„Mając 53 lata nie walczę już ze sobą, walczę o siebie, żeby być zdrowa, silna i spokojna” – mówi Joanna Brodzik, aktorka, która nie zamierza już przepraszać za upływ czasu ani ścigać się z własnym odbiciem w lustrze. W podcaście „Słowo do słowa” z psycholożką Joanną Chmurą zastanawia się, dlaczego społeczeństwo tak łatwo odsyła dojrzałe kobiety w cień, dlaczego młodość stała się towarem i czy menopauza może być początkiem czegoś naprawdę dobrego. Może zamiast walczyć z czasem, warto wreszcie zacząć korzystać z tego, co przynosi? A może zamienić słowo „walka” na inne? Sponsorem odcinka jest Menoflavon Forte, suplement diety dla kobiet w okresie menopauzy.
Kobiety od lat słyszą, że powinny wyglądać młodo, zachowywać młodość i możliwie długo nie zdradzać, ile mają lat. Zmarszczki traktowane są jak problem do rozwiązania, siwe włosy jak coś, co należy ukryć, a naturalne zmiany w wyglądzie uruchamiają cały przemysł obiecujący cofnięcie biologicznego zegara. Tymczasem mężczyznom społeczeństwo znacznie częściej pozwala z wiekiem zyskiwać: autorytet, pozycję, atrakcyjność i doświadczenie. Kobiety w podobnym momencie życia bywają uznawane za mniej interesujące.
Joanna Brodzik zwraca uwagę na tę nierówność, pytając, dlaczego mężczyźni mają niejako dłuższą społeczną przydatność, podczas gdy kobiety szybciej tracą widoczność. Joanna Chmura wskazuje, że jednym z mechanizmów, które wpływają na takie postrzeganie, jest biologia i związane z nią możliwości reprodukcyjne. Kobiety mogą zostać matkami w określonym przedziale życia, podczas gdy mężczyźni nie podlegają analogicznym ograniczeniom. Problem zaczyna się jednak wtedy, gdy biologiczne różnice stają się uzasadnieniem dla społecznej hierarchii wartości.
Brodzik nie chce się na to zgodzić. Przecież kobieta to nie tylko jej potencjał reprodukcyjny, wygląd czy wiek zapisany w dokumentach. Aktorka przywołuje figury „wiedźmy” i „niewiasty”, zwracając uwagę na symboliczne znaczenie mądrości, doświadczenia i wiedzy. Dlaczego ta pierwsza budzi niepokój, skoro właśnie z wiekiem możemy zyskiwać zasoby, których nie miałyśmy wcześniej? W jej własnym przypadku zmiana perspektywy jest wyraźna: nie zamierza udawać, że młodość była czymś złym, ale nie uważa też, że najlepsze lata ma już za sobą.
W kulturze zafiksowanej na odmładzaniu trudno dostrzec, że dojrzałość może oznaczać nie tylko kolejne biologiczne zmiany, lecz także nową przestrzeń wolności. Joanna Chmura proponuje spojrzeć na ten etap przez pryzmat „drugiej wiosny życia”. To określenie pozwala przesunąć akcent z tego, co kobieta traci, na to, co może zyskać.
Menopauza oznacza koniec menstruacji i okresu związanego z reprodukcją. Nie musi jednak oznaczać końca aktywności, ambicji, seksualności, atrakcyjności czy ciekawości świata. Przeciwnie, uwolnienie od części dotychczasowych obciążeń może pozwolić skierować energię w inne obszary. Na rozwój, relacje, własne potrzeby, pracę, twórczość czy zwykłą przyjemność życia. Chmura chciałaby, żeby takie myślenie stało się dostępne nie tylko dla kobiet, lecz także dla mężczyzn, którzy często nie dostrzegają, jak wiele stereotypów wpływa na ich postrzeganie kobiecej dojrzałości.
Nie oznacza to oczywiście, że każda kobieta przechodzi ten czas tak samo. Zmiany hormonalne mogą wiązać się z różnymi dolegliwościami, a ich przebieg jest indywidualny. Psycholożka przestrzega jednak przed przypisywaniem menopauzie absolutnie wszystkiego, co zaczyna nam przeszkadzać. Zdarza się, że każdy niepokojący objaw zostaje automatycznie wrzucony do worka z napisem „peri” albo „menopauza”.
Warto więc zachować uważność i nie rezygnować z szukania rzeczywistych przyczyn swoich trudności. Dojrzałość nie polega na tym, żeby wszystko zaakceptować bez pytania, ale żeby lepiej rozumieć siebie i wiedzieć, kiedy potrzebujemy wsparcia.
Współczesna obsesja na punkcie longevity, czyli długowieczności, przyniosła wiele dobrego. Coraz więcej mówi się o profilaktyce, sile mięśni, śnie, metabolizmie, zdrowiu mózgu i aktywności fizycznej. Wiemy, że na jakość życia w późniejszych dekadach możemy wpływać znacznie wcześniej. Jest jednak druga strona tego trendu: troska o zdrowie łatwo zamienia się w kolejną listę zadań, które trzeba wykonać perfekcyjnie.
Trening, dieta, badania, suplementacja, odpowiednia liczba godzin snu – wszystko to może służyć dobremu samopoczuciu. Ale może też stać się źródłem presji. W miejsce dawnego nakazu zachowania młodego wyglądu pojawia się nowy: musisz starzeć się dobrze, być sprawna, silna, produktywna i doskonale zarządzać własnym organizmem. Nawet dojrzałość zaczyna przypominać projekt optymalizacyjny.
Tymczasem między dbaniem o siebie a lękiem przed zmianą istnieje zasadnicza różnica. Można trenować, robić badania, troszczyć się o dietę i jednocześnie nie traktować każdej oznaki upływu czasu jak osobistej porażki. „Ageing well” nie musi oznaczać kolejnej wersji „anti-ageing”. Nie chodzi o to, żeby starzeć się według wyśrubowanego standardu, lecz żeby mieć jak najwięcej możliwości dobrego życia na każdym jego etapie.
Chmura przypomina, że nasza psychologiczno-biologiczna natura wymaga nieustannego uczenia się siebie. Zmieniają się potrzeby, możliwości, emocje i sposób reagowania na świat. Nie jesteśmy raz na zawsze ustalonym zestawem cech, który trzeba utrzymać w niezmienionym stanie. Brodzik z dystansem przyznaje, że ludowe powiedzenie „kobieta zmienną jest” ma w sobie sporo prawdy. Zamiast traktować tę zmienność jak wadę, warto nauczyć się z nią żyć.
W rozmowie pojawia się ważne rozróżnienie między atrakcyjnością rozumianą przez pryzmat młodości a pięknem, które nie musi podlegać tak prostym kryteriom. Joanna Brodzik mówi wprost, że nie chce już oceniać siebie wyłącznie według dawnych standardów. Ma 53 lata i inaczej rozumie dziś troskę o własne ciało. Przez pierwszą połowę życia próbowała być coraz chudsza, mądrzejsza, lepsza, dopasowana do oczekiwań. Dziś nie zamierza już prowadzić wojny z samą sobą. Zależy jej na zdrowiu, sile i spokoju.
Psycholożka zwraca uwagę na samo słownictwo, którym opisujemy relację ze sobą. Proponuje, żeby poszukać alternatywy dla słowa „walka”, ponieważ niesie ono skojarzenie z zagrożeniem i koniecznością obrony. Brodzik nie zamierza jednak udawać, że presja związana z wiekiem jest wyłącznie kwestią niewłaściwego nastawienia. Przecież ta walka rzeczywiście się toczy: z kulturowymi oczekiwaniami, reklamami, społecznym wykluczeniem i przekonaniem, że kobieta po określonym wieku powinna zajmować mniej miejsca.
Chmura proponuje inne słowo: „szansa”. Nie chodzi o zaklinanie rzeczywistości ani udawanie, że trudności znikają, ale o dostrzeżenie możliwości, które wciąż pozostają otwarte. Świadomość własnych potrzeb pozwala lepiej komunikować je otoczeniu, stawiać granice i podejmować decyzje, które rzeczywiście nam służą. Zamiast pytać, co jeszcze powinnyśmy w sobie naprawić, możemy zacząć zastanawiać się, czego chcemy i co sprawia nam przyjemność.
Za kultem młodości stoi nie tylko przemysł kosmetyczny i estetyczny, ale również cały system społecznych oczekiwań. Joanna Brodzik zauważa, że młodość stała się produktem, a kobietom w pewnym wieku niemal podsuwa się drogę prowadzącą do króliczej nory: kolejnych zabiegów, diet, kuracji i sposobów na ukrycie upływu czasu. Joanna Chmura przyznaje, że system społeczny rzeczywiście potrafi usuwać dojrzałe kobiety w cień, jakby ich doświadczenie przestawało być potrzebne.
Tymczasem wiek może przynieść coś, czego nie da się kupić ani wypracować w gabinecie medycyny estetycznej: lepszą znajomość siebie, większą świadomość granic, odwagę w podejmowaniu decyzji i wolność od niektórych cudzych oczekiwań. Nie oznacza to, że każda kobieta musi pokochać swoje zmarszczki, zrezygnować z makijażu czy przestać interesować się wyglądem. Chodzi raczej o to, żeby wybór należał do niej, a nie wynikał ze strachu przed utratą społecznej akceptacji.
Dojrzałość nie jest jedną wielką lekcją godzenia się ze stratami. Może być czasem odkrywania nowych możliwości, redefiniowania relacji i odzyskiwania energii, którą wcześniej pochłaniało nieustanne dopasowywanie się do świata. Warto być ciekawą tego, co przyniesie kolejny etap, zamiast z góry zakładać, że będzie gorszy.
W rozmowie Joanny Brodzik i Joanny Chmury wybrzmiewa myśl, że nie musimy już traktować czasu jak przeciwnika. Możemy dbać o zdrowie, pielęgnować ciało, cieszyć się swoim wyglądem i jednocześnie nie próbować cofnąć zegara. Możemy być silne, atrakcyjne, zmienne, niedoskonałe i spełnione. A jeśli mamy wybierać między niewiastą a wiedźmą, Brodzik nie pozostawia wątpliwości: lepiej być wiedźmą. Bo lepiej wiedzieć.
Sponsorem odcinka jest Menoflavon Forte, suplement diety dla kobiet w okresie menopauzy.