Patrycja Klikowska - Fazy toksycznego związku. Tak manipulator stopniowo przejmuje nad tobą kontrolę
00:00
13:18
„Nienawiść wygląda jak każdy inny człowiek, dopóki nie uśmiechnie” - zauważyła amerykańska pisarka Tahereh Mafi i celnie ujęła to, jak łatwo nam pomylić miłość z toksycznym wykorzystaniem. Chociaż ludzkie relacje są niepowtarzalne i jedyne w swoim rodzaju, to w toksycznych związkach pojawiają się fazy, które można nazwać i uchronić się przed cierpieniem. Jakie wyróżniamy fazy toksycznego związku i jak go opuścić, by ocalić siebie?
Toksyczny związek nie zawsze rozwija się według jednego schematu, ale w relacjach opartych na manipulacji, kontroli emocjonalnej i naprzemiennym dawaniu oraz odbieraniu bliskości można zaobserwować pewien powtarzalny cykl. Warto zauważyć, że fazy te mogą nie następować jedna po drugiej. Mogą się ze sobą przeplatać lub nie występować wszystkie w danej konfiguracji. Nie trzeba jednak być „idealną ofiarą”, która doświadczyła każdego rodzaju przemocy, by uznać swój związek za toksyczny, a doświadczanie dyskomfortu jest wystarczającym powodem, by taką relację zakończyć.
Niemal każdy toksyczny związek zaczyna się od tej fazy i właściwie on jest przyczyną, przez którą tak wiele z nas wpada w jego sidła. Nazywana jest fazą idealizacji lub fazą miesiąca miodowego. Zwykle trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy, ale niektórzy wprawni manipulatorzy potrafią utrzymać ją nawet ponad rok. Jak zauważa psycholog Rafał Olszak, autor tej klasyfikacji, to czas poznawania drugiej osoby, w którym wszystko wydaje się perfekcyjne. Możesz otrzymywać masę komplementów, chodzić na wiele pomysłowych randek i mieć poczucie, jakbyście się znali od dawna. Druga osoba może wydawać się kimś bez żadnej skazy i której osobowość wydaje się skrojona pod ciebie.
No tak, ale brzmi to po prostu jak początek romansu. Co więc różni tę fazę od zwykłego zakochania? Różnica jest subtelna, ale osoby, które mają za sobą rollercoaster toksycznego związku wyczują ją od razu i natychmiast uciekną, gdzie pieprz rośnie. Główny wyróżnik jest taki, podkreśla Rafał Olszak, że wszystko dzieje się szybko i jest bardzo intensywne. Zbyt szybko i zbyt intensywnie - zauważą przetrwanki.
Zamiast zwykłej randki, poznawania się przez wiele tygodni czy nieśmiałych wiadomości jest od razu bombowo - na pierwszej randce rozmawiacie do świtu, tak, że bierzesz L4 z pracy, by nie przerywać spotkania. To często pierwsza randka, która trwa od razu cały weekend. To niesamowity seks i propozycja zamieszkania razem w ciągu pierwszych tygodni znajomości. Toksyczny love bombing od uroczego zakochania nie dzieli wiele, na tym etapie jednak możesz zauważyć szaleńcze tempo i intensywność, która od razu zajmuje całą przestrzeń w twoim życiu.
Czytaj także: Jak zachowuje się miły narcyz? 5 oznak, że pod maską czarującej osoby kryje się toksyk
Kolejnym etapem jest zagnieżdżanie się, czyli zakorzenianie się w twoim życiu. Znów, z wierzchu może wyglądać to jak zupełnie normalny krok w związku - spędzacie ze sobą dużo czasu, więc partner zaczyna być częścią twojej codzienności. Poznaje twoje miejsce pracy i twoich przyjaciół, zajmuje półkę w garderobie, dużo rozmawiacie o planach na przyszłość i wspólnych marzeniach.
Z początku brzmi to jak bajka, ale diabeł tkwi w szczegółach. W zdrowym związku takie rozmowy odbywać się będą w swoim tempie i z zachowaniem ostrożności. W toksycznej relacji zaś zagnieżdżanie ma swój konkretny cel - i nie jest nim twoje dobro. Osoba, która chce nas skrzywdzić, będzie dążyć do bycia centralną postacią w naszym życiu, a informacje, które od nas pozyska, będzie wykorzystywać przeciwko nam lub wbrew naszej woli.
Przykłady? W naturalnie budowanej bliskości możliwy jest wyjazd na wakacje bez partnera. Nikt się nie obraża ani niczego nie zakazuje. Toksyk w fazie zagnieżdżania zacznie wówczas albo zabraniać ci tej podróży, spróbuje do niej dołączyć bez twojego zaproszenia lub sprawi, że poczujesz się bardzo źle, jeśli wybierzesz wyjazd bez niego. W zdrowej relacji zdarza się, że podajemy partnerowi nasz kod do laptopa lub kod do klatki schodowej. Toksyk zaś zacznie żądać tych danych, usprawiedliwiając to troską o twoje bezpieczeństwo lub zarzucając ci brak zaufania.
Faza zagnieżdżenia, do złudzenia przypominająca budowanie bliskości, polega na głębokim wnikaniu w twoje życie, by móc przejąć nad nim kontrolę manipulacją lub przemocą. Od zdrowej relacji różni ją to, że stawiane przez ciebie granice nie będą omawiane i szanowane, ale forsowane, wyśmiewane lub omijane emocjonalną przemocą.
Czytaj także: Uwaga, toksyk! Typologia najbardziej toksycznych partnerów według Katarzyny Miller
Ta faza nie jest już podobna do zdrowego związku i najczęściej bywa fazą, w której orientujemy się, że coś jest nie tak. Faza „dowodów miłości” polega na stawianiu nam wymagań w związku - często takich, z którymi czujemy się niekomfortowo. Może być to oczekiwanie, że będziemy podporządkowywać się potrzebom partnera bez sprzeciwu, że zrezygnujemy z naszych planów, by go zadowolić czy spełnimy jego prośbę tylko po to, by „udowodnić mu”, że go kochamy. Gdy nie spełniamy tych żądań, pojawiają się pretensje, chłód emocjonalny i oburzenie, w skrajnych przypadkach także przemoc fizyczna lub emocjonalna.
W tej fazie pojawia się duży dyskomfort spowodowany zachowaniem partnera, poczucie winy, że chcemy odmówić, a także wstyd, gdy nie sprostamy oczekiwaniom. Dla wielu osób to moment, w którym wydaje się, że jest „za późno”, by się wycofać - z manipulatorem często łączą nas już zobowiązania, wspólne mieszkanie, wiele planów lub marzenia, które snuł z nami na początku związku. Silna więź emocjonalna, jaka wytwarza się między toksycznym partnerem a jego ofiarą, a także brak świadków ich dynamiki, sprawiają, że przemoc bardzo trudno jest dostrzec, a opuszczenie relacji wydaje się krzywdzące dla manipulatora.
Jak zauważa Rafał Olszak, w tej fazie miłość zaczyna być czymś, na co trzeba zasłużyć.
Na tym etapie toksycznego związku dochodzi do skrajnie przemocowego zachowania, jakim jest zmienianie rzeczywistości drugiej osoby. Występuje wówczas gaslighting, czyli zniekształcanie faktów, podważanie wspomnień, uczuć i interpretacji świata - wszystko po to, by utrzymać zależność partnerki od siebie.
W tej fazie toksyk stawia żądania, a kiedy słyszy sprzeciw, ucieka się do wyrafinowanych technik manipulacji: sam siebie przedstawia jako ofiarę („to ty jesteś toksyczna, nie chcąc pokochać mnie takim, jakim jestem”), zaprzecza własnym zachowaniom, wprawiając partnerkę w zagubienie („przecież cię tam nie dotknąłem, wyluzuj”) albo przekonuje, że taka dynamika w związku jest zupełnie normalna („każdemu się czasem wydaje, że nie kocha drugiej osoby, a kocha, to naturalne”)
Bardzo często w tej fazie pojawiają się także oskarżenia o bycie przewrażliwioną, czepialską, marudną i problematyczną. Zdarza się też, zauważa Rafał Olszak, że manipulator twierdzi, że jego zachowania są sprowokowane zachowaniem partnerki, która zasłużyła sobie na złe zachowanie swoim lenistwem lub brakiem wyrozumiałości.
Szczególnie dezorientujące jest przeplatanie takich zachowań chwilami czułości i bliskości. Partner potrafi być jednocześnie źródłem cierpienia i osobą, u której szuka się pocieszenia.
Czytaj także: Love bombing – na czym polega manipulacja miłością i jak się przed nią bronić?
W fazie racjonowania miłości bliskość, czułość i zainteresowanie, które kiedyś były naturalną częścią relacji, stają się coraz rzadsze i nieprzewidywalne, zauważa Rafał Olszak. Coś, co powinno być spontanicznym zachowaniem między dwójką kochających się ludzi, staje się czymś wydzielanym i ograniczanym jak wyczerpujący się zasób.
W tej fazie toksyczny partner zaczyna „wydzielać” uczucia - w zamian za „dobre” zachowanie albo tylko według znanego sobie schematu. Raz jest czuły, za chwilę chłodny i niedostępny. Może ignorować wiadomości, wycofywać się emocjonalnie, odmawiać bliskości albo karać ciszą. Druga osoba zaczyna wówczas żyć w oczekiwaniu na kolejne dobre chwile. Stara się nie prowokować konfliktów, dostosowuje swoje zachowanie do nastroju partnera i coraz bardziej zabiega o jego uwagę. Czuje się emocjonalnie głodzona przez osobę, która potrafi być ciepła i czuła, stara się więc robić wszystko, by tę miłość otrzymać.
Ważnym mechanizmem jest tutaj tak zwane wzmocnienie przerywane. Ponieważ czułość pojawia się od czasu do czasu, a nie znika całkowicie, osoba uwikłana w relację wciąż ma nadzieję, że odzyska miłość, którą otrzymywała na początku.
Paradoksalnie może więc coraz mocniej angażować się w związek, który dostarcza jej coraz mniej emocjonalnego bezpieczeństwa.
Znalezienie innej ofiary to ostatni etap opisywanego przez Olszaka schematu. Osoba manipulująca zaczyna poszukiwać kolejnego źródła uwagi, podziwu, emocjonalnego wsparcia lub zaspokojenia własnych potrzeb. Może pojawić się nowa osoba, którą partner zaczyna idealizować i traktować z podobnym zaangażowaniem, jakie na początku okazywał poprzedniej partnerce.
Dotychczasowa relacja traci na znaczeniu. Osoba, która jeszcze niedawno była przedstawiana jako miłość życia, może zostać zlekceważona, odrzucona lub potraktowana tak, jakby nigdy nie była ważna. Warto jednak zaznaczyć, że zmiana żywiciela nie musi oznaczać natychmiastowego zakończenia poprzedniego związku. Manipulujący partner może utrzymywać kilka relacji równolegle albo wracać do poprzedniej osoby, kiedy ponownie potrzebuje jej uwagi i zaangażowania.
Dla osoby odrzuconej szczególnie bolesne może być obserwowanie, jak partner ponownie odgrywa rolę czułego, zakochanego człowieka – tym razem wobec kogoś innego.
Nie musisz przestać kochać drugiej osoby, żeby zdecydować się odejść. Nie musisz też doczekać się kolejnego zranienia, żeby uznać, że masz już dość.
Aby opuścić toksyczną relację, przede wszystkim przestań czekać, aż partner zrozumie, co robi. Gdyby partner chciał się zmienić, zrobiłby to sam. Nie musisz znajdować idealnego momentu czy idealnych słów, by zmienić jego podejście. Po drugie, zacznij zapisywać wszystko, by odzyskać zaufanie do własnych myśli. W toksycznej relacji łatwo stracić perspektywę. Kiedy partner jest czuły, możesz zacząć kwestionować własne wcześniejsze doświadczenia. Własne notatki pomogą ci zrozumieć, co się wydarzyło, jak się czujesz i co jest prawdą. Po trzecie, pogódź się z tym, że nie odzyskasz osoby z początku związku. Partner nigdy nią nie był lub świadomie wybiera, że nie chce nią być. Nie trać czasu na błaganie o okruchy uczucia. Po czwarte, nie bój się prosić o pomoc. Opuszczenie toksycznej relacji, która wciąga mnogością taktyk manipulacyjnych, może być zbyt trudne, by robić to o własnych siłach. Skorzystaj z pomocy przyjaciół lub zadzwoń do jednego z tych miejsc:
- 116 123 – darmowy całodobowy anonimowy Telefon Zaufania dla osób dorosłych w kryzysie emocjonalnym, pod którym dyżurują psychologowie służący wsparciem. Możesz zadzwonić z każdą sprawą.
- 22 668 70 00 – telefon kryzysowy antyprzemocowego Stowarzyszenia „Niebieska Linia”. To telefon dla osób, które doświadczają przemocy, także w związku.
- 800 702 222 – centrum wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym. Bezpłatny, całodobowy telefon zaufania, pod którym otrzymasz doraźne wsparcie. Ponadto w wybrane dni dyżurują: psychiatra, prawnik, pracownik socjalny, terapeuta uzależnień, asystent zdrowienia oraz seksuolog.
Pamiętaj, że artykuł psychologiczny ma charakter informacyjny i nie zastąpi konsultacji z psychologiem lub profesjonalnej diagnozy.