Przez lata, kiedy mówiono o ryzyku demencji w kontekście chorób metabolicznych, uwaga niemal automatycznie kierowała się w stronę cukrzycy. Najczęściej jednak tej bardziej powszechnej, silnie powiązanej ze stylem życia i dietą. Tymczasem najnowsze badania pokazują, że obraz może być znacznie bardziej złożony i wcale nie tak oczywisty, jak dotąd sądzono.
Coraz więcej danych sugeruje, że związek między gospodarką cukrową a funkcjonowaniem mózgu jest głębszy, niż przypuszczano. Nowa analiza pozwoliła naukowcom przyjrzeć się temu zjawisku z dużą precyzją. Badanie, opublikowane 18 marca w prestiżowym czasopiśmie „Neurology”, objęło dokładnie 283 772 dorosłych Amerykanów po 50. roku życia. Wśród uczestników znalazły się zarówno osoby bez cukrzycy, jak i pacjenci z jej różnymi formami. Badanie trwało średnio 2,4 roku, a w tym czasie ponad dwa tysiące osób otrzymało diagnozę demencji.
Na pierwszy rzut oka wyniki potwierdzają to, co wiadomo od dawna: osoby z cukrzycą częściej doświadczają problemów poznawczych. U osób zdrowych demencję rozwinęło 0,6% badanych. W grupie pacjentów z cukrzycą typu 2 odsetek ten wynosił już 1,8%, co oznacza wyraźny wzrost ryzyka. Najbardziej interesujące okazało się jednak to, co wydarzyło się w grupie osób z cukrzycą typu 1.
Tam odsetek sięgnął 2,6% i to właśnie ten wynik zwrócił szczególną uwagę badaczy. Po uwzględnieniu dodatkowych czynników, takich jak wiek czy poziom wykształcenia, okazało się, że ryzyko demencji w tej grupie jest niemal trzykrotnie wyższe niż u osób bez cukrzycy. Dla porównania, w grupie osób z cukrzycą typu 2 wzrastało „tylko” około dwukrotnie.
To istotne rozróżnienie, ponieważ cukrzyca typu 1 ma zupełnie inne podłoże niż jej częstsza forma. Nie wynika ze stylu życia, lecz z zaburzeń autoimmunologicznych – organizm sam niszczy komórki produkujące insulinę. Do tej pory rzadziej łączono ją z ryzykiem demencji niż cukrzycę typu 2, co sprawia, że nowe wyniki są szczególnie zaskakujące.
Co może stać za tym powiązaniem? Naukowcy wskazują kilka możliwych mechanizmów. Wśród nich pojawiają się przewlekłe wahania poziomu glukozy, stan zapalny oraz wpływ choroby na naczynia krwionośne, które z czasem mogą oddziaływać również na mózg. Coraz częściej mówi się też o roli insuliny w samym układzie nerwowym.
W tym kontekście pojawia się również hipoteza, według której choroba Alzheimera może mieć związek z zaburzeniami działania insuliny w mózgu. Bywa nawet określana jako „cukrzyca typu 3”, choć to wciąż koncepcja budząca kontrowersje i wymagająca dalszych badań.
Warto jednak zachować odpowiednią perspektywę. Autorzy badania podkreślają, że ich wyniki pokazują zależność, a nie bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Nie oznacza to więc, że osoby z cukrzycą typu 1 są skazane na demencję. To raczej sygnał, że w tej grupie warto szczególnie uważnie przyglądać się zdrowiu mózgu. Istotny jest także szerszy kontekst. Dzięki postępom medycyny osoby z cukrzycą typu 1 żyją dziś znacznie dłużej niż kiedyś. Coraz więcej z nich osiąga wiek, w którym naturalnie rośnie ryzyko chorób neurodegeneracyjnych. To sprawia, że pytania o jakość starzenia się stają się coraz bardziej aktualne.
Naukowcy nie mają wątpliwości, że ich praca to dopiero początek drogi. Potrzebne są kolejne badania, które pozwolą lepiej zrozumieć mechanizmy stojące za tym zjawiskiem, a przede wszystkim znaleźć sposoby, by to ryzyko zmniejszyć. Już dziś jednak wiele wskazuje na to, że kluczowe znaczenie ma kompleksowe podejście do zdrowia. Dbanie o stabilny poziom cukru we krwi, aktywność fizyczna, odpowiednia dieta, ale też troska o kondycję psychiczną i relacje społeczne – wszystko to składa się na fundament zdrowego starzenia się.
Źródła: „Type 1 Diabetes and Incident Dementia”, neurology.com; A. Hawthorn, „New Study Links Type 1 Diabetes With Dementia Risk” [dostęp: 20.03.2026]