Odpowiedzialność czasem po prostu na nas spada. Filozofka wyjaśnia, kiedy staje się ciężarem, a kiedy początkiem zmiany

Tekst pochodzi z magazynu „Sens” 10/2026.

Odpowiedzialność za własne życie. Dlaczego nie zawsze oznacza wolność?

Weź odpowiedzialność za swoje życie – to prawdopodobnie jedno z najczęściej powtarzanych zdań w gabinetach coachingowych, na warsztatach rozwojowych i w literaturze motywacyjnej. Brzmi świetnie, prawda, wręcz oswobadzająco. Problem w tym, że we współczesnej kulturze samorozwoju hasło to zostało tak bardzo wyeksploatowane, że niemal straciło swój pierwotny ciężar. Często funkcjonuje jako rodzaj rynkowego sloganu: uniwersalna recepta na sukces, którą wystarczy „wdrożyć”, by natychmiast poprawić jakość swojego życia, kariery czy relacji. Kiedy jednak przychodzi do praktyki, sprawa się komplikuje.

Dla wielu osób wezwanie do „wzięcia odpowiedzialności” nie kojarzy się z wolnością, lecz z przytłaczającym poczuciem winy albo lękiem przed porażką. Jeśli wszystko zależy od nas, to każda porażka staje się dowodem na naszą osobistą niewydolność. Aby uratować to pojęcie przed spłyceniem i toksyczną presją, warto sięgnąć po narzędzia z zupełnie innej półki.

Ponoszenie a podejmowanie odpowiedzialności. Co mówił o tym Roman Ingarden?

Ponad pół wieku temu wybitny polski filozof, uczeń samego Edmunda Husserla – Roman Ingarden (1893–1970) – napisał krótki, ale genialny esej „O odpowiedzialności i jej podstawach ontycznych” (włączony do zbioru „Książeczka o człowieku”, 1970). Choć Ingarden nie pisał poradników i był jak najdalszy od poppsychologii, jego precyzyjne rozmontowanie tego fenomenu na części pierwsze daje nam bezcenną mapę, którą można przenieść prosto na sesję coachingową.

Filozof nie mówił bowiem, że mamy być odpowiedzialni. On pokazywał, co dzieje się wewnątrz człowieka, gdy odpowiedzialność staje się faktem. Zatrzymajmy się tu na chwilę i wskażmy najważniejsze tezy Ingardena.

Otóż powiada on, że odpowiedzialność to nie tylko moralność. Ma ona tak zwane podłoże ontyczne, a to oznacza, że odpowiedzialność wynika z samego faktu istnienia nas jako ludzi świadomych, a nie tylko z ogłoszonych w kodeksach zasad czy nakazów.

Mówiąc inaczej, jesteś odpowiedzialny nie tylko za to, co robisz, lecz także za sytuacje, w których nic nie zrobiłeś, choć mogłeś (dopuściłeś się zaniechania działania). Wychodziło, że odpowiedzialność tworzy skomplikowaną sieć zależności. Wpływają na nią różne czynniki: wewnętrzne – nasz charakter, intencje; zewnętrzne – otoczenie, sytuacja. Możemy zatem mówić o różnych stanach odpowiedzialności.

W procesie coachingu fundamentalna zmiana zachodzi wtedy, gdy klient przestaje postrzegać siebie jako ofiarę losu, szefa czy nieszczęśliwego dzieciństwa, a zaczyna widzieć siebie jako autora kolejnych rozdziałów swojego życia. Ingarden opisuje tę intuicję z matematyczną wręcz precyzją, wyróżniając różne sytuacje, w jakich człowiek spotyka się z odpowiedzialnością. Dwie z nich idealnie obrazują ten coachingowy przełom: „ponoszenie” oraz „podejmowanie” odpowiedzialności.

Ponoszenie odpowiedzialności to stan obiektywny i w dużej mierze pasywny. Jeśli podejmuję decyzję – na przykład decyduję się na pozostanie w toksycznej, ale bezpiecznej pracy – to automatycznie ponoszę koszty tej decyzji: frustrację, zmęczenie, brak rozwoju. Mogę narzekać na system, na rynek i na gospodarkę, ale struktura rzeczywistości jest nieubłagana.

Według Ingardena ponoszenie odpowiedzialności po prostu „spada” na nas jako konsekwencja bycia sprawcą czynu. W tym punkcie bardzo często zaczyna się coaching.

Klient przychodzi na sesję przygnieciony kosztami swoich dotychczasowych wyborów, choć rzadko łączy je bezpośrednio ze sobą. Prawdziwa praca rozwojowa zaczyna się jednak w momencie, który Ingarden nazywa podejmowaniem odpowiedzialności. To moment głębokiego, wewnętrznego aktu woli. To przejście od: „Stało się, ponoszę tego konsekwencje i cierpię”, do: „Rozumiem swój udział w tej sytuacji, przyjmuję te konsekwencje na klatę i decyduję, co zrobię z tym dalej”. W języku coachingu to nic innego jak odzyskanie sprawczości. Dopóki jedynie „ponosimy” odpowiedzialność, czujemy się bezradni. Dopiero jej świadome „podjęcie” – nawet za błędy z przeszłości – daje nam mandat do zmiany teraźniejszości.

Jak pogodzić się z przeszłością i odzyskać sprawczość?

Kolejnym potężnym narzędziem, które Ingarden podsuwa współczesnemu coachingowi, jest jego analiza tożsamości człowieka w czasie. Filozof zadaje proste z pozoru pytanie: jak to możliwe, że odpowiadam dzisiaj za czyn, który popełniłem pięć lat temu? Przecież biologicznie moje komórki się wymieniły, psychicznie jestem w innym miejscu, moje poglądy mogły ewoluować.

Ingarden odpowiada: odpowiedzialność jest możliwa tylko dlatego, że w centrum człowieka istnieje stałe, niezmienne Ja. Przeszłość nie rozpływa się w niebycie. Czyn, który wydarzył się wczoraj lub dekadę temu, zostaje trwale przypisany do mojego konta. W coachingu często spotykamy się z mechanizmem wyparcia lub „odcinania grubą kreską”.

Chcemy dokonać zmiany, więc mówimy sobie: „Tamten stary ja to już nie ja, teraz tworzę nowego siebie od zera”. Ingarden „puka” nas w ramię i mówi: to tak nie działa. Nie możesz zbudować autentycznej przyszłości na iluzji, że twoja przeszłość do ciebie nie należy.

Z perspektywy rozwoju osobistego ta filozoficzna prawda ma ogromne znaczenie. Zaakceptowanie faktu, że to wciąż ja jestem autorem tamtych dawnych, być może niefortunnych decyzji, jest bolesne, ale jest też jedynym sposobem na scalenie mojej tożsamości. Dopiero gdy uznam ciągłość mojego Ja, zyskuję pewność, że narzędzia, które wypracowuję dzisiaj, będą działać również za rok. Moje dzisiejsze wysiłki nie pójdą na marne, bo inwestuję w tę samą osobę, którą będę w przyszłości.

Dokonajmy pewnego podsumowania. Czytając Ingardena, dowiemy się, kim jesteśmy i na czym stoimy. Analiza Ingardena daje nam solidne, wewnętrzne rusztowanie. Wiemy, że aby działać odpowiedzialnie, musimy uznać ciągłość swojego Ja i zsynchronizować się z obiektywnymi wartościami. Istnieje jednak ryzyko, że człowiek wyposażony w taką wiedzę zamknie się w złotej klatce własnego samodoskonalenia.

Rozwój osobisty a empatia. Dlaczego odpowiedzialność za innych jest równie ważna?

Współczesny coaching bywa czasem oskarżany o subtelny egoizm – skupia się na: „moich granicach”, „moim sukcesie”, „moim dobrostanie” i „mojej efektywności”. Tutaj na scenę wkracza inny filozof, Emmanuel Levinas (1906–1995), który rzuca nam prosto w twarz radykalne wyzwanie: twoja odpowiedzialność wcale nie zaczyna się od ciebie. Levinas twierdzi, że odpowiedzialność nie rodzi się z refleksji nad własnym życiem ani z wolnego wyboru. Ona nas dopada, zanim w ogóle zdążymy pomyśleć.

A rodzi się w jednym, konkretnym momencie: gdy stajemy twarzą w twarz z drugim człowiekiem. Twarz to oczywiście metafora odsłonięcia, bezbronności i kruchości drugiego człowieka. Kiedy patrzysz na swojego pracownika, partnera czy klienta, jego obecność formułuje bezsłowne, ale kategoryczne żądanie: „Zauważ mnie”, „Bądź za mnie odpowiedzialny”.

Według tej filozofii jesteśmy odpowiedzialni za Drugiego z góry, asymetrycznie – bez czekania na wzajemność czy podpisanie umowy społecznej. To nie jest transakcja wiązana. Ja odpowiadam za ciebie po prostu dlatego, że istniejesz obok mnie. Po prostu.

W tym ujęciu coaching przestaje być treningiem technik motywowania, a staje się nauką głębokiego słuchania. Twarz spóźniającego się pracownika, wypalonego menedżera czy zestresowanego klienta nie jest „problemem do rozwiązania” za pomocą coachingowego algorytmu. Jest wezwaniem do odpowiedzialnej odpowiedzi. I dla Levinasa odpowiedzialność to zdolność do odpowiedzenia na obecność drugiego człowieka w sposób humanitarny i podmiotowy.

Dojrzały rozwój osobisty potrzebuje obu powyższych perspektyw. Bez Ingardena będziemy zbyt słabi i rozproszeni, by komukolwiek pomóc – rozpuścimy się w potrzebach innych, nie mając własnego centrum. Bez Levinasa zamienimy się w dobrze naoliwione, efektywne maszyny do realizowania własnych celów, ślepe na ludzki wymiar rzeczywistości. Dopiero synteza tych dwóch podejść tworzy człowieka prawdziwie dorosłego: silnego w sobie i wrażliwego na innych.

Lilianna Kiejzik, prof. nauk humanistycznych, filozofka i tłumaczka. Obszar jej kompetencji badawczych to historia filozofii, szczególnie zagadnienia religijnej filozofii rosyjskiej, francuskiego strukturalizmu, problematyki „kwestii kobiecej” w filozofii. Pracuje na Uniwersytecie Zielonogórskim. Miłośniczka jamników, pomaga Fundacji „Jamniki Niczyje”.