Człowiek łatwo przyzwyczaja się do narzędzi, które myślą za niego. Bo myślenie, wbrew pozorom, to spory wysiłek, który konsumuje energię i czas. Pokusa, by zamiast samemu się pogłowić, zlecić zadanie sztucznej inteligencji, dla wielu z nas jest zbyt wielka, by się jej oprzeć. Niestety, takie postępowanie ma swoją cenę: słabnie nasz intelekt i zatracamy własną autentyczność.
Przestrzega przed tym neurobiolog Adam Green, który dla serwisu Time.com opowiedział o ryzykach związanych z nadużywaniem narzędzi typu ChatGPT, które myślą za nas. Zwraca on uwagę, że za każdym razem, gdy zlecamy AI napisanie za nas życzeń urodzinowych albo dostarczenie nam gotowych pomysłów, dosłownie odzwyczajamy się od używania naszego mózgu, a poszczególne jego obszary pracują słabiej.
Na taką tezę istnieją mocne dowody. W słynnym Massachusetts Institute of Technology (MIT) przeprowadzono w 2025 roku badanie, którego uczestników podzielono na trzy grupy:
- grupa pisała teksty w pełni samodzielnie,
- grupa mogła wspomagać się wyszukiwarką internetową,
- używała do pisania ChataGPT.
Podczas monitorowania aktywności mózgu za pomocą EEG naukowcy odkryli, że u osób piszących samodzielnie łączność między obszarami mózgu była najsilniejsza i najbardziej rozbudowana. W przypadku grupy numer dwa aktywność mózgu była słabsza, a grupa piszących wyłącznie z pomocą Chata GPT wykazywała najsłabszą łączność neuronalną podczas wykonywania zadania.
Tutaj warto odnotować ważny szczegół: w neuronauce funkcjonuje pojęcie rezerwy poznawczej (cognitive reserve). Opisuje ona zdolności mózgu do „nadrabiania” niekorzystnych zmian zachodzących w nim pod wpływem starzenia albo chorób poprzez wysiłek intelektualny. Rezerwa poznawcza rozwija się, gdy zdobywamy nową wiedzę, uczymy się języków, czytamy, piszemy, rozwiązujemy trudne zadania i problemy. Wielkość tej rezerwy może mieć wpływ na naszą sprawność intelektualną w podeszłym wieku.
Jeśli więc przestajemy myśleć samodzielnie, tylko myślenie za nas zlecamy sztucznej inteligencji, narażamy się na regres intelektualny, a być może nawet zwiększa się u nas ryzyko chorób neurodegeneracyjnych (m.in. demencji) w przyszłości.
Nie oszukujmy się, że z dnia na dzień wszyscy przestaniemy używać ChataGPT w trosce o sprawność naszego umysłu. Tak się nie stanie, choćby dlatego, że używanie narzędzi AI jest coraz częściej wymagane w pracy. Możemy jednak zminimalizować negatywne skutki częstego wspomagania się sztuczną inteligencją.
Neurobiolodzy radzą, aby w tym celu, zanim poprosimy ChataGPT o wygenerowanie dla nas gotowych pomysłów, zrobić sobie własną, małą burzę mózgów. Chodzi o to, żeby choćby przez pięć minut samemu trochę pomyśleć, a dopiero potem poprosić model językowy o uzupełnienie albo dopracowanie naszych własnych pomysłów.
Przykład: zanim zapytasz ChataGPT o to, żeby napisał za ciebie maila do szefostwa, spróbuj zrobić jego bardzo surowy, ogólny szkic, w którym zawrzesz najważniejsze punkty wiadomości. Taki tekst nie musi być idealnie zredagowany, może zawierać błędy i luki, ale najważniejsze, żebyś trochę nad nim pomyślała zanim całe zadanie powierzysz sztucznej inteligencji. Dopiero po stworzeniu szkicu możesz poprosić model, żeby go stylistycznie „wygładził” i ewentualnie coś dodał.
Podobnie jest z życzeniami urodzinowymi dla bliskiej osoby. Nie zlecaj ich pisania ChatowiGPT, bo wygenerowany przez niego tekst będzie do bólu konwencjonalny, wtórny i pozbawiony osobistego pierwiastka. Zadaj sobie nieco trudu i pomyśl o osobie, dla której chcesz napisać życzenia. Spróbuj odtworzyć sobie wasze rozmowy, uchwycić coś, co wyróżnia ją spośród innych, przypomnieć, co kocha i czego pragnie. Dzięki temu twoje życzenia będą autentyczne, bliskie, szczere i od serca.
Kolejny przykład: jeśli szukasz pomysłu na prezent dla męża albo siostry, to w pierwszej kolejności spisz samodzielnie przynajmniej trzy własne propozycje. Możesz wspomóc się pytaniami, np. co obdarowywana osoba lubi robić w wolnym czasie? Czy wspominała ostatnio, że czegoś jej brakuje? Z czego zawsze najbardziej się cieszy? Taka analiza nie tylko pomoże ci podtrzymać sprawność intelektualną, ale także sprawi, że twój prezent będzie oryginalny i autentyczny.
Bo właśnie autentyczność – obok intelektualnej sprawności – jest drugą ofiarą używania AI w nadmiarze.
– Kiedy przyjmujemy idee sztucznej inteligencji za własne, nasze własne idee stają się do siebie podobne – mówi neurobiolog Adam Green. – Tracimy nasz unikalny głos.
Można dodać, że jeśli w najbardziej osobistych, intymnych momentach, takich jak urodziny, komunikujemy się z innymi ludźmi za pośrednictwem bezdusznej maszyny wytrenowanej na algorytmach – to zatracamy autentyczną więź z drugim człowiekiem. A więź tę, w czasach galopującego postępu technologicznego, musimy szczególnie pielęgnować.