Ozempic i inne leki GLP-1: czym są i jak działają? Kto nie powinien ich przyjmować i jakie dają skutki uboczne?

Fragment książki „Zmiana zaczyna się w głowie. Nowe spojrzenie na leczenie otyłości”, Anna Sankowska-Dobrowolska, Wydawnictwo Zwierciadło. Tytuł, śródtytuły, lead i skróty pochodzą od redakcji.

Leki GLP-1: czym są? Od cukrzycy typu 2 do leczenia otyłości

Farmakologiczne leczenie otyłości przeszło w ostatnich latach prawdziwą rewolucję. Choć jeszcze niedawno dostępne środki miały ograniczoną skuteczność i często wiązały się z nieakceptowalnymi działaniami niepożądanymi, dziś dysponujemy terapiami, które pozwalają osiągać efekty zbliżone do chirurgii bariatrycznej, przy znacznie mniejszym ryzyku poważnych powikłań.

Przełomem było opracowanie leków z grupy analogów GLP-1 (glukagonopodobnego peptydu-1), pierwotnie stosowanych w leczeniu cukrzycy typu 2. Ich działanie obejmuje m.in. opóźnianie opróżniania żołądka oraz wpływ na ośrodek głodu i sytości w mózgu, zwiększenie uczucia sytości, co przy dłuższym stosowaniu prowadzi do znacznej redukcji masy ciała.

Co istotne – większość tych leków nadal była rozwijana głównie z myślą o leczeniu cukrzycy, dopiero z czasem zaczęto w pełni doceniać ich potencjał w leczeniu otyłości jako osobnej jednostki chorobowej. Ten rozwój nie zwalnia tempa, a na horyzoncie są kolejne generacje leków, często łączące działanie kilku hormonów inkretynowych (substancji wydzielanych w jelitach po posiłku, które zwiększają wydzielanie insuliny w odpowiedzi na glukozę i pomagają regulować poziom glukozy we krwi oraz apetyt – należą do nich m.in. GLP-1 i GIP – glukozozależny peptyd insulinotropowy (ang. glucose-dependent insulinotropic polypeptide), których skuteczność może jeszcze bardziej zbliżyć się do wyników chirurgii bariatrycznej.

Ozempic i inne leki GLP-1: kiedy można je stosować?

Farmakologiczne leczenie otyłości nie jest zamiennikiem zdrowych nawyków. To uznana metoda terapeutyczna, która może znacząco ułatwić wprowadzanie trwałych zmian i pomóc osiągnąć efekty, które wcześniej, mimo wysiłków, były poza zasięgiem wielu pacjentek.

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi i wynikami badań naukowych farmakoterapia może być rozważona, gdy:

• BMI wynosi 30 kg/m² lub więcej – czyli występuje otyłość I stopnia lub wyższa, nawet jeśli nie towarzyszą jej inne choroby;
• BMI wynosi 27 kg/m² lub więcej oraz występują choroby związane z nadmierną masą ciała, takie jak:

— cukrzyca typu 2 lub stan przedcukrzycowy,

— nadciśnienie tętnicze,

— hipercholesterolemia lub podwyższony poziom triglicerydów,

— obturacyjny bezdech senny,

— zespół policystycznych jajników (PCOS),

— niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD),

— choroba zwyrodnieniowa stawów.

• przez około 3–6 miesięcy próbowałaś zmienić styl życia (dieta, aktywność fizyczna), ale efekty były niewystarczające;
• jesteś gotowa przyjmować lek długoterminowo – najlepsze efekty uzyskuje się po co najmniej roku terapii, a często trwa ona nawet dłużej.

Farmakoterapia może być szczególnie pomocna jeśli:

• zmagasz się z nasilonym głodem, napadami objadania się lub trudnościami w kontrolowaniu apetytu (czyli objawami zaburzonej regulacji ośrodka głodu i sytości),
• masz insulinooporność,
• chorujesz na otyłość od zawsze i każda twoja redukcja masy ciała kończy się powrotem zgubionych kilogramów.

WAŻNE: decyzję o rozpoczęciu leczenia farmakologicznego zawsze podejmuje lekarz, po dokładnej analizie twojego stanu zdrowia, możliwych przeciwwskazań oraz celów terapii. Leki nie zastępują zdrowych nawyków – są narzędziem, które pozwala je skuteczniej wprowadzić i utrzymać, szczególnie w sytuacjach, gdy sama dieta i ruch nie przynoszą oczekiwanych rezultatów.

Kto nie powinien przyjmować leków GLP-1?

Leczenie farmakologiczne nie jest rozwiązaniem dla każdego. Choć może być skutecznym narzędziem w leczeniu otyłości, jego zastosowanie wymaga starannej kwalifikacji medycznej.

Są sytuacje, w których farmakoterapia nie jest wskazana lub jest wręcz przeciwwskazana. Farmakoterapia nie jest odpowiednia dla osób, które:

• nie spełniają kryteriów BMI, chociaż tak jak przy stosowaniu innych leków każdy przypadek jest rozpatrywany indywidualnie w gabinecie lekarskim (np. BMI poniżej 30 lub poniżej 27 kg/m2 bez współistniejących chorób związanych z otyłością);
• nie podjęły wcześniej żadnych prób leczenia niefarmakologicznego, takich jak zmiana stylu życia, dieta, aktywność fizyczna czy praca z psychodietetykiem;
• nie są gotowe na równoległą pracę nad wypracowaniem właściwych nawyków – leki mogą wspierać proces, ale nie zastępują podstawowych elementów leczenia;
• mają przeciwwskazania zdrowotne do konkretnego leku (np. ciężkie niewydolności, ciężkie zaburzenia psychiczne, niektóre choroby wątroby lub nerek – w zależności od preparatu);
• są w ciąży lub planują ciążę – żaden z leków na otyłość nie został zatwierdzony do stosowania w tym okresie;
• w przeszłości nadużywały substancji psychoaktywnych – niektóre leki (np. bupropion z naltreksonem) oddziałują na ośrodkowy układ nerwowy i mogą nie być bezpieczne w takich przypadkach;
• oczekują cudownego efektu bez zmiany stylu życia – farmakoterapia to narzędzie wspomagające, a nie magiczne rozwiązanie.

Ozempic i inne analogi GLP-1: skutki uboczne leczenia

Choć analogi GLP-1 mają solidne zaplecze badań klinicznych i są stosowane na całym świecie, narosło wokół nich wiele kontrowersji. W dużej mierze wynika to z medialnego czarnego PR-u: głośnych nagłówków, wypowiedzi celebrytów czy influencerów, którzy przedstawiają je jako cudowne zastrzyki na odchudzanie albo, przeciwnie, jako niebezpieczne eksperymenty na ludziach.

Media chętnie nagłaśniają pojedyncze przypadki powikłań czy silne skutki uboczne u osób, które źle tolerowały leczenie, rzadziej natomiast podkreślają, że większość skutków ubocznych ma łagodny i przemijający charakter, a stosowanie leku jest ściśle monitorowane przez lekarza. W efekcie w świadomości wielu osób utrwala się niestety obraz leku jako czegoś skrajnie ryzykownego, co może zniechęcać pacjentów do sięgnięcia po skuteczną i bezpieczną metodę leczenia – nawet wtedy, gdy mają do niej pełne wskazania medyczne.

Z czego wynikają skutki uboczne Ozempicu i innych analogów GLP-1?

Leki te spowalniają pracę przewodu pokarmowego, i to właśnie ten mechanizm leży u podstaw najczęstszych niepożądanych działań żołądkowo-jelitowych takich jak nudności, uczucie pełności, zgaga (refluks żołądkowo-przełykowy), wzdęcia czy zaparcia.

Najczęstsze działania niepożądane:

• nudności – występują bardzo często – zwykle przemijające, nasilają się po błędach dietetycznych (np. tłuste potrawy)
• wymioty – występują czasami – warto zmniejszyć porcje, jeść wolniej, unikać jedzenia na siłę
• zaburzenia smaku, niechęć do jedzenia, jadłowstręt – występują bardzo często – czasem powodują wejście w zbyt duży deficyt kaloryczny i zbyt szybkie, niekontrolowane tempo redukcji
• zaparcia – występują często – pomocne: nawodnienie, błonnik, makrogole (substancje przeczyszczające, które wiążą wodę w jelicie, dzięki czemu zmiękczają stolec i ułatwiają wypróżnienie)
• biegunka – występuje czasami – zwykle łagodna i przejściowa
• wzdęcia, odbijanie – występują często – wynik spowolnionego trawienia
• bóle brzucha – występują umiarkowanie często – przemijające lub zależne od stylu odżywiania
• zmęczenie, zawroty głowy – występują rzadko – zwłaszcza na początku terapii – leki nieco odwadniają, dlatego podczas ich stosowania należy zwrócić szczególną uwagę na odpowiednie nawodnienie