Martin Heidegger całe swoje życie poświęcił poszukiwaniom odpowiedzi na pytanie: co to znaczy „być”? Dla niego istotą człowieczeństwa był nie sam fakt naszego istnienia, lecz nasza egzystencja. Stąd też, obok Sartre’a i Camusa, uważa się go za najważniejszego przedstawiciela egzystencjalizmu. Niektórzy idą nawet o krok dalej, nazywając Heideggera najwybitniejszym filozofem XX wieku. Oto cytaty, które przybliżą ci jego wizję ludzkiej egzystencji.
Martin Heidegger urodził się w 26 września 1889 zł w Messkirch w Badenii. Studiował teologię, później przez chwilę matematykę, by ostatecznie całkowicie oddać się filozofii. Dlaczego jego myśl okazała się przełomem w dziejach europejskiej myśli filozoficznej? Bo zamiast zadawać pytania o byt, który znajdował się w centrum zainteresowania wszystkich myślicieli od czasów Sokratesa – zaczął drążyć ideę samego bycia. W pytaniu „kim jest człowiek” interesował go więc nie „człowiek”, lecz słowo o wciąż mglistym, nieustalonym znaczeniu: „jest”. Heidegger wierzył, że bez odpowiedzi na pytanie o sens bycia, nie da się określić, kim jesteśmy.
„W nieokreślony jeszcze sposób poruszyła mnie myśl: skoro o bycie mówi się w różnych znaczeniach, które znaczenie jest mu przewodnie, które jest znaczeniem podstawowym? Co to znaczy bycie?”.
Najważniejsze rozważania na ten temat Martin Heidegger zawarł w swoim słynnym dziele „Bycie i czas” z 1927 roku. Wprowadził w nim fundamentalne dla swojej filozofii pojęcie Dasein, tłumaczone na polski jako „bycie-tu-oto”. Wedle słów samego Heideggera: „Dasein to byt, który w swym byciu do tego bycia rozumiejąco się odnosi”. To inaczej człowiek, który codziennie konfrontuje się z faktem swojej egzystencji. I choć każdy z nas jest „wrzucony” w świat, którego sobie nie wybiera – bo rodzi się i dorasta w jakiejś zastanej rzeczywistości – to ma możliwość projektowania siebie. Może (przy pewnych ograniczeniach) wybierać, kim się stanie. Nie wszyscy jednak z tej możliwości korzystają – bo czasem łatwiej jest pozwolić wybierać komuś innemu za nas, odgrywać narzuconą nam z góry rolę i nie brać aktywnego udziału w kształtowaniu swojego życia (to teza zbieżna z tym, co głosił także Jean Paul Sartre). Taką egzystencję Heidegger nazywał nieautentyczną i przeciwstawiał ją autentycznej, która polega na braniu odpowiedzialności za swój los i samodzielnym projektowaniu siebie. Co istotne, autentyczność ta wymaga też od nas pogodzenia się z własną nieskończonością, tym, że życie człowieka to bycie-ku-śmierci, co wywołuje uczucie trwogi (Angst). Wielu ludzi nie chce dopuszczać tego uczucia do siebie, dlatego woli upadać (Verfallen – kolejne ważne pojęcie z filozofii Heideggera), a więc inaczej „rozpraszać” się w codzienności, zamiast żyć autentycznie zadając pytania o swój byt. Trwoga jest jednak niezbędna do tego, aby Dasein odkryło swoją skończoność, wolność, odpowiedzialność i własne możliwości. Dopiero w tym momencie człowieka stać na wysiłek samodzielnego projektowania swojego życia i może stać się w pełni sobą.
Choć trudno znaleźć osobę, która podważałaby zasługi Heideggera na polu filozofii, jego postępowanie w życiu prywatnym do dziś przysparza mu wielu przeciwników. Najbardziej kontrowersyjnym okresem w jego biografii są lata hitleryzmu i fakt, że przez długi czas popierał ideologię nazistowską. Filozof od 1933 roku był członkiem NSDAP, a po dojściu nazistów do władzy aktywnie współpracował z gestapo, posuwając się nawet do składania donosów na współpracowników z uczelni. W listach do brata nazywał Hitlera „mężem stanu” i deklarował się jako antysemita. Dopiero w latach 50. zaczął usprawiedliwiać swoje wybory pisząc do bliskich, że padł ofiarą Hitlera, a w ruch nazistowski zaangażował się ze względu na swoje poglądy filozoficzne (rzekomo kierował nim strach przed zagrożeniem dla cywilizacji, jakie według niego miał nieść amerykanizm i sowietyzm).
Przez sympatie nazistowskie Heidegger stracił kontakt ze swoją partnerką Hannah Arendt, z pochodzenia Żydówką. Związek tych dwojga w swoich czasach wywołał skandal obyczajowy, ponieważ filozof poznał Arendt, gdy ta była zaledwie 18-letnią studentką, a sam był 35-letnim żonatym profesorem. W latach 1924–1926 połączył ich potajemny, intensywny romans, który musiał jednak zakończyć się pod presją opinii publicznej, a także rosnących nastrojów antysemickich. Ta dwójka odnowiła kontakt dopiero po roku 1950 i do końca życia pozostali przyjaciółmi.
Poniżej przytaczamy wybór cytatów Heideggera, z których większość pochodzi z jego najsłynniejszych dzieł i stanowi odbicie jego filozoficznych poglądów.
„Każdy może osiągnąć pełnię swojego potencjału. To, kim jesteśmy, może być z góry określone, lecz droga, którą podążamy, zawsze pozostaje kwestią naszego własnego wyboru. Nigdy nie powinniśmy pozwalać, by nasze lęki lub oczekiwania innych wyznaczały granice naszego przeznaczenia. Naszego losu nie można zmienić, ale można rzucić mu wyzwanie. Każdy człowiek rodzi się jako wielu ludzi, a umiera jako jeden”.
„Umieć pytać znaczy: umieć czekać, nawet życie całe”.
„Każdy jest innym i nikt sobą samym”.
„Wiara, która nie jest stale wystawiana na możliwość niewiary, nie jest wiarą, ale zwykłą wygodą”.
„Tęsknota jest męką bliskości tego, co dalekie”.
„Prawda jest tym, co daje ludziom pewność, jasność i siłę”.
„Myślenie jest myśleniem tylko wtedy, gdy odpowiada na to, co najbardziej domaga się namysłu. To, co najbardziej domaga się namysłu, ujawnia się w fakcie, że wciąż jeszcze nie myślimy… Odpowiadać na pytanie „Co zwie się myśleniem?” znaczy zawsze pytać dalej, aby pozostawać w drodze”.
„Człowiek nie jest panem bytów, lecz pasterzem Bycia”.
„Człowiek działa tak, jakby był twórcą i władcą języka, podczas gdy w rzeczywistości to język pozostaje władcą człowieka”.
„Myślenie zaczyna się dopiero wtedy, gdy uświadomimy sobie, że rozum, wychwalany przez stulecia, jest zatwardziałym przeciwnikiem myśli”.