Znasz ten moment, gdy przypadkowy zapach, melodia albo drobiazg zatrzymują cię na sekundę i przenoszą gdzieś daleko wstecz? To uczucie, które jednocześnie ogrzewa serce i budzi lekką nutę tęsknoty, mówi więcej o twojej relacji z przeszłością, niż może się wydawać. W Japonii ma swoją nazwę.
Słowo natsukashii (懐かしい) bardzo często tłumaczy się jako nostalgia. To jednak tylko częściowa prawda. W rzeczywistości chodzi o bardziej konkretne i jednocześnie subtelniejsze doświadczenie emocjonalne, które w języku polskim nie ma jednego precyzyjnego odpowiednika. Najprościej mówiąc, natsukashii to uczucie pojawiające się w chwili, gdy coś w sposób naturalny, niemal odruchowy, nagle przywołuje miłe wspomnienie z przeszłości. Może to być smak, zapach, dźwięk albo obraz. Charakterystyczne jest to, że wraz ze wspomnieniem pojawia się jednocześnie ciepło i lekka nuta melancholii.
Natsukashii wywodzi się od czasownika natsuku, który oznacza przywiązać się do czegoś, polubić albo poczuć bliskość. Już samo źródło sugeruje więc, że nie chodzi o stratę czy brak, ale o relację, czy o coś, co było nam kiedyś bliskie i nadal w pewien sposób takie pozostaje. W praktyce Japończycy używają tego słowa w bardzo konkretnych sytuacjach. Na przykład kiedy słyszą piosenkę, której słuchali w młodości, gdy znajdują stary bilet, zdjęcie albo przedmiot, kiedy smak potrawy przypomina im dzieciństwo, albo gdy odwiedzają miejsce związane z ważnym etapem życia. W takich momentach natsukashii pojawia się często jako spontaniczna reakcja, coś, co mówi się niemal automatycznie, podobnie jak „ojej, pamiętam to”.
(Fot. Maki Nakamura/Getty Images)
Najważniejsza różnica dotyczy nastawienia do przeszłości. W zachodnim rozumieniu nostalgia bywa związana z tęsknotą i chęcią powrotu do dawnych czasów. Może mieć w sobie element żalu albo poczucia straty. Natsukashii działa inaczej. Nie chodzi o to, żeby wrócić do przeszłości ani ją odzyskać. Kluczowe jest raczej docenienie tego, że dane doświadczenie w ogóle miało miejsce. W tym sensie jest to uczucie bardziej pozytywne. Zawiera bowiem w sobie wdzięczność, a nie tylko tęsknotę.
– Istotą natsukashii jest nadanie tęsknocie pozytywnego wydźwięku – mówi Christine Yano, profesor antropologii na Uniwersytecie Hawajskim, zajmująca się japońską kulturą popularną. – To część emocjonalnego fundamentu Japonii. Szklanka do połowy pusta okazuje się tak naprawdę pełna i piękna – wyjaśnia ekspertka.
Natsukashii jest silnie powiązane z japońskim sposobem postrzegania świata, w którym dużą rolę odgrywa akceptacja przemijania. Podobne podejście widać w koncepcji wabi-sabi, czyli estetyce dostrzegającej piękno w niedoskonałości i nietrwałości. W praktyce oznacza to, że ulotność chwil nie jest traktowana jako problem, ale jako coś, co nadaje im wartość. Wspomnienia są cenne właśnie dlatego, że nie da się do nich wrócić. Ten sposób myślenia widać też w sztuce i popkulturze. Motywy przywołujące natsukashii pojawiają się w tradycyjnych piosenkach o rodzinnych stronach, filmach pokazujących spokojne życie na wsi czy letnie festiwale, czy obrazach natury związanych ze zmianą pór roku (np. cykady latem czy opadające kwiaty wiśni).
Czytaj także: 8 japońskich technik, które pomogą ci osiągnąć spokój i zatrzymać gonitwę myśli
Warto podkreślić, że natsukashii nie dotyczy wyłącznie przełomowych i ważnych wspomnień. Często pojawia się w odpowiedzi na bardzo zwyczajne sytuacje. Dziennikarka Erika Hobart w swoim artykule na temat natsukashii dla BBC opisuje, jak smak herbaty jęczmiennej wypitej po latach nagle przywołał u niej wspomnienie letnich spacerów z babcią. To nie jest długie rozpamiętywanie przeszłości, raczej krótki moment rozpoznania: „to znam, to było ważne”. Podobnie działa to u młodszych osób. Co ciekawe, badania i obserwacje pokazują, że nawet nastolatkowie potrafią odczuwać natsukashii w odniesieniu do bardzo niedawnych etapów życia, na przykład przedszkola czy pierwszych lat szkoły.
(Fot. arvitalya/Getty Images)
Istotnym elementem natsukashii jest też jego społeczny wymiar. To uczucie często pojawia się w kontekście spotkań z osobami, z którymi dzieliliśmy przeszłość, czyli np. dawnymi znajomymi ze szkoły, współpracownikami czy członkami rodziny. W Japonii popularne są nawet firmy organizujące różnego rodzaju zjazdy i spotkania po latach, nie tylko dla absolwentów szkół, ale też np. byłych współpracowników. Chodzi o możliwość wspólnego powrotu do doświadczeń, które miały znaczenie dla całej grupy. W takich sytuacjach natsukashii nie oznacza tylko indywidualnego wspomnienia, ale raczej potwierdzenie wspólnej historii.
Współczesna kultura bardzo często operuje nostalgią i powrotami do dawnych trendów, stylów czy estetyk. Jednak natsukashii proponuje trochę inne podejście. Zamiast odtwarzać przeszłość, skupia się na krótkim, świadomym przeżyciu wspomnienia i zaakceptowaniu go takim, jakie jest. Bez potrzeby idealizowania czy powrotu. Dlatego można powiedzieć, że jest to bardziej praktyczna emocja, niż mogłoby się wydawać. Pomaga uporządkować relację z przeszłością, nie przez analizę, ale przez proste uznanie jej wartości. W tym sensie natsukashii to uczucie, które większość z nas zna bardzo dobrze. Różnica polega tylko na tym, że w języku japońskim zostało ono nazwane, dzięki czemu łatwiej je zauważyć.