Książki Olgi Tokarczuk uczą uważniej patrzeć na świat. 5 powieści polskiej noblistki, od których warto zacząć

Mało która postać polskiej literatury wywołuje dziś równie żywe emocje jak Olga Tokarczuk. Noblistka od lat pozostaje nie tylko jedną z najważniejszych współczesnych pisarek, lecz także wyrazistą uczestniczką publicznej debaty, której wypowiedzi nieraz stały się punktem zapalnym głośnych dyskusji.

Można się z nią spierać, można różnie interpretować jej słowa, ale trudno odmówić jej istotnego wkładu w literaturę. Świadczą o nim zarówno rozgłos i grono wiernych czytelników, jak i liczne nagrody oraz wyróżnienia – z Nagrodą Nobla i Międzynarodową Nagrodą Bookera na czele. Jej książki są tłumaczone na dziesiątki języków, trafiają do czytelników na całym świecie i nieustannie zachęcają do rozmowy: o historii, naturze, ciele, podróży, relacjach międzyludzkich i o tym, co zwykle umyka prostym opowieściom.

Olga Tokarczuk jest autorką powieści i opowiadań, w których granice między gatunkami, rzeczywistością i fantastyką często zacierają się niemal niezauważalnie. Potrafi połączyć realistyczny szczegół z baśniową wyobraźnią, kryminał z filozoficzną przypowieścią, a historyczną panoramę z intymnym doświadczeniem pojedynczego człowieka. Poniżej przypominamy pięć książek pisarki – takich, po które warto sięgnąć, by pełniej zobaczyć skalę i różnorodność jej twórczości.

Czytaj także: Książki, za które kochamy Olgę Tokarczuk. Wybór redakcji „Zwierciadła”

5 książek Olgi Tokarczuk, które warto przeczytać

„E.E.”

Wrocław, początek XX wieku. Piętnastoletnia Erna Eltzner dorasta w mieszczańskiej, polsko-niemieckiej rodzinie, w świecie uporządkowanym przez konwenanse, ambicje i wyraźnie rozpisane role. Wszystko zmienia się, gdy dziewczyna zaczyna przejawiać zdolności mediumiczne. Zainteresowanie otoczenia szybko odbiera jej jednak to, co najważniejsze: prawo do bycia po prostu sobą. Dla matki staje się szansą na skupienie uwagi innych, dla lekarzy i badaczy – fascynującym przypadkiem, który trzeba opisać i zinterpretować.

Wydana w 1995 roku „E.E.” jest powieścią o spirytualizmie, rodzącej się psychoanalizie i tajemnicy ludzkiej psychiki, ale przede wszystkim – o dojrzewaniu pod cudzym spojrzeniem. Tokarczuk pokazuje, jak łatwo zamienić dziewczynę, której doświadczenia wydają się niezrozumiałe, w przypadek kliniczny, sensację albo ekran dla cudzych pragnień.

Inspiracją dla książki była praca doktorska Carla Gustava Junga „O psychologii i patologii tzw. zjawisk tajemnych”, a sama powieść podejmuje tematy, które będą powracać także w późniejszej twórczości autorki: relację ciała i umysłu, granice poznania oraz pytanie o to, kto ma prawo definiować doświadczenia drugiego człowieka.

„Prawiek i inne czasy”

Prawiek to fikcyjna wieś położona w centrum świata przedstawionego w powieści. Zamieszkują ją kolejne pokolenia kilku rodzin, których losy rozgrywają się na tle burzliwego XX wieku. Przez życie mieszkańców przechodzą wojny, zmiany ustrojowe, bieda, migracje, osobiste tragedie. Nad miejscem czuwają archaniołowie, a rzeczywistość, choć mocno zakorzeniona w historii, nie zawsze podlega jej prawom.

Tokarczuk snuje tę opowieść, skupiając się przede wszystkim na tym, jak wielkie wydarzenia wpływają na życie zwykłych ludzi – na ich relacje, poczucie bezpieczeństwa i codzienną walkę o zachowanie namiastki normalności. Realizm miesza się tu z mitem, a czas nie płynie linearnie. Właśnie dlatego „Prawiek i inne czasy” można czytać nie tylko jako sagę o prowincji, ale też jako przypowieść o przemijaniu i o ludzkiej potrzebie odnalezienia sensu w świecie, nad którym nigdy nie mamy pełnej kontroli.

To jedna z najważniejszych książek w dorobku noblistki i powieść, która ugruntowała jej pozycję w polskiej literaturze. Autorka otrzymała za nią Paszport „Polityki” za 1996 rok, Nagrodę Fundacji im. Kościelskich oraz Nagrodę Czytelników „Nike” w 1997 roku. Książkę przełożono na ponad 20 języków.

„Bieguni”

„Bieguni” to książka o podróży, która jednak nie jest klasyczną powieścią drogi. Olga Tokarczuk tworzy historię z urywków: opowieści usłyszanych na lotniskach, hotelowych obserwacji, losów ludzi przemieszczających się między krajami, notatek o anatomii, muzeach i konserwowanych ciałach. Wątki pozornie nie łączą się ze sobą, a jednak układają się w portret świata, w którym ruch stał się nie tylko możliwością, lecz niemal koniecznością.

Tytuł odsyła do biegunów, odłamu rosyjskich staroobrzędowców, którzy wierzyli, że pozostawanie w ruchu chroni człowieka przed złem. To właśnie napięcie między ruchem a bezruchem interesuje Tokarczuk najbardziej: czy podróżowanie jest formą wolności, czy może elegancką nazwą dla ucieczki przed własnym życiem? W „Biegunach” przemieszczanie się ma wiele twarzy – bywa ekscytujące i wyzwalające, ale też nerwowe, samotne i pozbawione celu. Powieść jest jednym z najoryginalniejszych przykładów fragmentarycznej prozy Tokarczuk. Zamiast prowadzić czytelnika za rękę, pozwala mu samodzielnie łączyć rozsiane obrazy i znaczenia.

Za „Biegunów” autorka otrzymała Nagrodę Literacką Nike w 2008 roku, a angielski przekład Jennifer Croft zdobył Międzynarodową Nagrodę Bookera w 2018 roku. Książka znalazła się również na liście 100 najlepszych książek literatury światowej według „Die Zeit”.

„Prowadź swój pług przez kości umarłych”

W odludnej miejscowości na skraju Kotliny Kłodzkiej umierają kolejni myśliwi. Okoliczności są podejrzane, a śledztwo zdaje się grzęznąć w absurdzie. Janina Duszejko, emerytowana nauczycielka angielskiego, miłośniczka astrologii i tłumaczka poezji Williama Blake’a, ma własną teorię: za śmiercią mężczyzn stoją zwierzęta, które wreszcie postanowiły upomnieć się o sprawiedliwość.

Tokarczuk korzysta z mechanizmów kryminału, ale od początku daje do zrozumienia, że zagadka zbrodni nie jest tu najważniejsza. „Prowadź swój pług przez kości umarłych” jest mocnym głosem w sprawie przemocy wobec zwierząt i pytaniem o granice ludzkiej dominacji nad naturą. Jednocześnie to opowieść o samotności i społecznym lekceważeniu: Duszejko, starsza kobieta o niewygodnych poglądach, zostaje uznana za ekscentryczkę, zanim ktokolwiek zechce jej naprawdę wysłuchać.

Tytuł powieści pochodzi z „Zaślubin Nieba i Piekła” Williama Blake’a, a książka była nominowana do Nagrody Literackiej „Nike” w 2010 roku. Samą powieść wyróżniały także zachodnie media: „The Guardian” umieścił ją na liście 100 najlepszych powieści XXI wieku, a „Daily Telegraph” – wśród 50 najlepszych książek wszech czasów.

Czytaj także: Olga Tokarczuk zdradziła tytuł swojej najnowszej powieści. To „najbardziej osobista” i zarazem ostatnia książka w jej karierze

„Empuzjon”

Wrzesień 1913 roku. Mieczysław Wojnicz, student inżynierii ze Lwowa, przyjeżdża do Görbersdorfu – dzisiejszego Sokołowska – by leczyć gruźlicę w górskim uzdrowisku. Pensjonat Opitza, z pozoru miejsce spokoju, wypoczynku i nowoczesnych terapii, szybko odsłania drugie dno. Wokół pojawiają się plotki o nagłych śmierciach, niejasne opowieści o okolicy, halucynogenna nalewka z grzybów i coraz bardziej niepokojące rozmowy kuracjuszy.

„Empuzjon”, opatrzony przez Tokarczuk podtytułem „horror przyrodoleczniczy”, prowadzi dialog z „Czarodziejską górą” Thomasa Manna. Tu także mamy sanatorium przed wybuchem I wojny światowej, młodego inżyniera i mężczyzn rozprawiających o świecie. Tokarczuk przesuwa jednak środek ciężkości tej opowieści, zderzając pozornie światłe dyskusje bohaterów z historią mizoginicznych przekonań, które przez wieki przenikały filozofię, literaturę, naukę i język codziennych sądów. To nie tylko powieść o chorobie, lęku i grozie czającej się na obrzeżach uzdrowiska. Przyroda – zwłaszcza las i grzyby – staje się tu pełnoprawną siłą, a nie malowniczym tłem dla ludzkich dramatów.

„Empuzjon”, który ukazał się w 2022 roku, był pierwszą powieścią Tokarczuk wydaną po otrzymaniu literackiej Nagrody Nobla. Jej angielski przekład znalazł się na liście 100 najważniejszych książek 2024 roku, przygotowanej przez „The New York Times Book Review”.