że córki, którym ojcowie dawali ciepło i uwagę, uczyli sprawności fizycznej, grali w gry, zabierali na wyprawy – stały się niezależne, pewne siebie, aktywne, odważne. Zdecydowanie lepiej radziły sobie potem w życiu niż ich koleżanki pozbawione takiej opieki. Kobiety sukcesu przyznają, że to ojcu zawdzięczają własną determinację i siłę do działania. Bo to on poświęcał im czas, rozmawiał o pracy, dopingował do aktywności fizycznej. Najczęściej jednak ojciec jest niedostępny fizycznie lub emocjonalnie. Bez względu na to, czy mieszka razem z córką, czy nie, czas, który z nią spędza, ogranicza się do krótkich chwil chwytanych w biegu.

Warto rozmawiać

Ale i krótkie chwile spędzone razem z ojcem (swobodne, bez kazań, pouczeń) są bardzo cenne. Zwłaszcza dla nastolatki. Nawet jeśli córka nie chce mówić o sobie, to lubi słuchać o jego pracy, o tym, co on myśli na tematy polityczne, o jego przygodach z młodości. W ten sposób poznaje ojca, zostaje wprowadzona w jego świat, czuje, że jest dla niego ważna. Ojcowie mają jednak problem z rozmową w ogóle, a z rozmową z córką w szczególności. Łatwiej im rozwiązać konkretny problem, niż po prostu wysłuchać, co ma do powiedzenia. Ona mówi mu coś dla samej potrzeby wygadania się, a on chce od razu interweniować. Z trudem przyznaje jej rację. Bo to on chce być autorytetem.

Kasia, 18-latka: – Mój ojciec nigdy nie przyzna się, że czegoś nie wie albo że się pomylił. Nazywamy go z mamą Tatą Wszystkowiedzącym. Nawet jeśli przyłapiemy go na błędzie, tłumaczy się tak długo, aż powiem dla świętego spokoju: „no dobra, niech ci będzie”. Gdy mówię mu, że czegoś nie zrobię, to albo mi przerywa w pół zdania, albo mówi swoje słynne: „podaj mi trzy powody, dla których nie chcesz tego zrobić”. On po prostu nie rozumie, że człowiek może zwyczajnie czegoś, ot tak, nie chcieć. Nie wiem, co mu powiedzieć, więc udaję, że to robię.

Ojcowie często nie dopuszczają żadnej dyskusji. Ma być tak, jak oni chcą i koniec. I zamiast sztuki dyskutowania córki uczą się pomijania ważnych dla siebie kwestii, ponieważ ich własne argumenty wydają im się głupie w porównaniu z dojrzałymi, logicznymi wypowiedziami ojca. Gdy odkrywają, że ojcowie nie potrafią znieść konfrontacji, stosują coś w rodzaju biernego oporu – przeczekują, rezygnując z dyskusji. W ten sposób obie strony tracą możliwość poznania siebie.

Psychologowie z Centrum Badań nad Rozwojem Młodzieży w Waszyngtonie zapytali nastolatki, co lubią robić wspólnie z rodzicami. 27 procent odpowiedziało, że niczego nie lubią robić z ojcem, a tylko 7 – że niczego z matką. Jako powód niechęci do wspólnych zajęć z ojcem podały: Nie wyobrażamy sobie, żeby dobrze bawić się z kimś, kto nami komenderuje. W innych badaniach poproszono nastolatki, aby do zaproponowanych tematów rozmów wybrały osobę, z którą chciałyby o nich porozmawiać. Ojciec wybierany był tylko w dwóch przypadkach: rozmowy o pracy zawodowej i przekonaniach politycznych. Ponad 60 procent dziewcząt odpowiedziało, że niechętnie rozmawiałoby z ojcami o seksie, chłopaku, małżeństwie, a 50 procent nie chciałoby dyskutować z ojcem o znajomych, uczuciach do matki, szkole.

Kasia potwierdza: – Jak mogłabym rozmawiać szczerze na te tematy z ojcem, skoro on zawsze wie, co powinnam robić. Wchodzi do domu i nawet się nie przywita, tylko pyta z wyrzutem: „dlaczego nie odrabiasz lekcji?”. Gdy mu mówię, że właśnie skończyłam, on na to: „weź książkę, nie siedź tak”. Po czym sam siada przed telewizorem. Czy z kimś takim można gadać o seksie? Ojciec traktujący dorastającą córkę jak dziecko, dający jej do zrozumienia, że wie lepiej, szybko przestaje mieć na nią wpływ. Z kolei ojciec, który próbuje rozmawiać, nie powinien zrażać się, gdy córka unika intymnych zwierzeń. Dobrze jest wciągać ją w dyskusje na inne tematy. Dzięki słuchaniu i wypowiadaniu się córka nauczy się racjonalnej konwersacji, analizowania, argumentowania, formułowania własnych opinii. Podstawową zasadą takich rozmów jest jednak to, że zaczynamy je od wysłuchania tego, co córka ma do powiedzenia.

Trudna kobiecość

Jedną z trudności w relacjach ojca z córką jest jej kobiecość, czyli pierwsza miesiączka, rosnące piersi, zmiana wyglądu ciała. Źle, gdy pierwszych symptomów dojrzewania ojciec nie zauważa, jeszcze gorzej – gdy je wykpiwa albo wykorzystuje. Z badań wynika, że często dokucza córce z powodu rosnącego biustu. O miesiączce na ogół się nie dowiaduje. A powinien, bo – jak przekonuje Ann F. Caron – dziewczęta, które powiedziały o tym ojcu, bardziej pozytywnie oceniały swoje dojrzewanie niż te, które tę informację ukryły. Jak powinien zareagować ojciec na taką wiadomość? Nie zawstydzać, tylko po prostu powiedzieć: „to wspaniale”. Nic więcej.

Beata, 24-latka, opowiada, jak ojciec emocjonował się jej dorastaniem: – „Nie do wiary, moja córka ma cycuszki”, oznajmiał wszem i wobec. Nie widział nic złego w tym, że paradował przede mną i koleżankami w slipkach. Powiedziałam mu kiedyś, żeby się ubrał, że mama nie biega przy obcych w staniku. Na co on: „kobieta nie może, ale facet to co innego”. Na samo wspomnienie tamtych słów czuję się zawstydzona. Ojcowie też bywają zakłopotani zmieniającym się wyglądem córki. Powinni jej o tym powiedzieć, ale delikatnie, taktownie. Tak, aby nie sprawić, że poczuje się zawstydzona swoim ciałem. Nie mogą obruszać się, gdy córka odmawia przytulania, pocałunków, siadania na kolanach. To wcale nie znaczy, że go odrzuca. Po prostu jest skrępowana fizycznym kontaktem z ojcem – mężczyzną. Nadal pragnie jego czułości, ale krótki uścisk, pogładzenie po głowie wystarczą. Niestety, niektórzy ojcowie przekraczają granice intymności córki, a bywa, że wykorzystują je seksualnie. To prawdziwy dramat dla młodej kobiety. Rzutuje na całe jej życie, nie tylko erotyczne.

Nieobecność nieusprawiedliwiona

Grażyna, 16-latka: – Mój tata rozmawia ze mną na tematy męsko-damskie przez mamę. Gdy chce mi coś przekazać, o coś spytać, mówi jej, a ona przekazuje mnie. Działa to też w drugą stronę: kiedy ja chcę o czymś powiedzieć ojcu, najpierw mówię mamie. W wielu rodzinach matka jest pośrednikiem między ojcem a córką. Gdy taka praktyka filtrowania informacji przez matkę jest stała, ojciec i córka tak naprawdę nigdy się nie poznają. Czasem matki w swoim mniemaniu chronią w ten sposób zapracowanych mężów przed dodatkowym stresem. A córki są przekonane, że ojciec się nimi nie interesuje. Dlatego zdecydowanie lepiej – i dla rodziców, i córek – przekazywać wszelkie informacje – bez względu na to, czy są dobre, czy trudne – bezpośrednio. Wtedy córki doświadczają realności własnych ojców.

Niektórzy ojcowie traktują swoje córki jak księżniczki. Spełniają ich zachcianki, pozwalają na wiele więcej niż synom, a nawet zawierają z nimi koalicje przeciwko matkom. Córeczki tatusia potrafią to wykorzystać, owijając sobie ojców wokół palca. A potem dziwią się, że taka strategia nie sprawdza się w relacji z innymi mężczyznami. Prawdziwy ojciec to jednak ktoś więcej niż wielbiciel, a nawet dobry przyjaciel, który bez względu na wszystko zawsze stoi przy córce, wspiera ją, daje poczucie bezpieczeństwa. Powinien też wymagać, a gdy trzeba, umieć powiedzieć „nie”. Być kimś, kto uczy, jak dotrzymywać zobowiązań, jak być uważnym na potrzeby innych i jak mieć swój wkład w życie rodziny. Prawdziwy ojciec nie zastrasza córki, nie atakuje jej, nie wyśmiewa. Ma autorytet zdobyty własnym przykładem, ale także poczucie humoru i dystans do siebie.

Zdrowa relacja ojca z córką opiera się na wzajemnym szacunku, którego on powinien ją nauczyć. Obecność to najważniejszy dar, jaki ojciec może dać córce. Nawet jeśli jest bardzo zapracowany, może tak zaplanować zajęcia, żeby mieć dla niej czas. Może do niej zadzwonić, napisać mejla. Może po przyjściu z pracy zrobić coś tylko z nią – pójść na spacer, pobawić się, pograć w szachy. Dla córki to szalenie ważne, żeby ojciec uczestniczył w znaczących wydarzeniach jej życia – poszedł na występ w przedszkolu, zorganizował urodziny, zawiózł na bal maturalny. Współcześni młodzi ojcowie mają coraz większą świadomość swojej roli. Uczestniczą w porodach, biorą urlopy tacierzyńskie, dzielą się z matką opieką nad dziećmi. Zaangażowane ojcostwo dobrze wróży rozwojowi córek. Ale i ojcom wyjdzie na dobre. Michael Gurian w książce „Wspaniały świat dziewcząt” pisze, że ci, którzy aktywnie opiekują się dziećmi, lepiej radzą sobie w relacjach z innymi ludźmi. A to wpływa także na ich zawodową karierę. Aktywne ojcostwo po prostu się opłaca.

Lektury dla ojców córek: Michael Gurian „Wspaniały świat dziewcząt”, Wydawnictwo Rebis, Gisela Preuschoff „Wychowywanie dziewcząt”, Wydawnictwo Rebis, Mary Pipher „Ocalić Ofelię”, Wydawnictwo Media Rodzina, H. Rudolph Schaffer „Psychologia dziecka”, Wydawnictwo PWN.

  1. Psychologia

Puste relacje - zamiast miłości i wsparcia, ból i samotność. Czy taki związek ma szansę?

Puste relacje to takie, w których zamiast miłości, radości, bezinteresownej życzliwości i wsparcia doświadczamy emocjonalnego bólu, przemocy i braku intymności. (Fot. iStock)
Puste relacje to takie, w których zamiast miłości, radości, bezinteresownej życzliwości i wsparcia doświadczamy emocjonalnego bólu, przemocy i braku intymności. (Fot. iStock)
Doświadczamy w nich emocjonalnego bólu, braku intymności i satysfakcji, wszelkiego rodzaju przemocy. Zamiast miłości, radości, bezinteresownej życzliwości i wsparcia. Warto przyjrzeć się, w jakich relacjach żyjemy.

Susan Chapman w książce „Five Keys to Mindful Relationships” opisuje puste relacje i podaje alternatywę dla nich. Te pierwsze nazywa związkami kokonami, w których funkcjonujemy bez świadomości. Czyli, będąc w nich, poddajemy się w sposób nieświadomy rządzącymi nami schematami. Ulegając tym mechanizmom, wybieramy życie w smutku, niepokoju, niespełnieniu. W pustych relacjach doświadczamy braku troski, szacunku, uczuć. Cena, jaką za to płacimy, jest wysoka. Rezygnujemy z jakiejś części siebie, po prostu siebie zdradzamy. Aby zostać w takiej relacji, trzeba się znieczulić, zapomnieć o emocjonalnych i fizycznych potrzebach, o swoich marzeniach.

Champan porównuje to do życia w kokonie, ponieważ ukrywamy się, myląc ten stan z poczuciem bezpieczeństwa. To fałsz, w który wierzymy, bo tak bardzo lękamy się zmiany. Kryje się pod tym jeszcze głębiej schowany lęk, że nikt inny nas nie pokocha, albo że nie damy rady żyć w pojedynkę. Więc godzimy się na relację taką, jaka ona jest, chociaż w ten sposób sami się krzywdzimy. Skazujemy się na iluzję bliskości i intymności, by uniknąć tego, co budzi nasz strach. Najczęściej chodzi o bycie sobą.

Paradoksalnie tendencję do życia w „relacjach kokonach” mają ludzie wrażliwi, o dużej emocjonalności, ponieważ boją się siły swych uczuć. Miłość jest u nich mylona z głodem doświadczania uczuć, z ogromną potrzebą bliskości i przynależności. Ponieważ te uczucia podszyte są lękiem, lęk ten przyciąga partnerów, którzy są nieczuli. Łącząc się z nimi z tego gorącego pragnienia, wrażliwcy tracą swoje osobiste granice, tłumiąc swoje potrzeby. I zostają w krzywdzących relacjach z powodu fałszywego poczucia bezpieczeństwa, godząc się na rozczarowanie, zranienia, uczuciową pustkę. Pojawia się poczucie izolacji i wyobcowania, a wreszcie rozpacz.

Susan Chapman pisze też o prawdziwej, zdrowej relacji. Jest w niej bezwarunkowa miłość. Po czym rozpoznać ten stan? Po tym, że mamy otwarty umysł, świadomość i uważność na codzienne życie, na siebie i na partnera. Po tym, że nasze serce jest delikatne, bo otwarte, posiadamy zdolność do odczuwania radości, wiemy co to zachwyt chwilą. Mamy pełny dostęp do współczucia dla siebie i dlatego w każdej chwili możemy ofiarować ją partnerowi. Zyskujemy ją poprzez poznanie własnego lęku przed tym, że nie doświadczymy miłości. Potrafimy wejrzeć w niego, zaakceptować go i zaryzykować bliskość w prawdziwej relacji.