Swoboda w kontaktach z ludźmi, rzucanie głośnych żartów czy wysoka pozycja zawodowa wcale nie muszą być dowodem na czyjąś pewność siebie. Czasem to właśnie za maską towarzyskiej energii kryje się napięcie, niezdrowa potrzeba akceptacji czy lęk przed odrzuceniem.
Kiedy słyszymy słowo „nieśmiałość”, najczęściej wyobrażamy sobie osobę stojącą z boku, milczącą, nieco skuloną, jakby próbowała zniknąć. Taki obraz rzeczywiście bywa prawdziwy, ale najczęściej dotyczy dzieciństwa.
Wiele z nas było kiedyś nieśmiałymi dziewczynkami, które w większych grupach nagle traciły głos, a szkolne przedstawienia czy odpowiedzi przy tablicy wywoływały u nich ogromny stres. Z czasem jednak życie przyniosło nam doświadczenia, które nauczyły nas lepiej funkcjonować w grupie i szybciej oswajać nowe sytuacje. Imprezy, wyjazdy, studia, praca nie sprawiły jednak, że nasz nieśmiałość znika. Po prostu teraz wiemy, jak nią zarządzać.
Wypracowałyśmy strategie zachowania, które pozwalają nam prowadzić normalne życie – zarówno prywatne, jak i zawodowe. Niektórym z nas wyszło to aż tak dobrze, że zewnątrz możemy nawet sprawiać wrażenie osób pewnych siebie. W środku wciąż jednak jesteśmy tą małą dziewczynką, która nie chce być oceniana, wyśmiana, odrzucona. Dlatego wciąż przejawiamy zachowania, których naprawdę przebojowe osoby nie mają w swoim repertuarze. Oto dwa, które wskazali autorzy badania „Impact of Shyness on Self-Esteem: The Mediating Effect of Self-Presentation”.
Osoby niepewne siebie rzadko otwarcie mówią o swoich sukcesach. Nawet jeśli wydarzyło się coś ważnego lub wartego uwagi, bardzo szybko próbują to zbagatelizować. Robią to na kilka różnych sposobów.
Pierwszym z nich jest samokrytyczny humor i autoironia. Gdy ktoś zaczyna je chwalić lub dopytywać o sukces, natychmiast kierują rozmowę w stronę żartów z samych siebie. Czasem dotyczą one zupełnie innych tematów, np. wyglądu, drobnych potknięć czy błahych sytuacji. Robią wszystko, aby tylko odsunąć uwagę od własnego osiągnięcia.
Drugą strategią jest podkreślanie swoich błędów. Kiedy nieśmiała osoba opowiada o czymś, co zrobiła dobrze, zamiast mówić o tym, co się udało, skupia się na tym, co poszło nie tak. Nawet jeśli pozytywnych elementów było wiele, a potknięcie tylko jedno, to właśnie ono staje się sednem powieści.
Często też przypisują swoje sukcesy szczęściu. „Udało mi się”, „miałam farta”, „ktoś mi pomógł” – takie sformułowania padają z ich ust znacznie częściej niż odniesienie do wysiłku, jaki włożyły w dany projekt.
Inną charakterystyczną tendencją jest tzw. obniżanie oczekiwań otoczenia. Osoby nieśmiałe zakładają, że istnieje duże ryzyko porażki, dlatego próbują uprzedzić ewentualną krytykę, która może na nie spaść. Zanim ktoś zdąży je ocenić, same zaczynają mówić o swoich słabościach, brakach czy niedoskonałościach.
Osoby nieśmiałe tworzą psychologiczny bufor między sobą a własnym osiągnięciem, bezpieczny dystans, który ma chronić przed rozczarowaniem lub negatywną oceną innych. Z zewnątrz może to wyglądać jak skromność. W rzeczywistości to jednak objaw lęku przed oceną.
Osoby, które w środku są bardzo nieśmiałe, często odczuwają intensywny dyskomfort, gdy rozmowa zaczyna dotyczyć ich sukcesów lub mocnych stron. Dlaczego?
Pierwszym powodem jest obawa przed tym, że zostaną odebrane jako osoby zarozumiałe. Bardzo pilnują więc, aby nie sprawiać wrażenia, że się chwalą lub nadmiernie podkreślają własne osiągnięcia.
Drugim powodem jest brak umiejętności „sprzedania siebie”. Rozmowa o pracę, prezentacja czy spotkanie zawodowe – mogą wywoływać u nich silny stres a nawet objawy psychosomatyczne. Często cierpią też na syndrom oszusta, czyli poczucie, że ich sukcesy są w jakimś sensie przypadkowe i prędzej czy później ktoś odkryje, że wcale nie są tak kompetentne, jak się wydaje.
Osoby nieśmiałe mają tendencję do oddawania przestrzeni innym. Zamiast skupiać uwagę rozmówców na sobie, wolą skierować ją na kogoś innego.
Charakterystyczna bywa również trudność w przyjmowaniu komplementów. Gdy ktoś je chwali, często szybko zmieniają temat albo bagatelizują usłyszane słowa. Zamiast po prostu podziękować, potrafią wręcz aktywnie pomniejszać swoje kompetencje i podkreślać własne słabe strony.
Nic więc dziwnego, że często rezygnują z wystąpień publicznych, prezentacji czy roli lidera w projektach. A jeśli już znajdą się w takiej sytuacji, koncentrują się przede wszystkim na unikaniu błędów, a nie pokazaniu swoich talentów.
U podstaw tych zachowań bardzo często leży głębokie przekonanie, że nie są wystarczająco dobre, zdolne czy kompetentne. Trudno im więc w pełni docenić własne umiejętności.
Nieśmiałość nie zawsze jest widoczna na pierwszy rzut oka. Czasem ukrywa się pod maską dystansu, ironii czy humoru.
Można ją jednak dostrzec w stylu autoprezentacji – w sposobie, w jaki ktoś mówi o sobie, swoich sukcesach i porażkach. To właśnie tam często ujawnia się prawda na temat czyjegoś poczucia własnej wartości.
Badania pokazują, że osoby nieśmiałe częściej zmagają się z niską samooceną. Osoby o zdrowej samoocenie potrafią mówić o swoich kompetencjach, cieszyć się osiągnięciami i przyjmować komplementy bez potrzeby ich umniejszania.
Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji z wykwalifikowanym specjalistą. W przypadku problemów emocjonalnych, psychicznych lub trudności w codziennym funkcjonowaniu zalecamy kontakt z psychologiem, terapeutą lub lekarzem.
Źródło: Bober A., Gajewska E., Czaprowska A., Świątek A.H., Szcześniak M., „Impact of Shyness on Self-Esteem: The Mediating Effect of Self-Presentation”, Instytut Psychologii, Uniwersytet Szczeciński, 2023.