Wypalenie rodzicielskie nie pojawia się z dnia na dzień. Ekspertka wskazuje sygnały, których nie warto ignorować

• Wypalenie rodzicielskie to coś więcej niż zmęczenie po nieprzespanej nocy. Może objawiać się utratą radości z rodzicielstwa, poczuciem bezradności i emocjonalnym dystansem wobec dzieci.
• „Brakuje nam pokory wobec własnych ograniczeń” – mówi Malwina Markiewicz, specjalistka logoterapii Viktora Frankla. I zachęca, by zamiast dążyć do perfekcji, nauczyć się prosić o pomoc.
• Czy dobry rodzic może powiedzieć „jest mi za ciężko”? Ekspertka przekonuje, że troska o własne zdrowie psychiczne i fizyczne jest także formą troski o dzieci.
• „Naprawdę warto zastąpić słowo «muszę» słowem «chcę»” – podpowiada Malwina Markiewicz. Wyjaśnia też, dlaczego dzieci tak szybko wyczuwają wypalenie rodziców i jak rozmawiać z nimi o trudnych emocjach.

Wywiad pochodzi z magazynu „Sens” 10/2026.

Wypalenie rodzicielskie a zwykłe zmęczenie. Jak rozpoznać różnicę?

Dorota Chramiec: Choć o wypaleniu rodzicielskim mówimy dziś głośniej niż kiedykolwiek, samo pojęcie ma już ponad 40 lat. Wyodrębniono je z dobrze znanego wypalenia zawodowego, definiując jako nagłe załamanie satysfakcji i poczucia własnych kompetencji w roli matki lub ojca. Czym wypalenie rodzicielskie różni się od „zwykłego” zmęczenia rodzicielstwem? Gdzie przebiega granica?

Malwina Markiewicz: Wypalenie rodzicielskie definiowane jest jako stan skrajnego wyczerpania fizycznego i psychicznego wynikający z długotrwałego i przewlekłego stresu związanego z opieką nad dziećmi. Charakteryzuje się między innymi: utratą radości z rodzicielstwa, emocjonalnym dystansem do dzieci, poczuciem bezradności oraz przytłoczeniem codziennymi obowiązkami. Natomiast zmęczenie rodzicielskie jest zupełnie normalne i zwykle mija po przespanej nocy, wolnym popołudniu lub jakiejkolwiek innej formie odpoczynku.

Myślę, że granica między tymi dwoma fenomenami jest płynna i „zwykłe” zmęczenie może z czasem przerodzić się w wypalenie rodzicielskie. Niestety, czasem zauważamy zbyt późno, że faktycznie już do niego doszło.

Presja idealnego rodzicielstwa. Dlaczego rodzice tracą poczucie sensu?

Współczesna popkultura karmi nas iluzjami, stawiając rodzicom wysoko poprzeczkę. Co zrobić, gdy codzienność brutalnie weryfikuje wyobrażenia o rodzicielstwie, przynosząc zamiast sukcesu poczucie porażki, bezradności i utraty sensu?

Zamiast uzależniać się od opinii innych ludzi i od tego, czym karmią nas media, warto słuchać własnego sumienia. To ono podpowiada nam, jakimi być rodzicami, czego potrzebują członkowie rodziny i czy podążamy w tym wszystkim za sensem.

W rodzicielstwie nie chodzi o to, jak wysoko zawieszone poprzeczki przeskakujemy, tylko o miłość do wszystkich członków rodziny oraz naszą niezastąpioną w niej funkcję.

Ważne jest, abyśmy potrafili odróżnić rolę od funkcji. O ile rola bywa często narzucana przez superego lub społeczeństwo, o tyle funkcja jest zadaniem, które wyznacza nam sens. Poczucie porażki, bezradność i utrata sensu nie są winą codzienności ani mediów, ale kierunku, który człowiek obrał jako cel swojego działania.

Jak logoterapia interpretuje kryzys utraconych złudzeń o rodzicielstwie?

Viktor Frankl w swojej koncepcji trójkąta uczy nas, że szczęście, sukces, zadowolenie to skutki uboczne sensownego działania. Nie da się ich osiągnąć w sposób bezpośredni. Mogą nam być podarowane jedynie jako efekt sensownego działania – mogą, ale nie muszą. Jeżeli zatem ktoś zakłada rodzinę lub decyduje się na dzieci po to, aby być szczęśliwym, gorzko się rozczaruje. Nie dlatego, że rodzina i dzieci nie dają szczęścia, ale dlatego, że ono rodzi się z miłości do nich, a nie od nich. Dopiero dbanie o ich dobro może przynieść nam prawdziwe szczęście i satysfakcję.

Kryzys utraconych złudzeń rodzicielskich ma źródło także w zapominaniu o prostej prawdzie – dzieci nie są naszą własnością. Nie mogą być narzędziem do realizowania niespełnionych ambicji rodziców ani podnoszenia ich własnej wartości.

Viktor Frankl mówił, że tak naprawdę jesteśmy dla swoich dzieci jedynie rodzicami biologicznymi. To po nas dziedziczą geny i od nas – w procesie wychowania – przejmują pewne zachowania, czyli od nas dostają psychofizykę, jednak to nie my jesteśmy twórcami ich ducha. W tym głębszym wymiarze wszyscy stajemy się co najwyżej rodzicami adopcyjnymi ich wymiaru noetycznego, czyli duchowego. Naszym zadaniem jest towarzyszyć dzieciom w dorastaniu i stworzyć im jak najlepsze warunki do prowadzenia samodzielnego, dobrego życia – tak by mogły podążać za własnym sumieniem.

Czy współczesnym rodzicom trudniej pozwolić dzieciom na autonomię i „wypłynięcie z portu”?

Na pewno możemy zaobserwować, że jest to trudne. Czy kiedyś było inaczej, lecz czy to „inaczej” było zwyczajną konsekwencją innych czasów – nie wiem. Aby pozwolić dzieciom na „wypłynięcie z portu”, rodzic musi zdobyć się na zaufanie, że jego dziecko ma w sobie wszystko, czego potrzebuje, aby dobrze i godnie przeżyć swoje życie.

Rodzicom potrzebna jest również świadomość, że kryzysy i cierpienie to nie tylko ryzyko upadku, ale i szansa na wzrost w człowieczeństwie. Gdybyśmy szczerze zapytali siebie, pod wpływem jakich wydarzeń odebraliśmy najważniejsze lekcje i co pozwoliło nam nabrać poczucia własnej wartości, musielibyśmy stwierdzić, że były to najtrudniejsze chwile.

To z nich, gdy udało nam się podnieść, wynieśliśmy najcenniejsze wnioski. Żyjemy jednak w czasach, w których staramy się unikać wszelkiego cierpienia – i to nie tylko my sami; chcemy też, by nasze dzieci nie musiały przechodzić przez żadne trudy.

Patrząc na kondycję psychiczną dorosłych ludzi, nietrudno się domyślić, dlaczego tak trudno nam zdobyć się na zaufanie pierwotne wobec dzieci, które rozumiane jest jako wiara w to, że życie ma sens i chce dla nas dobrze nawet wtedy, kiedy my wszystkiego nie rozumiemy. Wielu osobom brakuje pierwotnego zaufania do życia i do samych siebie, jak zatem mają wykazać się nim wobec własnych dzieci? Uczennica Viktora Frankla, prof. Elisabeth Lukas, mająca ponad 30-letnie doświadczenie w pracy terapeutycznej, mówiła, że brak zaufania pierwotnego jest tłem niemal każdego zaburzenia psychicznego o podłożu psychozogniskowanym.

Jak zapobiegać wypaleniu rodzicielskiemu? Odpoczynek i własne potrzeby

Rodzicielstwo niekiedy przypomina pracę na etat bez weekendów, urlopów i prawa do zwolnienia chorobowego. Chroniczne zmęczenie, brak czasu dla siebie, wymuszona wielozadaniowość, zarządzanie kryzysami – od kolek i ząbkowania po logistykę szkolno-zajęciową, trudności wychowawcze. Czy rodzic ma prawo powiedzieć: „jest mi za ciężko”, nie tracąc przy tym poczucia, że jest dobrym rodzicem?

Jesteśmy ludźmi i wszyscy czasem niedomagamy. Być może ta wątpliwość wynika z tego, że chcielibyśmy być niemalże bogami w każdej przestrzeni naszego życia? Brakuje nam pokory wobec własnych ograniczeń. Może należy poprosić kogoś o pomoc, ucząc się przy tym akceptacji, że nie jesteśmy samowystarczalni? A może warto zredukować liczbę obowiązków, przyjmując, że nie wszystkie obszary muszą być zawsze dopięte na ostatni guzik? Takich „może…” będzie mnóstwo. To, które z nich jest dla nas odpowiednie, podpowiada nam sumienie – nasz wewnętrzny kompas wskazujący sens w konkretnej sytuacji.

O tym, czy jesteśmy dobrymi rodzicami, wcale nie decydują nasze uczucia – mogą wprowadzać nas w iluzję. Na bycie dobrym rodzicem składają się konkretne decyzje przekuwane w czyn, a nie chwilowe emocje czy myśli.

Wybierając stale dobro, z czasem sami stajemy się dobrzy. Przy czym dobro w logoterapii jest zawsze rozumiane jako sens transsubiektywny – a zatem taki, który ma na uwadze również dobro innych, a nie tylko moje własne.

Jak zatem odróżnić miłość i troskę od funkcjonowania wyłącznie w trybie przetrwania?

Samo pojęcie „trybu przetrwania” sugeruje coś mechanistycznego – przypomina maszynę, która ślepo wykonuje swoje zaprogramowane działania. Wykonując je, nie myśli o dobru osoby, dla której dana czynność jest przeznaczona – działa po prostu jak autopilot skupiony wyłącznie na tym, co ma do zrobienia.

Miłość natomiast, jako fenomen specyficznie ludzki, dostrzega w swoim obiekcie najwyższą wartość i pragnie dla niego jak najlepiej.

Wszystko, co robimy z miłości, ma jeden cel, którym jest dobro ukochanej osoby. Czasem wymaga to od nas odłożenia codziennej rutyny na bok – pragmatycznie rzecz ujmując – świadomego wyłączenia odkurzacza, by zamiast tego skupić się na dziecku, porozmawiać z nim czy pójść na spacer. To jest w tym momencie o wiele ważniejsze niż czysta podłoga.

W jaki sposób rodzice mogą odzyskiwać kontakt z własnymi potrzebami, nie odczuwając przy tym winy?

Nasze potrzeby psychofizyczne stale domagają się wyrównania, aby zagwarantować nam przetrwanie. Dopiero gdy mamy kontakt z własnymi potrzebami i zaspokajamy je, kierując się wspomnianym już transsubiektywnym sensem, jesteśmy w stanie działać odpowiedzialnie i zapobiegać nieszczęściom, za które w innym razie ponosilibyśmy winę. Jeśli jakaś wartość jest dla mnie naprawdę ważna – na przykład, gdy szczerze kocham swoje dzieci – to ta miłość wymaga też zadbania o własne zdrowie psychiczne i fizyczne. Tylko wtedy będę mieć siłę, by wspierać je jak najdłużej.

Aby jednak usłyszeć, co jest dobre tu i teraz – czy mam się zobowiązać do wożenia dzieci na kolejne zajęcia, czy jednak umówić się do fryzjera lub pójść na zasłużony spacer? – muszę się zatrzymać i zapytać siebie, czy to, jak żyję, jest sensowne dla wszystkich.

Czy faktycznie dbam o dzieci, jeżeli się nie wysypiam, nie jem wartościowo i nie dbam o swoją kondycję psychofizyczną, przez co na starość stanę się dla nich ciężarem wymagającym opieki? Z pewnością nie. Prawdziwą winę ponoszę dokładnie wtedy, gdy sumienie mi podpowiada, że czas zadbać o siebie, a ja mu się sprzeciwiam i wyręczam dziecko, które już dawno powinno się usamodzielnić w niektórych kwestiach. Takiej winy nie powinno się ignorować, bo ta decyzja ostatecznie obróci się przeciwko całej rodzinie.

Logoterapia Viktora Frankla a wypalenie rodzicielskie

Viktor Frankl powiedział, że cierpienie w pewnym sensie przestaje być cierpieniem w chwili, gdy odkryje się jego sens. Jak rozumieć te słowa, by nie brzmiały jak nakaz heroizmu w wypełnianiu rodzicielskich zadań?

Frankl, mówiąc o cierpieniu, miał na myśli przede wszystkim poważne ciosy losu, których człowiek nie wybiera i nie może uniknąć. Warto o tym pamiętać również w kontekście rodzicielstwa. Nikt nie zmusza nas do założenia rodziny ani do posiadania dzieci. Dla wielu osób są one spełnieniem głębokich pragnień – marzenia o bliskości, miłości i wspólnym życiu z drugim człowiekiem. Warto zadać sobie pytanie, dlaczego coś, co było źródłem radości i spełnienia, zaczynamy postrzegać wyłącznie w kategoriach cierpienia.

Logoterapia uczy, że sens cierpienia nie tkwi w samym bólu – bo choroba, niepełnosprawność czy inne tragiczne sytuacje same w sobie sensu nie mają. Nie powinniśmy nadawać im sensu sztucznie albo wypełniać ich tanimi pocieszeniami.

Matka, której dziecko nieuleczalnie choruje, nie powinna dać sobie wmówić, że cierpienie jej i dziecka ma sens. Chodzi raczej o to, że sposób, w jaki rodzic znosi ból, chorobę czy tragiczne wydarzenia, może być wypełniony sensem lub przeciwnie – przyczyniać się do pomnażania cierpienia na świecie.

Możliwość odnalezienia sensu w cierpieniu właśnie przez sposób, w jaki je znosimy – jest wyrazem ogromnej wiary Frankla w człowieka i w jego zdolność do przekuwania każdej traumy w ludzki triumf. Nie da się narzucić komuś tego heroizmu, jak zawsze powtarzał Frankl – możemy go wymagać tylko od siebie samych.

Czy dzieci wyczuwają wypalenie rodziców? Jak rozmawiać o zmęczeniu?

Czy dzieci wyczuwają wypalenie rodziców? Jak może ono wpływać na relację w rodzinie? I jak rozmawiać o własnym zmęczeniu, żeby nie obarczać nim dziecka?

Dzieci mają bardzo wrażliwe anteny, jeśli chodzi o to, jaka atmosfera panuje w domu i w jakim nastroju są rodzice. Niezwykle szybko wyczuwają wypalenie rodzicielskie. Tym bardziej że jednym z jego objawów jest dystans emocjonalny, a taki chłód czują natychmiast. Elisabeth Lukas porównała rodzinę do orkiestry, w której każdy instrument jest ważny. Każdy musi wiedzieć, kiedy ucichnąć, aby pozwolić wybrzmieć innym. Gdy jeden z członków orkiestry choruje, dystansuje się do reszty i zaczyna grać z przymusu, a nie z chęci współtworzenia pięknej muzyki – to nie może pozostać niezauważone.

To bardzo ważne, aby nauczyć się takiego sposobu komunikacji, który nie obarcza drugiej osoby winą za nasze zmęczenie, złość czy smutek.

Jako ludzie mamy niestety skłonność do obwiniania innych za własne stany emocjonalne. „Gdybyś zrobił to czy tamto, to czułabym się inaczej…”, „To twoja wina, że tak na ciebie krzyknęłam” – tak mówiąc, bardzo się mylimy. Nikt nie jest w stanie wejść w nasz obszar wolności i zmusić nas do określonego działania. „Jestem taka zmęczona, bo muszę dla was gotować i prać” – ale czy na pewno muszę? Przecież mogłabym pozwolić wam jeść tylko makaron albo karmić fast foodami. Nie chcę jednak tego, bo was kocham i zależy mi na waszym dobru. Dlatego chcę gotować zdrowe posiłki, chcę, abyście miały czyste ubrania. Naprawdę warto zastąpić słowo „muszę” słowem „chcę”.

Co może wesprzeć rodzica, który zaczyna czuć emocjonalną pustkę wobec codziennych obowiązków?

Niedawno usłyszałam piękne i bardzo prawdziwe słowa Marii Dąbrowskiej: „W kroplach dni powszechnych, tak samo jak i w morzu, całe niebo można zobaczyć”. Piorąc stertę ubrań moich dzieci, mogę pomyśleć: czy lepiej byłoby nie mieć tej sterty, co oznaczałoby, że nie mam dzieci? A odkurzając dom: czy nie lepiej byłoby nie mieć nic do sprzątania?

Codzienne obowiązki są zadaniami wykonywanymi dla wartości, którymi zostaliśmy obdarowani. Warto również skorzystać z fachowej pomocy psychologicznej, a w szczególności z logoterapii Viktora Frankla – nurtu, który pomaga na nowo odkryć głęboki sens w pozornej pustce oraz siłę, by przetrwać nawet najtrudniejsze doświadczenia. Zachęcam też, by sięgnąć po książkę Elisabeth Lukas „Zanim zabraknie sił”. Jest w niej wiele wskazówek związanych z wypaleniem.

Malwina Markiewicz, certyfikowana specjalistka logoterapii Viktora Frankla, nauczycielka i superwizorka logoterapii, pedagożka i pracowniczka socjalna. W założonej przez siebie Akademii Logoterapii naucza według zasad Elisabeth Lukas.