Olga Tokarczuk nie należy do pisarek, których książki czyta się bez wysiłku. Jej proza bywa gęsta, wielowarstwowa i wymagająca – ale potrafi wynagrodzić uważnego czytelnika. Wybraliśmy 25 cytatów, które pokazują wyjątkowy sposób patrzenia noblistki na człowieka i świat – i mogą być dobrym początkiem znajomości z jej twórczością.
Olga Tokarczuk jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych współczesnych polskich pisarek. Autorka takich książek jak „Prowadź swój pług przez kości umarłych”, „Prawiek i inne czasy” czy „Bieguni” w 2019 roku otrzymała Literacką Nagrodę Nobla za 2018 rok. Akademia doceniła jej „wyobraźnię narracyjną, która z encyklopedyczną pasją reprezentuje przekraczanie granic jako formę życia”. Sama pisarka w wykładzie noblowskim mówiła o potrzebie takiej narracji, która pozwalałaby wyjść poza ciasną perspektywę pojedynczego „ja” i zobaczyć wzajemne powiązania między ludźmi, zwierzętami i całym światem.
To podejście dobrze tłumaczy, dlaczego jej twórczość wymyka się prostym kategoriom. Tokarczuk potrafi połączyć realistyczny szczegół z metaforą, codzienną obserwację z filozoficznym pytaniem, a historię pojedynczego człowieka z szerszą opowieścią o świecie. Zmienia perspektywy, przeplata historie, sięga po ironię, paradoks i nieoczywiste skojarzenia. Nie zawsze prowadzi przy tym czytelnika prosto do puenty – częściej zostawia mu przestrzeń, by sam połączył kolejne elementy i wyciągnął własne wnioski.
Nie każdemu ten sposób opowiadania będzie odpowiadał. Proza Tokarczuk często wymaga bowiem uwagi, skupienia oraz intelektualnego zaangażowania. Niemniej ten wysiłek może się opłacić: jej zdania potrafią podważyć pozornie oczywiste przekonanie, zmienić punkt widzenia albo nazwać doświadczenie, które wcześniej trudno było ubrać w słowa.
Nie trzeba zresztą od razu zaczynać od „Ksiąg Jakubowych”. Czasem wystarczy jedno zdanie, żeby zrozumieć, na czym polega siła języka Olgi Tokarczuk. Wybraliśmy więc 25 cytatów z jej książek o życiu, człowieku i przemijaniu, które zachęcają do namysłu. Jeśli dotąd twórczość noblistki wydawała ci się zbyt wymagająca, być może właśnie te słowa przekonają cię, żeby dać jej szansę.
Czytaj także: Książki, za które kochamy Olgę Tokarczuk. Wybór redakcji „Zwierciadła”
- „Wszystko przeminie. Mądry Człowiek wie o tym od samego początku i niczego nie żałuje”. („Prowadź swój pług przez kości umarłych”)
- „Jaka to rozkosz, jaka słodycz życia – siedzieć w chłodnym domu, pić herbatę, pogryzać ciasto i czytać”. („Dom dzienny, dom nocny”)
- „Ludzie myślą, że żyją bardziej intensywnie niż zwierzęta, niż rośliny, a tym bardziej – niż rzeczy. Zwierzęta przeczuwają, że żyją bardziej intensywnie niż rośliny i rzeczy. Rośliny śnią, że żyją bardziej intensywnie niż rzeczy. A rzeczy trwają, i to trwanie jest bardziej życiem niż cokolwiek innego”. („Prawiek i inne czasy”)
- „Kiedy ludzie mówią »wszystko«, »zawsze«, »nigdy«, »każdy«, może to dotyczyć tylko ich samych, w świecie zewnętrznym bowiem nie istnieją takie ogólne rzeczy”. („Dom dzienny, dom nocny”)
- „Gdyby można było spojrzeć na świat bez żadnej ochrony, uczciwie i odważnie – pękłyby nam serca”. („Bieguni”)
- „Bóg stworzył człowieka z oczami z przodu, a nie z tyłu głowy, co znaczy, że człowiek ma się zajmować tym co będzie, a nie tym co było”. („Księgi Jakubowe”)
- „Więzienie nie tkwi na zewnątrz, ale jest w środku każdego z nas. Może jest tak, że nie umiemy bez niego żyć”. („Prowadź swój pług przez kości umarłych”)
- „Gdyby ludzie czytali te same książki, żyliby w tym samym świecie”. („Księgi Jakubowe”)
- „Ludzie spotykają się jedynie po to, żeby zobaczyć, jak bardzo różnią się od siebie. Z tymi, którzy różnią się od nich najbardziej, zostają na dłużej. Jakby życie chciało pokazać im wszystko, co nie jest nimi”. („Ostatnie historie”)
- „Żyjemy w świecie, który sobie wymyślamy. Ustalamy sobie, co jest dobre, a co nie, rysujemy mapy znaczeń… A potem całe życie zmagamy się z tym, cośmy sobie wykoncypowali. Problem polega na tym, że każdy ma swoją wersję, i dlatego tak trudno się jest ludziom porozumieć”. („Prowadź swój pług przez kości umarłych”)
- „Żeby współczuć, trzeba być samemu słabym i znać cierpienie; trzeba upaść, przewrócić się, trzeba umieć płakać”. („Anna In w grobowcach świata”)
- „Świata jest za dużo, lepiej więc skupić się na szczególe, nie na całości”. („Bieguni”)
- „Nieważne, gdzie jestem, wszystko jedno, gdzie jestem. Jestem”. („Bieguni”)
- „(…) każdy z nas osiąga jakiś określony pułap swoich możliwości i od tego momentu przestaje się rozwijać. Na tym polega starość, to niezdolność do zmian. Zatrzymujemy się na swojej drodze. Jednym to się zdarza w połowie życia, innym zaraz po ukończeniu szkół. Jeszcze inni, ale to rzadkość, rozwijają się do późnej starości, właściwie do samej śmierci”. („Empuzjon”)
- „Myślała, że nikt nie nauczył nas się starzeć, nie wiemy, jak to jest. Gdy jesteśmy młodzi, wydaje nam się, że ta choroba dotyka zawsze innych. My zaś, z jakich nie do końca jasnych względów, pozostaniemy młodzi. Starych traktujemy, jakby sami sobie byli winni, jakby się przysłużyli swojej dolegliwości, podobnie jak cukrzycy czy miażdżycy. A przecież na tę chorobę, na starzenie, zapadają najwięksi niewinni”. („Bieguni”)
- „Być niecierpliwym to znaczy nigdy nie żyć naprawdę, a być zawsze w przyszłości, w tym co się wydarzy, ale czego przecież jeszcze nie ma”. („Księgi Jakubowe”)
- „Bo najlepiej rozmawia się samemu z sobą. Przynajmniej nie dochodzi do nieporozumień”. („Prowadź swój pług przez kości umarłych”)
- „Och, ludzie ciągle potrzebują rzeczy niezwykłych, cudów, szaleństw. I po co? Żeby z jeszcze większą gorliwością akceptować swoje zwyczajne życie”. („E.E.”)
- „Rzadko da się dziś znaleźć kogoś, z kim chciałoby się rozmawiać. Inni to nuda, mają zwykle niewiele więcej do powiedzenia niż to, co już wiesz, a jeśli znają się na czymś, o czym nie masz pojęcia, to zazwyczaj ciebie to nie interesuje, bo cię nie dotyczy…” („Opowiadania bizarne”)
- „Światy widziane z różnych punktów są różnymi światami. Więc mogę żyć w tylu światach, ile z nich jestem w stanie zobaczyć”. („Dom dzienny, dom nocny”)
- „Kształtuje nas nie to, co w nas silne, ale anomalia właśnie, to, co słabe i nieakceptowalne”. („Empuzjon”)
- „Mówić do kogoś, kto nie zrozumie, to próbować otworzyć zamek źdźbłem trawy, to kroić chleb gałązką bazylii, wkręcać żarówkę w ptasie gniazdo, wkładać dyskietkę między dwa kamienie. Daremnie”. („Anna In w grobowcach świata”)
- „Bycie dorosłym jest zawsze pozostawaniem w masce. Człowiek prawdziwie dojrzały sprowadza się do dziecka, od którego się zaczął. (…) To, co później robi się w życiu, jest ciągłym prowadzeniem dialogu ze sobą jako dzieckiem”. („Podróż ludzi Księgi”)
- „Każdy z nas jest potencjalnym wariatem, młodzieńcze. Norma to jest mrzonka. Każdy z nas siedzi okrakiem na granicy między własnym światem wewnętrznym a światem zewnętrznym i niebezpiecznie balansuje. To bardzo niewygodna pozycja i niewielu udaje się utrzymać równowagę”. („Empuzjon”)
- „Skoro jednak w ogóle powstaje myśl, że może być lepiej, to znaczy, że już jest lepiej”. („Moment niedźwiedzia”)