1. Zwierciadlo.pl
  2. >
  3. Zwierciadło
  4. >
  5. W styczniu zapraszamy na spotkania Klubów Zwierciadła:

W styczniu zapraszamy na spotkania Klubów Zwierciadła:

Do Krakowa - 10 stycznia, Klub  Dziennikarza „Pod Gruszką”  ul. Szczepańska 1,   godz.18.00. Będziemy rozmawiać  o bliskich relacjach matki z synem. Spotkanie  poprowadzą Ewa Nowicka,  liderka siedleckiego klubu, i Alina Gutek.

Do Warszawy -  13 stycznia
, kawiarnia Plac Zabaw, ul. Jeżewskiego (na terenie kortów tenisowych) godzina 19.00. Będziemy rozmawiać o absurdach życia codziennego i wymaganiach wobec roli kobiety. Spotkanie poprowadzą  Agnieszka Chmielewska, liderka warszawskiego Klubu, i  Magda Kołodkiewicz autorka książki „Zupa musi być” oraz Zuzanna Musiałkowska – Gomółka.

Do Wrocławia -  19 stycznia
,  Kawiarnia Nalanda, Plac Kościuszki 12, godzina  19.00 Będziemy rozmawiać  na temat: Półświatek mężczyzn i kobiet. Spotkanie poprowadzą Joanna Korczak, liderka wrocławskiego  klubu, i Tomasz Jastrun.

Do Katowic -  24 stycznia
, Cinnamon Lounge Bar & Restaurant, ul. Mikołowska 9, godzina 18.00. Będziemy rozmawiać o tym, jak korzystać na nieprzyjacielu. Spotkanie poprowadzą Sylwia Podczaszyńska, liderka katowickiego klubu, i Tomasz Jastrun.

Do Torunia - 25 stycznia,
Cafe Bajarka, ul. Kozacka 17 – 19 lok.7, godzina 18.00. Będziemy rozmawiać o sile pozytywnego nastawienia. Inspiracją jest styczniowy temat miesiąca. Spotkanie poprowadzą Hanna Lewandowska, liderka toruńskiego klubu i Renata Arendt – Dziurdzikowska.

Do Siedlec – 31 stycznia
, Cafe Babka, ul. Wojskowa 11,godzina 18.00. Będziemy rozmawiać o absurdach życia codziennego i wymaganiach wobec roli kobiety. Spotkanie poprowadzą Beata Kupiec z Ogrodu Inspiracji, liderka siedleckiego klubu, i Magda Kołodkiewicz autorka książki „Zupa musi być”.

ZAMÓW

WYDANIE DRUKOWANE E-WYDANIE
  • Polecane
  • Popularne
  • Najnowsze
  1. Psychologia

Somatoterapia – ulecz swoje ciało

Najkrócej można więc określić psychoterapię jako terapię duszy, a somatoterapię jako terapię poprzez ciało. (Fot. iStock)
Najkrócej można więc określić psychoterapię jako terapię duszy, a somatoterapię jako terapię poprzez ciało. (Fot. iStock)
Żyjąc w pośpiechu, często zapominamy o potrzebach własnego ciała. A tymczasem ono skrzętnie „notuje” wszystkie przeżywane emocje i niejednokrotnie cierpi z ich powodu. Jak poprawić zdrowie i jakość swojego życia dzięki terapii ciała opowiada somatoterapeutka Emilia Żurek.

Czym różni się somatoterapia od psychoterapii?
Można powiedzieć, że somatoterapia to psychoterapia ciała korzystająca z opracowanych naukowo metod. Twórcą somatoterapii jest francuski psychiatra dr Richard Meyer, w którego szkole miałam szczęście uczyć się metod pracy z ciałem i emocjami. Somatoterapia wywodzi się z psychoanalizy. Psychoanaliza Zygmunta Freuda koncentruje się na „słowie”, Wilhelm Reich i Sándor Ferenczi włączyli do terapii ciało. W rozwoju postrzegania aspektów ciała wymienia się cztery etapy: ciało funkcjonalne, ciało emocjonalne, ciało zmysłowe i wymiar duchowy.

Najkrócej można więc określić psychoterapię jako terapię duszy, a somatoterapię jako terapię poprzez ciało.

Czy uczucia i emocje mają wpływ na nasze zdrowie?
Temat przeżywanych uczuć i emocji na zachowanie oraz zdrowie człowieka jest bardzo obszerny. Najczęściej terminów „uczucie” i „emocja” używa się zamiennie chociaż nie są to jednoznaczne stany.

Emocje są formą interakcji, modulują zachowanie oraz nastrój. Uczucia cechuje brak bezpośredniej zależności od aktualnej sytuacji. Uczucia są stałe, a emocje zmieniają się w określonej sytuacji, są reakcją na akcję. Robert Plutchik opracował teorię emocji, w której wyróżnił tzw. emocje pierwotne (dotyczące działań adaptacyjnych, pomagających w procesie przetrwania) i emocje wtórne, które powstają w wyniku relacji interpersonalnych. Emocje cechuje krótkotrwałość, w jednej chwili przeżywa się jedną emocję. Nie można jednocześnie doznawać akceptacji i wstrętu, dwóch przeciwstawnych emocji.

Siłą sprawczą emocji mogą być np. sytuacje, kontakt z samym sobą, a także słowa, które kierujemy do innych. Warto pamiętać, że „rany” zadane słowami trudno się goją i pozostają głęboko w pamięci. Znam z praktyki szereg przykładów, gdy wypowiedziane nawet w dobrej wierze słowa, stały się praprzyczyną zaburzeń łaknienia u kobiet. \ Emocje mogą mieć charakter ukierunkowany na działanie pobudzające lub spowalniające. Przeżycia wywołują reakcje fizjologiczne np. strach może wywołać spadek ciśnienia, tętna, powodować płytki oddech i znieruchomienie albo potrzebę działania (ucieczkę).

Powtarzające się negatywne lub głęboko ukryte emocje, zwłaszcza te niszczące poczucie naszej godności, mogą wywoływać złe samopoczucie pomimo dobrych wyników badań laboratoryjnych stanu organizmu. Mogą też utrudniać nawiązanie i podtrzymanie relacji z innymi ludźmi, w tym stworzenie udanego związku partnerskiego. Należy pamiętać, że podobne sytuacje wywołują podobne emocje, nawet te dawne, pozornie zapomniane. Przeżywana emocja „zapamiętana” jest w korelacji do danej sytuacji.

Jakimi metodami posługuje się somatoterapia?
Somatoterapia jest eklektyczną terapią korzystającą z opracowanych wcześniej metod, ale somatoterapeuci wypracowują nieustannie nowe metody mające charakter polisensoryczny, angażujący wszystkie zmysły: wzrok, słuch, dotyk, smak. W pracy z ciałem stosuje się metody dostosowane do potrzeb pacjenta, w tym dotyk (za przyzwoleniem pacjenta).

Neurobiolog António Damásio zajmujący się m.in. neuronalnymi podstawami emocji udowodnił, że emocje zdecydowanie wpływają na poznawanie społeczne i podejmowanie decyzji. W badaniach laboratoryjnych potwierdził też, że ciało „zapamiętuje” emocje po 200 milisekundach a umysł uświadamia sobie przeżywaną emocję po 900 milisekundach. W pracy z ciałem poprzez określone ćwiczenia dociera się do emocji, o których już świadomie się „zapomniało”, np. gdy pacjent odczuwa dolegliwości w jakimś miejscu (a nie jest to miejsce zmienione chorobowo) można poprzez odpowiedni masaż uciskowy tego miejsca dotrzeć do „zapisanych” emocji i przeanalizować ich wpływ na aktualny stan zdrowia pacjenta, sytuację życiową, zachowania. Niekiedy odkrywa się zaskakujące rzeczy. Ja w ten sposób dowiedziałam się, że miałam problem z wyrażaniem złości. Metody somatoterapii umożliwiły dalszą analizę, aby zrozumieć własne zachowania, motywacje w relacjach z innymi ludźmi.

Z jakimi problemami warto zwrócić się do somatoterapeuty?
Praktycznie ze wszystkimi problemami życiowymi można zgłosić się na sesje somatoterapii. W wielu przypadkach proponuję pacjentom działania równoległe z zakresu somatoterapii i psychoterapii. Stany depresji, psychoz powinny być leczone równolegle przez lekarza psychiatrę, i najlepiej też psychoterapeutę. Somatoterapia pozwala uwolnić się w sposób bezpieczny od ograniczających emocji, poprawić relacje, przepracować trudności interpersonalne. Najskuteczniejszą metodą w psychoterapii ciała jest połączenie pracy indywidualnej z grupową. Jako coach łączę też somatoterapię z metodami somatocoachingu. Celem jest reintegracja organizmu osoby rozpoczynającej somatoterapię.

Metody somatoterapii wspierają wszystkie działania w zakresie profilaktyki zdrowia i zachowania pięknego wyglądu. Przykładem mogą być ćwiczenia wzmacniające mięśnie twarzy. Można nauczyć się samodzielnego masażu twarzy, który nie tylko stymuluję komórki skóry, ale jest rodzajem akupresury (poprawia pracę narządów wewnętrznych).

Jakie efekty przynosi somatoterapia?
Efekty terapii można określić za pomocą testów, ewaluacyjnych ćwiczeń dających możliwość samooceny. Jednak to sami pacjenci najlepiej wiedzą, czy w ich życiu dokonała się pozytywna zmiana, czy lepiej radzą sobie w trudnych sytuacjach i mają większe poczucie własnej wartości.

  1. Psychologia

Jak się ma miłość do dobrego związku?

Miłość nie potrzebuje związku, to związek potrzebuje miłości. Ona jest tak potężna i samowystarczalna, że może istnieć samodzielnie. (Fot. iStock)
Miłość nie potrzebuje związku, to związek potrzebuje miłości. Ona jest tak potężna i samowystarczalna, że może istnieć samodzielnie. (Fot. iStock)
Nasz duchowy rozwój to podróż przez miłość. A ona ma nas obudzić.

Jak się ma miłość do dobrego związku? Zagadnienie wbrew pozorom skomplikowane. Jeśli myślimy jak wszyscy, to będziemy dążyć do związku opartego na wielkim uczuciu, z dodatkiem wspaniałego seksu. Możemy długo szukać. Wielka trójka, przedmiot naszego pożądania, to: miłość, związek i seks. W jednym pakiecie. Gdyby tylko znaleźć właściwą osobę…

To, czego pragniemy

Miło na nich patrzeć. Anna i Jakub siedzą obok siebie w sposób, który mówi „jesteśmy razem”. Widać to po nachyleniu ciała ku partnerowi, zresztą to się czuje. Tak jakby otaczała ich wspólna, prywatna przestrzeń. Ta para posiada coś dobrego, cennego. Miłość?

Są ze sobą już dwadzieścia osiem lat. Ich małżeństwo przeżyło sztormy, rozstania i pojednania. Dorosłe dzieci niedawno wyszły z domu.

– Każdy rok jest inny, lepszy – uśmiecha się Jakub. Kiedy pytam, jak to jest z miłością po tylu latach, Jakub odruchowo kładzie delikatnie dłoń na dłoni żony. Ona odpowiada: „Dobrze. Miłość trwa, zmienia się. Seks jest lepszy niż kiedykolwiek, chociaż kochamy się rzadko. Zwykle wystarczy mi, że on jest w pobliżu”.

Poznać sekret

Ta para ma coś, co wielu z nas chciałoby posiąść. Aż się prosi zapytać, co należałoby robić, by zdobyć szczęście, które jest ich udziałem. Nie mogą nam jednak pomóc. To, co stworzyli, należy tylko do nich. Może nawet sami nie do końca wiedzą, jak to się stało.

Wbrew temu, co czytamy w literaturze i przewodnikach po miłości, nie ma uniwersalnej recepty na udany związek. Gdyby była, większość par żyłaby długo i szczęśliwie. Wokół nas jednak pełno ludzi w dobrych związkach, opartych na miłości, tylko że oni dostali ją w darze – częściowo zasłużonym.

Dążenie do bycia idealną parą zakłada, że możemy świadomie kształtować siebie, partnera, związek, nasz los. Na nie mamy wpływ, ale... nie na miłość!

Można budować lepsze porozumienie i zaufanie. Uczyć się radosnego korzystania z dobrodziejstw seksu. Natomiast praca nad miłością to nieporozumienie. To tak jakby powiedzieć, że chcę pracować nad życiem albo nad Bogiem. Miłość pozostanie zawsze poza naszą kontrolą. Po prostu jest większa od nas. Nie można jej „osiągnąć”. Czy to oznacza bezsens pracy nad związkiem? Aby odpowiedzieć na to pytanie, musimy najpierw zadać sobie dwa inne.

Czym jest związek?

To partnerstwo dwojga dorosłych osób. Aby ułożyć sobie z kimś życie, możemy odwołać się do swoich zasobów, użyć znanych narzędzi służących komunikacji. Znajdziemy je w sobie – w obrębie tego, co nazywamy ego. Nasz umysł, wprawiony w codziennym rozwiązywaniu problemów, może podjąć się zorganizowania wspólnego życia.

O związku powinniśmy myśleć jako o trzeciej istocie obdarzonej niezależnym bytem. Żadne z partnerów nie ma nad nim władzy, ale każde jest w stanie go kształtować, wspierać albo... odejść. Dopóki oboje służą mu całym sercem, związek żyje. Miłość bardzo pomaga, ale nie jest niezbędna. Można sobie wyobrazić trwały związek bez miłości, oparty na wzajemnym szacunku, wsparciu, radzeniu sobie z wyzwaniami życia. O ile ze związkiem można sobie radzić lepiej lub gorzej, to z miłością nie jest tak prosto.

Czym jest miłość?

Pierwsze spotkanie z miłością informuje nas, że to coś cennego i dobrego. A także, że to coś na zewnątrz nas. Zwykle jest pierwszym darem, jaki otrzymujemy od matki. Jeśli nie jest nam dana, będzie później znacznie trudniej, ponieważ nie będziemy wiedzieli, czego szukamy. Większość z nas na szczęście wie.

Kiedy pokłady rodzicielskiej miłości zaczynają się wyczerpywać – zwykle w okresie dojrzewania, czasami wcześniej – wyruszamy w świat w poszukiwaniu jej nowej dawki. Pomysł, aby „znaleźć miłość” towarzyszy nam czasami całe życie. Nie pamiętamy, skąd to pragnienie, rozglądamy się po prostu za osobą, która dostarczy nam doświadczenia zgodnego z wyobrażeniami. W miarę upływu czasu obraz tego, czego szukamy, zmienia się. Początkowo pragniemy doświadczenia emocjonalnej i fizycznej bliskości, potem (najczęściej między 20. a 25. rokiem życia) dużo ważniejsze staje się budowanie trwałego związku.

Dwie pary okularów

W momencie wejścia w pierwszy trwały związek zaczynamy balansować na styku dwóch światów – naszych wyobrażeń i realiów. W głębi duszy mieszkają wyobrażenia, potrzeby. Natomiast na zewnątrz jest to, co można zobaczyć, usłyszeć, dotknąć. Tutaj spotykamy się fizycznie z drugą osobą. I wszystko byłoby proste, gdyby nie jeden istotny szczegół – świat zewnętrzny nie jest nam bezpośrednio dany. Nasz umysł wybiórczo dopuszcza do świadomości część informacji, odrzucając resztę. Niewidzialne okulary, przez które na niego patrzymy, są zbudowane z naszych wcześniejszych doświadczeń i kreują świat zewnętrzny na ich podobieństwo. Można powiedzieć, że widzimy nie to, co jest, tylko to, kim jesteśmy. Tej wizji nie możemy dzielić z partnerem, gdyż jest ona subiektywnym wytworem wyobraźni. Jak zatem się spotkać?

Szukanie środka

Złudzenie, że rzeczywistość jest jedna, taka sama dla mnie i dla ciebie, prowadzi do wielu nieporozumień. „Przecież to oczywiste, że powinniśmy mieć dzieci” – myśli ona. „Jak wszyscy. To normalne”. A on postrzega świat inaczej. „Najpierw trzeba zacząć dobrze zarabiać. Duży, wygodny dom to podstawa. Tak się urządzają mądrzy ludzie”.

On i ona żyją w różnych światach i każde z nich widzi tylko swój. Będą się nawzajem przekonywać, krytykować, może nawet kłócić. A przecież punkty widzenia obojga partnerów są równouprawnione. Nikt nie ma monopolu na rację.

W tym miejscu zaczyna się budowanie dojrzałego związku. Kiedy oboje sobie uświadomią, że mają dostęp tylko do połowy prawdy, możliwy staje się dialog, wymiana pomysłów, kreowanie wspólnego życia z radością i miłością. Esencją tego procesu jest budowanie „miejsca pośrodku”, przestrzeni dialogu, dzięki której można się porozumieć i współtworzyć. Rosną szanse na dobre, wspólne życie, udany związek. A miłość?

Nigdy nie śpi

Miłość nie jest częścią „miejsca pośrodku”, w którym możliwy jest dialog pomiędzy partnerami. Sprzyja mu, ale jest o wiele większa. Miłość nie potrzebuje związku, to związek potrzebuje miłości. Ona jest tak potężna i samowystarczalna, że może istnieć samodzielnie.

Niemiecki psychoterapeuta, Arnold Retzer, pisze: „W miłości nie da się ustanowić żadnych praw. Nie jest zasługą. Unieważnia każdy kontrakt. Nie można jej ani wymusić, ani być komuś dłużnym”.

Stąd prosta droga do wniosku: skoro dwoje dorosłych ludzi jakoś się dogaduje, miłość, która jest nieprzewidywalna i niejednokrotnie przysparza cierpienia, nie jest już potrzebna. Niech króluje rozsądek i współpraca, rzetelna komunikacja, szacunek, zaufanie, współtworzenie!

Ale miłość nie śpi. Daje o sobie znać w pozytywny sposób – przez tęsknotę, nadzieję, poruszenie serca. Lub w negatywny – przez poczucie braku, pustki, bezsensu. Kiedy już zbudujemy sensowny związek, powraca w nieoczekiwanym momencie i wszystko burzy, jakby mówiąc: „Czcisz fałszywego boga. Ja króluję!”.

To, czego się nie spodziewamy

Artur, niegdyś wybitny sportowiec, wiedzie spokojne życie, jest wiele lat po rozwodzie.

– Zauważyłem, że mi się przygląda. To mi pochlebiało. Ładna, zgrabna… Tylko że już jestem po sześćdziesiątce. A ona nie ma nawet czterdziestki. Co prawda, moje ciało jest w doskonałej formie. No ale ja już te rzeczy odłożyłem do lamusa. Nie zrobiłem żadnego ruchu. To ona podeszła. I została.

Zaczęli razem przeżywać – jak mówi Artur – coś niesamowitego. – Przebywamy ze sobą godzinami, czasami patrząc sobie w oczy, czasami dotykając się. Czujemy się tak, jakbyśmy się znali od dawna, jakbyśmy na siebie czekali. Zaczynamy zgadywać swoje myśli. Seksu prawie nie było, ale to, co jest, nam wystarcza i nie chcemy tego zakłócać.

Pojawiły się pierwsze wątpliwości. – Mieliśmy „rozsądną” rozmowę. Powiedziałem, że nie chcę komplikować jej życia. Zgodziła się. Przestałem się z nią kontaktować. Ale jednocześnie czekałem niecierpliwie na TEN telefon… Zadzwoniła. Znów się widujemy, coraz częściej... – wyznaje szczęśliwy Artur.

Nie szczęście, a pobudka

Nasz rozwój duchowy to podróż przez miłość. Oto jedziemy sobie pociągiem czasu przez krainę miłości i widzimy bajecznie kolorowe albo szare, ale stale zmieniające się, krajobrazy. Od czasu do czasu wysiadamy, aby się przejść po niezwykle malowniczej okolicy. Tu i ówdzie zakładamy obóz – rodzina, dom. Może on być bardzo trwały. Ale i tak w końcu pojedziemy dalej.

Miłość pisana wielką literą, potężna, zagadkowa siła, nie różni się od miłości, którą spotykamy na co dzień. Mają się do siebie tak, jak ocean do fali: wypełnia je ta sama substancja. Miłość nie ma nas uszczęśliwić. Ma nas obudzić.

Esencją naszego rozwoju jest stopniowe otwieranie się na nią. Nie jest to identyczne z budowaniem szczęśliwego związku. To odmienny proces, który może zachodzić równolegle. Miłość wyprowadza nas poza ego. Związek może być wielkim szczęściem, ale nasz rozwój duchowy jest czymś o wiele większej wagi.

To, co najtrudniejsze

Od kilku lat Robert, Joanna i Katarzyna żyją razem. To znaczy: Robert mieszka z Asią – mają dorosłego syna, wspaniały dom, szczęśliwe życie – ale jest jeszcze Kasia.

– Poznałem ją na samotnych wakacjach nad Adriatykiem – zwierza się Robert. – Zaczęło się od zwykłej, miłej rozmowy. Ale już tego samego wieczoru trzymaliśmy się za ręce. Szybko stawało się jasne, że jesteśmy sobie bardzo bliscy. Te same przekonania, upodobania, wartości.

Robert dość szybko opowiedział o wszystkim żonie. Podjął szczere wysiłki, żeby zakończyć wakacyjny związek. Jednak nie potrafił. Przez rok żył rozdarty pomiędzy Joasią i Kasią. Wszyscy troje bardzo cierpieli.

– Uspokoiłem się w momencie, kiedy powiedziałem sobie, że zrobiłem wszystko, co w mojej mocy. Nie mam już siły dalej walczyć. Kocham dwie kobiety.

Epilog

Wszyscy nasi bohaterowie – dotknięci miłością – zmienili się.

Trójkąt Robert–Joanna–Kasia trwał jeszcze pięć lat. Pod koniec Robert obserwował z bólem, jak bliskość między nim a Kasią powoli się rozwiewa. Sercem wrócił do Joanny, ich związek odżył. – To, czego doświadczyłem, potwierdziło, że warto być uczciwym. Moje małżeństwo przetrwało, a z Kasią też mam dobrą, ciepłą relację. Nauczyłem się pokory. I wdzięczności – mówi Robert.

Artur też się czegoś nauczył: tego, że ma prawo przyjąć dar miłości. Nie czuje się już za wszystko odpowiedzialny. – Nie tylko nie muszę, ale nie potrafię kontrolować miłości. Przyzwalam na nią. Jestem wdzięczny i spokojny, nie wiedząc nawet, dokąd mnie to prowadzi. Czuję się lekki, silny i wolny. Jestem szczęśliwy – zwierza się.

Jakub i Anna, nasza „modelowa para”, nawiązali trwałą relację z miłością przez duże „M”. Czując się przepełnieni tym wspaniałym uczuciem, z radością obdarzają się nim nawzajem. Potrafią odróżniać przedmiot miłości od niej samej. I jedno, i drugie jest ich udziałem na co dzień. Przebywając z ukochanym człowiekiem, czują się obdarowani przez los.

Artykuł archiwalny.

  1. Styl Życia

W Warszawie zakwitło dziwidło olbrzymie!

(Fot. Wikipedia US Botanic Garden)
(Fot. Wikipedia US Botanic Garden)
Dziwidło olbrzymie – największy kwiat świata o woni padliny, zakwitło tej nocy w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego. Można je podziwiać jeszcze dzisiaj (od godz. 10), zanim definitywnie zamknie swój kwiatostan.

Kwitnące dziwidło olbrzymie zadziwia i fascynuje – przyciąga odmiennością, odrzuca wstrętną wonią. Kiedy kwitnie trudno przejść obok niego obojętnie. Jego kwiatostan jest bowiem największy w świecie roślin (ma do 3 m. wysokości, 1,5 m. średnicy), a przy tym wygląda jak kawał padliny i „pachnie” jak ona. W dodatku bardzo intensywnie. Na Sumatrze, skąd roślina pochodzi, woń jej kwiatostanu jest wyczuwalna z odległości nawet 3 km! W ten sposób przywabia zapylacze – muchy i inne padlinożerne owady. Nęci je nie tylko „aromatem”, ale i ciepłem panującym we wnętrzu kwiatostanu (czyli w pochwie). Temperatura może tam osiągnąć nawet 40 st.C! Roślina wie co robi, włączając „ogrzewanie”, ciepło potęguje bowiem jej brzydki zapach.

Łacińska nazwa dziwidła - Amorphophallus (od amorphos - podobny i phallus - penis) w pełni oddaje wygląd kolby kwiatostanu, wyrastającej z nabrzmiałej pochwy, skrywającej właściwe kwiaty – żeńskie i męskie. Niestety, roślina zakwita tylko raz na kilka lat, w dodatku jest kwiatem jednej nocy – spektakl zaczyna się po południu, a kończy następnego dnia.

Tej nocy dziwidło zakwitło w Warszawie - w szklarni tropikalnej Ogrodu Botanicznego UW. I to jako pierwsze w Polsce! Zainteresowanie było ogromne! O północy, kiedy zamknięto kolejkę, ostatni chętni czekali na wejście ponad 2 godziny. Kwitnienie można było też śledzić on line pod linkami: https://youtu.be/bFKASNfwE4A i http://bit.ly/dziwidlo_live.

Kwiat jednej nocy

Tym razem roślina zadziwiła nawet swoich opiekunów – Joannę Bogdanowicz i Piotra Dobrzyńskiego. Według ich prognoz miała bowiem zakwitnąć w nocy z wtorku na środę. – Z dziwidłem nigdy nic nie wiadomo, ono robi co chce i kiedy chce – śmieje się Piotr – wiele zależy od warunków, w jakich żyje, głównie od temperatury, oświetlenia i wilgotności.

Każdy okaz rozwija się z bulwy, która też jest rekordzistką w świecie roślin – może ważyć do 100 kg! Najpierw jednak wyrasta z niej mały liść w kształcie parasola. Po kilkunastu miesiącach zamiera, oddając substancje zapasowe bulwie, która wchodzi w okres spoczynku. Potem wydaje nowy, znacznie większy liść. Trwa to kilka lat. Kiedy bulwa odpowiednio dojrzeje, zamiast liścia wyłania się z ziemi kwiatostan.

Kwitnienie wygląda spektakularnie! Kolba stopniowo się wydłuża (o kilka cm dziennie), a pochwa nabrzmiewa. Aż wreszcie któregoś popołudnia zaczyna się otwierać (i pachnieć). Wieczorem w pełni prezentuje swój aromat i urodę, a w nocy powoli zaczyna się zamykać. Następnego dnia spektakl się kończy. Na koniec płatki ponownie lekko się rozchylają, by uwolnić uwięzione we wnętrzu owady. Kwitnąca roślina przyciąga tłumy zwiedzających, a jej kwitnienie jest ogromnym wydarzeniem w życiu każdego ogrodu.

Bulwa (Fot. Ogród Botaniczny UW)Bulwa (Fot. Ogród Botaniczny UW)

Dziwna historia dziwidła

Choć stołeczne dziwidło mieszka w szklarni już od kilkunastu lat, pracownicy ogrodu niewiele mieli okazji, by zawrzeć z nim bliższą znajomość. Prawie połowę tego czasu roślina spędziła bowiem w głębokim uśpieniu, „liżąc rany” po nieszczęśliwym wypadku.

- Bulwa jest prezentem od pewnego mieszkańca stolicy, który przywiózł ją z Sumatry. Przez kilka pierwszych lat rozwijała się prawidłowo co roku wydawała liść – wspomina Piotr. Aż do czasu, gdy w szklarni pojawiła się ekipa TV, by nagrać kolejny program botaniczny. Ogromna donica z bulwą trochę jej zawadzała, lekkomyślnie wyniesiono ją więc na mróz.

W efekcie bulwa przemarzła i zaczęła gnić, co gorsza w miejscu, gdzie powstaje pąk. Pracownicy chuchali na nią i dmuchali, posypywali rany sproszkowanym węglem drzewnym, a nawet układali ją w… hamaczku, by się przewietrzyła. Mimo to przez kilka lat nie dawała znaków życia. Ogrodowa legenda głosi, że gdy utracono już nadzieję, odtańczono nad nią… taniec rytualny (niektórzy twierdzą, że pożegnalny). I o dziwo bulwa wkrótce ożyła, wydając liść, który bywa prawie tak intrygujący, jak kwiatostan. Jego „ogonek” dorasta bowiem do 7 m. wysokości, oczywiście u starszych okazów.

Ale powróćmy do naszego dziwidła. Gdy liść zanikł bulwę wykopano i stwierdzono, że… obumarła. Wcześniej jednak zdążyła wydać nową bulwkę – młodą i rwącą się do życia. To właśnie ona wytworzyła liść, a teraz zakwitła.

- Nasza roślina jest młoda i po przejściach, przy ostatnich pomiarach jej bulwa ważyła więc „tylko” 23,5 kg. A po sezonie spędzonym w hamaczku schudła o 1,5 kg, na skutek utraty wody, co wbrew pozorom wyszło jej na zdrowie – śmieje się Piotr.

Bulwa (Fot. Ogród Botaniczny UW)Bulwa (Fot. Ogród Botaniczny UW)

Uchodźca z Sumatry

Dziwidło jest endemitem – rośnie dziko tylko na Sumatrze, można je też spotkać na Borneo. Nie występuje nigdzie indziej, co najwyżej w ogrodach botanicznych.

- Niestety może się zdarzyć, że te niesamowite rośliny będzie można podziwiać tylko w szklarniach – poważnieje Piotr. Na Sumatrze masowo wycinane są lasy pod plantacje palm olejowych. Wraz z nimi ginie wiele gatunków zwierząt i roślin – między innymi dziwidło, które nie jest nawet pod ochroną.

Dlatego tak ważne jest, by rośliny te przetrwały i rozmnażały się w ogrodach botanicznych, co nie jest łatwe. To co widzimy podczas kwitnienia nie jest kwiatem, lecz kwiatostanem, złożonym z kolby i pochwy okrytej okrywami, które po rozchyleniu się wyglądają jak płatki. Prawdziwe kwiaty (żeńskie i męskie) ukryte są we wnętrzu pochwy – damskie poniżej męskich. Niestety, nie są one gotowe do rozrodu w tym samym czasie. Kiedy kwiaty męskie sypią pyłkiem, żeńskie są już nieaktywne. I pyłek przepada.

Aby doszło do zapylenia, musi rosnąć obok siebie kilka okazów w różnej fazie rozwoju. To się często zdarza w tropikalnym lesie deszczowym, ale nie w szklarni. Ogrodnicy pomagają roślinom jak mogą – zbierają pyłek i przechowują go w lodówce, by w odpowiednim momencie zapylić roślinę pędzelkiem, przez wycięte w pochwie okienko. Ogrody botaniczne coraz częściej współpracują ze sobą w tej dziedzinie.

Bulwa (Fot. Ogród Botaniczny UW)Bulwa (Fot. Ogród Botaniczny UW)

Zapylenie i vitro

- Nasze dziwidło jest jednak samotne, więc nie ma szans na zawiązanie nasion i potomstwo. Co najwyżej możemy próbować pobrać pyłek i przechować go do następnego kwitnienia. Ale czy dotrwa do tego czasu w lodówce? Nie wiadomo. Najważniejsze jednak, że nasz okaz wreszcie zakwitł! – cieszy się Piotr. Teraz zostanie wpisany na listę kwitnących dziwideł i będzie można rozpocząć współpracę z innymi ogrodami.

Kiedy dziwidło przekwitnie, jego kwiatostan zostanie ścięty, umieszczony w słoju i utrwalony w specjalnym preparacie, a potem wystawiony dla zwiedzających. Komu więc nie udało się go teraz obejrzeć, będzie miał ku temu już wkrótce okazję podczas kolejnych wizyt w Ogrodzie Botanicznym UW.

Szklarnia tropikalna Ogrodu Botanicznego UW jest otwarta w weekendy (godz. 10-20). Obecnie, z uwagi na duże zainteresowanie dziwidłem, można ją zwiedzać codziennie (10–15). Dzisiaj prawdopodobnie będzie czynna do godziny 20 (zależnie od rozwoju sytuacji).

Ceny biletów: normalny 12 zł (w weekendy 20 zł), ulgowy 6 zł (w weekendy 10 zł).

  1. Zdrowie

Dzienniczek zdrowia na nadgarstku. Na czym polega idea life-trackingu?

Oczarowała nas idea life-trackingu (nazywanego tez self-trackingiem lub quantified self), czyli monitorowania siebie i swojego życia za pomocą nowych technologii. Dzięki temu możemy lepiej ocenić stan własnego organizmu, zapobiec chorobom i poprawić zdrowie. (Fot. iStock)
Oczarowała nas idea life-trackingu (nazywanego tez self-trackingiem lub quantified self), czyli monitorowania siebie i swojego życia za pomocą nowych technologii. Dzięki temu możemy lepiej ocenić stan własnego organizmu, zapobiec chorobom i poprawić zdrowie. (Fot. iStock)
Zamiłowanie do nowoczesnych gadżetów (np. zegarków lub telefonów z funkcją pomiaru aktywności) okazuje się przydatne w diagnozowaniu chorób i motywowaniu się do regularnego dbania o siebie. Na czym polega idea life-trackingu i jakie parametry organizmu warto monitorować, sprawdza dziennikarka Ewa Pągowska.

Trudno dziś znaleźć kogoś, kto przynajmniej nie sprawdził, jak działa aplikacja do analizy snu, zapisywania przyjmowanych kalorii, śledzenia aktywności fizycznej czy cyklu miesiączkowego. Miłośnicy gadżetów sięgają po wagi, które poza masą ciała pokazują jego skład, a nawet prędkość fali tętna (pozwala ocenić stan naczyń krwionośnych) czy elektryczne szczoteczki do zębów monitorujące czas i sposób szczotkowania. Specjalne aplikacje odbierają informacje od urządzeń pomiarowych, przedstawiają je w atrakcyjny sposób i przechowują dane. Coraz więcej osób kupuje też urządzenia, które można nosić na sobie, jak specjalne opaski na rękę czy smartwatche, mierzące tętno i liczące kroki.

Oczarowała nas idea life-trackingu (nazywanego tez self-trackingiem lub quantified self), czyli monitorowania siebie i swojego życia za pomocą nowych technologii. Dzięki temu możemy lepiej ocenić stan własnego organizmu, zapobiec chorobom i poprawić zdrowie. W rzeczywistości jednak rzadko wykorzystujemy te możliwości. Pora to zmienić i wycisnąć z nowych gadżetów jak najwięcej korzyści.

Eksperci od własnego ciała

Kiedy amerykańska matematyczka i statystyczka dr Talithia Williams była w ciąży z trzecim dzieckiem, nie zgodziła się na wywołanie porodu, mimo że jego termin już minął. Chciała urodzić naturalnie i na własną prośbę opuściła szpital. Była przekonana, że data narodzin dziecka została źle wyznaczona. „Terminy porodu są obliczane na podstawie standardowego 28-dniowego cyklu, a moje cykle są różnej długości – czasem trwają 27, a czasem nawet 38 dni i mam dane, które to potwierdzają” – tłumaczyła lekarzowi. Wiedziała, że ma rację, bo wcześniej przez 6 lat obserwowała swoje cykle i mierzyła temperaturę, a wyniki pomiarów skrupulatnie zapisywała.

Williams przytacza tę historię podczas wykładu na konferencji TED, by przekonać słuchaczy, że dzięki codziennym pomiarom parametrów mogą stać się ekspertami od swojego ciała. Zaznacza jednak, że nie chodzi jej o lekceważenie lekarzy, tylko o współpracę z nimi – połączenie wiedzy na swój temat z wiedzą na temat całej populacji, którą dysponuje lekarz, bo taki mariaż pozwala podjąć najlepszą dla zdrowia decyzję.

Zgadza się z tym kardiolog dr n. med. Łukasz Kołtowski, który jest zafascynowany zastosowaniem nowych technologii w medycynie i prowadzi na ten temat bloga. – Podczas rozmowy i badania lekarz może jedynie uzyskać coś w rodzaju fotografii naszego obecnego życia. Wprawdzie zadaje pytania o to, co było wcześniej, ale ze względu na ograniczony czas wizyty nie jest w stanie zbudować sobie pełnego obrazu – mówi. Wyjaśnia, że kiedy np. 30-letnia pacjentka ze smartwatchem na ręce skarży się na zawroty głowy i niepokój, prosi ją o pokazanie zapisów tętna z zegarka. – Oczywiście nie traktuję ich jak twardych danych medycznych, ale dzięki nim mogę zbliżyć się do diagnozy, np. nabrać podejrzenia, że kobieta ma tachykardię (przyspieszenie akcji serca), bo badania kliniczne pokazały, że smartwatche są dość dobre w jej wykrywaniu.

Co warto sprawdzać?

Co konkretnie warto mierzyć i zapisywać, żeby nie popaść w przesadę i hipochondrię? Kobiety z pewnością powinny monitorować swój cykl. Większość wizyt u ginekologa zaczyna się przecież od pytań o datę pierwszego dnia ostatniej miesiączki, jej intensywność, długość i regularność cykli. Rzetelne informacje na ten temat pozwalają lekarzowi wyciągnąć pierwsze wnioski.

Według kardiologa dobrze jest też sprawdzać, ile kroków stawiamy w ciągu dnia. Dla naszego zdrowia o wiele lepsze jest bycie cały dzień w ruchu niż wykonywanie intensywnych ćwiczeń przez pół godziny i spędzanie reszty doby w pozycji siedzącej czy leżącej. Lekarze m.in. namawiają do przechodzenia 10 tysięcy kroków dziennie – żeby wyrobić tę normę, zwykle trzeba być w ruchu przez dużą część dnia. Badania pokazały, że taka aktywność pozwala obniżyć ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych. – Zalecam też monitorowanie snu – mówi dr n. med. Łukasz Kołtowski. – Chodzi o to, by dowiedzieć się, ile dokładnie śpimy, bo chociaż różne aplikacje wiele nam obiecują – np. wykrycie fazy REM czy NREM – to jednak ciągle jeszcze są mniej wiarygodne niż badania snu przeprowadzane w warunkach szpitalnych. Może kontrolowanie liczby przespanych godzin wydaje się mało atrakcyjną funkcją aplikacji, ale namawiam do jej przetestowania.

Dodaje, że wiele osób nie zdaje sobie sprawy, jak często zarywa noce i jaki to ma wpływ na ich funkcjonowanie. Jeśli zestawią sen z innymi parametrami, np. poziomem nastroju czy aktywności fizycznej, mogą być naprawdę zaskoczone.

Śledzenie snu i liczby kroków można polecić każdemu, ale już kontrola innych parametrów powinna być dopasowana do konkretnej osoby, jej stanu zdrowia i celów.

Monitoring organizmu

Z monitorowania większej liczby parametrów najbardziej skorzystają ci, którzy chcą „wziąć się za siebie” i wyrobić zdrowe nawyki, oraz ci, którzy mają różne niepokojące objawy, ale nie znają ich przyczyny. Przyda się też pacjentom, którzy cierpią na choroby przewlekłe lub są nimi zagrożeni. W przypadku dwóch ostatnich grup odpowiedź na pytanie „co mierzyć?” jest stosunkowo prosta – często wystarczy śledzić to, o co pyta lekarz, np. tętno, ciśnienie, temperaturę czy masę ciała. Do tego celu dobrze jest wybrać specjalistyczne produkty, np. aplikacje przygotowane z myślą o konkretnej grupie pacjentów.

– Jest na przykład aplikacja dla cukrzyków, w której można wpisać, ile planujemy zjeść, ile insuliny przyjęliśmy i jakie potem było stężenie glukozy we krwi. Co ciekawe, ta aplikacja uczy się organizmu pacjenta i zaczyna mu podpowiadać, ile insuliny powinien sobie podać. Badania kliniczne pokazały, że potrafi dobrać dawkę lepiej niż chory – mówi dr n. med. Łukasz Kołtowski.

Osoby, które często czują się przygnębione, mogą skorzystać z tzw. trackerów nastroju. Co wieczór opisywać swoje samopoczucie i to, co robiły w ciągu dnia. Po pewnym czasie są w stanie zobaczyć, że np. w te dni, kiedy spacerowały, miały o wiele lepszy nastrój niż wtedy, gdy były na imprezie, że najgorszy humor miały zawsze w sobotę, a prawdziwy dół po poniedziałkowym zebraniu. Wypełnianie dzienniczka nastroju jest jedną z metod, które wspierają leczenie osób z depresją. Zapiski pozwalają zobaczyć chorym, co wpływa na ich samopoczucie, ale także to, że ich stan się poprawia – a to działa terapeutycznie.

Ci, którzy nie wiedzą, co jest przyczyną ich różnych dolegliwości, np. bólu głowy, stanów podgorączkowych czy osłabienia, mogą zacząć monitorować niepokojące ich objawy, by móc później podzielić się informacjami z lekarzem.

– Takie zapisy często dostarczają bardziej obiektywnych informacji niż słowa i opinie pacjenta, bo przecież my wszyscy bardzo często podświadomie wypieramy różne informacje o sobie. To, co nam się wydaje na nasz temat, i to, co naprawdę się z nami dzieje, często bardzo się od siebie różni – mówi dr n. med. Łukasz Kołtowski i podpowiada, że dobrym pomysłem może być nie tylko monitorowanie częstotliwości występowania objawu, np. bólu głowy, ale także tego, co bywa jego przyczyną. Czasem dzięki temu udaje się wyeliminować problem, jeszcze zanim dotrzemy z nim do lekarza.

– Jeśli wiemy, że powodem bólu głowy jest zbyt mała ilość wypijanych płynów – możemy zacząć notować, ile w ciągu dnia pijemy. Miałem nawet pacjenta, który kupił specjalną butelkę, która pokazywała, ile już wypił – mówi ekspert.

Jeśli nie uda ci się znaleźć konkretnej aplikacji, bo masz dość oryginalne potrzeby i chcesz np. zobaczyć zależność między czasem spędzanym na rozmowach z szefem a liczbą przespanych godzin albo między kłótniami z córką i napadowym objadaniem się – możesz skorzystać z aplikacji-szablonów jak np. Nomie, które wypełnia się dowolnymi parametrami.

Motywacja i świadomość

Jak widać, life-tracking może ułatwić diagnozę i być jak system wczesnego ostrzegania dla osób chorych, ale najciekawszy i chyba najmniej oczywisty jest jego motywacyjny charakter. Odpowiedni program czy urządzenie śledzące pomaga bowiem osiągnąć różne, także zdrowotne, cele. I robi to na kilka sposobów.

Po pierwsze może być impulsem do działania, np. rzucenia palenia. Niby wszyscy wiemy, że papierosy źle wpływają na zdrowie, a jednak niektórzy łudzą się, że negatywne konsekwencje nie dotyczą ich tak bardzo jak reszty palaczy. Jeśli jednak zestawią liczbę wypalanych papierosów z aktywnością w ciągu dnia czy poziomem ciśnienia tętniczego – mają szansę zobaczyć czarno na białym, że nałóg ich także nie oszczędza. Dla niektórych bywa to wystraczająco silny impuls do zmiany.

Jeśli jesteśmy już zmotywowani, by wprowadzić w życie program naprawczy – sięgnijmy po trackery, by dowiedzieć się, skąd właściwie startujemy. Jak pisze Robert E. Franken w „Psychologii motywacji”: „zanim zmienimy jakiś sposób postępowania, musimy go sobie uświadomić. Wymaga to monitorowania własnego zachowania. (…) Jeśli analizujemy nasze działania, to łatwiej nam wyznaczać cele, które prowadzą do stopniowej poprawy”.

Świadomość tego, gdzie była nasza linia startu, pomaga też dostrzec postęp. Osoby, które zaczynają ćwiczyć i dołączają do jakiejś grupy treningowej, często po krótkim czasie zaczynają się porównywać z innymi i frustrować tym, że są gorsze. Tymczasem powinny raczej porównywać swoje obecne wyniki z wcześniejszymi. Dzięki temu ich samoocena będzie wzrastać. Zamiast myśleć: „Jestem leniwy i bez kondycji”, zaczną widzieć siebie jako wytrwałych i aktywnych, bo będą mieć na to dowody. Psycholodzy nie mają wątpliwości, że wzrost wiary w siebie znacznie zwiększa szanse wytrwania w postanowieniach. Motywująca może być nawet sama świadomość, że informacje o tym, co robimy, za chwilę będziemy musieli gdzieś zapisać. Badacze z University of Pittsburgh dowiedli, że notowanie w aplikacji tego, co się zjadło, jest skuteczną strategią odchudzania, a po zaprzestaniu diety pomaga utrzymać prawidłową wagę.

Warto więc poświęcić trochę czasu, by znaleźć aplikację, która pozwala na śledzenie dokładnie tego, co chcesz, i osiąganie tego, na czym najbardziej ci zależy.

  1. Psychologia

Jak radzić sobie z krytyką?

Ważne jest, jak reagujesz na krytykę, i co mówisz, ponieważ swoim zachowaniem wyrażasz i wzmacniasz poczucie własnej wartości. (Fot. iStock)
Ważne jest, jak reagujesz na krytykę, i co mówisz, ponieważ swoim zachowaniem wyrażasz i wzmacniasz poczucie własnej wartości. (Fot. iStock)
Radzenie sobie z krytyką wymaga osiągnięcia pewnego poziomu akceptacji – akceptacji nie tylko własnej niedoskonałości i idącej za tym podatności na niepochlebne oceny, lecz także tego, że świat jest miejscem pełnym krytycznych osądów, opinii i niepożądanych uwag.

Osoby z niskim poczuciem własnej wartości łatwo biorą krytykę do siebie i pozwalają, aby jeszcze bardziej nadwątlała ich samoocenę. Rzecz w tym, że krytyka niekoniecznie zawsze jest złą rzeczą. Istnieją dwa rodzaje krytyki: konstruktywna, to znaczy taka, której celem jest pchnię­cie cię w stronę wzrostu i rozwoju, oraz destruktywna, czyli taka, która ma cię upokorzyć i wywołać uczucie dyskomfortu.

Jeśli masz niską samoocenę, to prawdopodobnie reagujesz biernie lub agresywnie na każdą formę krytyki. W twoim wypadku problem polega na tym, że automatycznie uznajesz ją za zasadną, biorąc ją za „dowód” swojej niższości i bezwartościowości. To nie sama krytyka godzi w twoją samoocenę; największą szkodę wyrządzasz sobie tym, jak ją odbierasz.

Przypomnij sobie sytuację, w której zostałaś skrytykowana. Czy potrafisz przywołać myśli, które krążyły wówczas w twojej głowie?

W pracy nad akceptacją siebie, swoich słabości i ograniczeń przyjrzyj się uważniej swoim reakcjom na krytykę. Jeśli odpowiadasz agresją, przybierasz postawę obronną lub przeprowadzasz kontratak, może to skutkować konfliktami oraz wywoływać poczucie winy i żalu szkodzące samoocenie. Jeśli pozostajesz bierna, dajesz osobie krytyku­jącej siłę, gdyż automatycznie uznajesz jej punkt widzenia za słuszny, a krytykę za uzasadnioną. Możesz też zamknąć się w sobie i poddać krytyce, przepraszając lub zachowując milczenie. Wówczas rezygnujesz z obrony, co negatywnie wpływa na samoocenę oraz pokazuje tobie sa­mej i innym, że jesteś łatwą ofiarą.

Niektóre kobiety reagują pasywno-­agresywnie: pozostają bierne i po­ zwalają, aby żal i złość narastały w nich do takiego stopnia, że eksplo­dują i biorą odwet na krytyku przy innej okazji.

Czy rozpoznajesz w sobie któreś z opisanych zachowań? Jeśli tak, na czym polega zbieżność?

Najlepszy sposób radzenia sobie z krytyką to przyjmować tę konstruktywną, a asertywnie odrzucać destruktywną. Zamiast chłonąć ją bez zastanowienia, rozważ, czy jest słuszna i trafna. Niezależnie od te­ go, czy krytyka jest uzasadniona, czy nie, ochronisz swoje poczucie własnej wartości, jeśli przyjrzysz się bliżej niepochlebnemu przekazowi. W ten sposób wpoisz sobie, że twój punkt widzenia ma znaczenie. Two­je uczucia, opinie i przemyślenia są równie ważne jak te należące do krytyka. Jeśli jego uwaga jest konstruktywna i została wypowiedziana w dobrej wierze, można mu podziękować i zamknąć temat. Jeśli kryty­ka nie jest trafna i usprawiedliwiona, odpowiedz racjonalnie i spokojnie, broniąc swoich racji – wykorzystaj umiejętności z zakresu asertywności.

Możesz przygotować się na przyjmowanie wszelkiego rodzaju krytyki pewnie i ze spokojem. Wybierz jedno z poniższych stwierdzeń i po­stanów sobie, że zachowasz je w pamięci, odpowiadając na krytyczne uwagi:

  • Na świecie jest wiele opinii i punktów widzenia.
  • Moje poglądy są tak samo ważne jak innych.
  • Dobrze radzę sobie w sytuacjach konfliktowych. Jestem spokojną, racjonalną osobą.
  • Umiem przyjmować uwagi na swój temat.
  • Potrafię spojrzeć na sprawy z szerszej perspektywy.

Ważne jest, jak reagujesz i co mówisz, ponieważ swoim zachowaniem wyrażasz i wzmacniasz poczucie własnej wartości. Najistotniejsze jest jednak to, co ty sama myślisz i jak interpretujesz krytyczne przekazy.

Gdy masz do czynienia z osobą agresywną, narcystyczną lub niepo­trafiącą poradzić sobie z twoją asertywnością w sposób spokojny i pełen szacunku, może się okazać, że twoje próby obrony są bezcelowe lub wręcz narażają cię na niebezpieczeństwo. W takich sytuacjach, zamiast odpierać krytykę, lepiej ją przemilczeć, pamiętając, że w tym momencie to nie ty jesteś problemem.

Fragment książki „Poznaj, zaakeptuj i pokochaj siebie” Megan MacCutcheon. Została ona napisana z myślą o kobietach stojących przed wyzwaniami związanymi z niską samooceną oraz o tych, które pragną zyskać pewność siebie i większą wewnętrzną siłę. To dobre narzędzia służące do podniesienia samooceny.