1. Zwierciadlo.pl
  2. >
  3. Sztuka
  4. >
  5. Tak wyglądał ideał kobiecego piękna 600 lat temu. Sonia Kisza wyjaśnia, co kryło się za wizerunkami Pięknych Madonn

Tak wyglądał ideał kobiecego piękna 600 lat temu. Sonia Kisza wyjaśnia, co kryło się za wizerunkami Pięknych Madonn

Dodaj w Google
Dodaj w Google
(Fot. Krzyszof Opaliński)
(Fot. Krzyszof Opaliński)
Niemodne to, co powiem, ale lubię zasady. Niektóre. Uważam, że znaczna część z nich jest potrzebna. Zasady porządkują świat. Jak je łamię, to staram się robić to świadomie. Albo przynajmniej lubię tak myśleć.

Felieton pochodzi z magazynu „Zwierciadło” 11/2026.

Piszę o sztuce z emocjami, wartościuję, nazywam subiektywnymi słowami. Jednocześnie wiem, że robię to wbrew temu, jak mnie uczono.

W aparacie naukowym nie funkcjonują, a przynajmniej nie powinny, słowa oceniające: ani „brzydkie, okropne”, ani „piękne, ładne”. Kiedyś mnie to irytowało. Dlaczego świat akademicki pozbawia nas możliwości dzielenia się swoimi odczuciami wobec dzieła sztuki?! Teraz mam w sobie więcej zrozumienia.

Ten zakaz uczy pokory. Każe wyjść z binarnej przestrzeni, pułapki umysłu, który ocenia wszystko wedle banalnego wzorca dobre – złe. Jednocześnie niepisana zasada nosi znamiona hipokryzji, biorąc pod uwagę, że historia sztuki jest dziedziną nauki opartą na selekcji sztuki w ramach zasad, które ktoś kiedyś ustalił. Polega na wybieraniu kanonu. Historycy sztuki oceniają i oceniali to, co ważne, co oddaje gusta i charakter danej społeczności. To, co jest dobre warsztatowo, a co złe. Czyli de facto wartościowali i wartościują sztukę. Mówią i mówili, co jest wielką sztuką, a co podróbką. Co jest istotne, a co błahe. Ale nie mówili „piękne”…

Piękna Madonna z Wrocławia, autor nieznany (ok. 1390). (Fot. Wikipedia/Domena publiczna) Piękna Madonna z Wrocławia, autor nieznany (ok. 1390). (Fot. Wikipedia/Domena publiczna)

Jest kilka wyjątków w tej pozornie nieoceniającej dyscyplinie. Funkcjonuje określenie „piękne” jako nazwa własna konkretnych dzieł sztuki albo zjawisk. Na przykład mamy Piękne Madonny – typ rzeźb przedstawiających stojącą Matkę Boską, trzymającą na rękach Dzieciątko Jezus. Powstawały około 1400 roku i były częścią stylu miękkiego, zwanego też gotykiem międzynarodowym. Zrywały z długą tradycją przedstawiania Maryi jako Królowej Nieba, tronu dla małego Jezuska. Ukazywały ją jako elegancką damę trzymającą dziecko.

Piękne Madonny nie są dojrzałymi matronami. Są młodziutkie, mają delikatny uśmiech, regularny owal twarzy, wysokie czoło, wąskie oczy i usta oraz mały nosek. Ideał XV-wiecznego piękna.

Ubrane są w długie, mięsiste szaty układające się tak finezyjnie, że dają wrażenie miękkości – stąd nazwa: styl miękki. Czasami Madonny noszą koronę i berło. Ich ciało ułożone jest w literę S, co było zabiegiem mającym na celu nadanie im charakteru dekoracyjnego. Są więc jak żywa kaligrafia! Najbardziej urzekają mnie te mające mocno wysunięte w bok biodro, tak by można było oprzeć na nim Jezuska. Często matki trzymają w ten sposób podrośnięte niemowlęta, próbując dać odpocząć ramionom. To jeden z wielu uczłowieczających te rzeźby elementów.

Są też wymiany spojrzeń i cudowne, szczere uśmiechy matki i dziecka. Za tym czułym obrazem macierzyństwa kryje się potężna dawka mistyki. Madonny podają Jezuskom owoc. Najczęściej jabłko, czasami winogrono. Jabłko to czytelny symbol grzechu pierworodnego, ale też symbol władzy. Maryja jako Nowa Ewa podaje Chrystusowi jako Nowemu Adamowi owoc, który ściągnął na prarodziców karę wygnania z raju i śmierci. Powtarzają historię, by odkupić ludzkość. Ta scena zawiera w sobie więc i Stary, i Nowy Testament. Jest pełna miłości, ale niezwykle gorzka – Maryja jako matka wie, że jej syn musi zostać poświęcony i umrze męczeńską śmiercią, wie też, że Chrystus zmartwychwstanie. Stąd prawdopodobnie jej uśmiech. Przedstawienia są więc pełne emocji i oddają psychologiczną prawdę o człowieku.

Badacze i badaczki od dziesięcioleci debatują nad źródłem tego przedstawienia, bo rzeczywiście figury Pięknych Madonn były szalenie popularne i na Śląsku, i w Małopolsce, w Czechach, Austrii i Prusach. Być może pierwsze powstały w Pradze, ale wykazują też związek z tradycją francuską i niderlandzką.

Ich powszechność wynikała ze znakomitych kontaktów między dworami europejskimi (także dzięki podróżom artystów rzemieślników) i wzrostem znaczenia mecenatu świeckiego. Kilka pięknych Pięknych Madonn wraz z innymi arcyciekawymi dziełami sztuki średniowiecznej można zobaczyć na wystawie „Stulecie. W rocznicę wielkiej wystawy śląskiej sztuki średniowiecznej” w Pawilonie Czterech Kopuł we Wrocławiu (potrwa do 30 grudnia 2026 roku).

Piękno Madonn wynika nie tylko z tego, że miały niewątpliwie cieszyć męskie oko, ono jest odbiciem piękna duchowego. Piękno już dla Greków było tożsame z cnotą jako „stałą dyspozycją człowieka ku czynom moralnie dobrym”. Cnota to dobroć. W kulturze patriarchalnej u kobiet sprowadzona w pewnym momencie jedynie do dziewictwa, szczególnie istotnego w arystokratycznych kręgach, gdzie powściągliwość i wierność kobiet miały gwarantować pewność ojcostwa, czystość krwi, a w efekcie ułatwiały kwestię dziedziczenia. Dziewictwo Maryj stanowiło wzór dla młodych panien i strzegło majątków. Wcale nie przypadkiem powstawały liczne dzieła sztuki ukazujące Maryję siedzącą w zamkniętym ogrodzie, wraz z różnymi atrybutami świadczącymi o jej „czystości”. To element ówczesnej obsesji na punkcie bogactwa i tytułów. Gotyk międzynarodowy był bowiem ściśle związany z rozwojem kultury dworskiej i kiełkującej już wtedy klasowości. Sztuka od zawsze była też w jakimś stopniu instrumentem władzy. Co nie znaczy, że nie jest po prostu… piękna.

Sonia Kisza, historyczka sztuki, twórczyni profilu @histeria.sztuki. Autorka bestsellerowej książki „Histeria sztuki. Niemy krzyk obrazów” oraz najnowszej – „Sztuka i oburzenie. Histeria wokół piersi” (premiera 28.10).

Share on Facebook Send on Messenger Share by email

ZAMÓW

WYDANIE DRUKOWANE E-WYDANIE