Przeszła na emeryturę, więc syn i synowa zrezygnowali z przedszkola. „Niech mały w tygodniu mieszka z wami”

Tekst pochodzi z miesięcznika „Sens” 10/2026.

Kiedy masz 40 lat, emerytura kojarzy ci się z odpoczynkiem, wolnością i czasem dla siebie. A potem nadchodzi magiczna sześćdziesiątka i okazuje się, że to jeden z największych kryzysów rozwojowych dorosłego życia. Jak przejść przez ten etap, aby nie był końcem, lecz początkiem nowego rozdziału?

Emerytura kobiet. Dlaczego zamiast odpoczynku pojawiają się nowe obowiązki?

Pamiętam pierwszą pacjentkę, która przyszła do mnie dwa miesiące po przejściu na emeryturę. Spotkania z nią stały się dla mnie wzorcem do pracy z kobietami w tym trudnym momencie życia.

Ania przez ponad 40 lat pracowała w pralni. Nie było lekko, ale zarobki plus pensja męża pozwoliły jej godnie dotrwać do emerytury. – Wiesz, ile razy wyobrażałam sobie, jak to będzie, kiedy nie będę musiała zrywać się o czwartej rano, żeby najpierw wyszykować męża do pracy, dzieciom zrobić śniadanie i kanapki do szkoły, a potem, zwłaszcza zimą, kiedy za oknem jeszcze noc, biec do pralni – zaczęła swoją opowieść. Patrząc na jej spracowane ręce i słuchając jej historii, od początku poczułam do niej sympatię. – Ale wyobrażenia a realne życie to dwa zupełnie inne światy i przekonałam się o tym na własnym przykładzie.

Kiedy pierwszego dnia na emeryturze Ania nie zerwała się jak zwykle, mąż się obraził. To teraz nie będzie już mu szykować kanapek, tylko tak się wylegiwać? Ania tłumaczyła mu, że przynajmniej przez chwilę chce się nacieszyć wolnością i pospać dłużej. Zaproponowała, że może robić kanapki wieczorem i wkładać do lodówki albo nauczyć go, jak szybko samemu zrobić sobie śniadanie, ale mąż warknął: „Jesteś leniwą babą”, i wyszedł z domu, trzaskając drzwiami.

Okazało się, że to dopiero początek niespodzianek ze strony najbliższych. Wieczorem zadzwonił syn i zapytał, czy może przywieźć trzyletniego synka, który się rozchorował i nie może pójść do przedszkola. Oczywiście się zgodziła.

Krzyś został z babcią przez tydzień, po którym syn i synowa stwierdzili, że rezygnują z przedszkola, bo mały za często choruje: „A skoro mama jest już na emeryturze, to niech mały w tygodniu mieszka z wami, a na weekendy będzie wracał do domu”.

Ania chyba zauważyła, że bardzo poruszyła mnie jej historia. – Wiem, co chcesz powiedzieć: mam postawić granicę, nie dać się wrobić w babciowanie na cały etat, przeczekać focha męża. Ale najpierw opowiem ci sen, który miałam w zeszłym tygodniu.

Budzę się, patrzę na zegarek – jest po ósmej, spóźnię się do szkoły. Któreś z rodzeństwa (nie widzę twarzy, nie wiem, czy to brat, czy siostra) mówi, że mama jest w garażu. Przypominam sobie, że wczoraj miałam kłopoty z samochodem i kluczyki wrzuciłam do płaszcza matki wiszącego w garażu. Dzwonię do niej, żeby przyniosła mi kluczyki. Matka mówi, że babcia jest w stanie agonalnym i że teraz można już tylko czekać i być przy niej. Matka przychodzi na górę do mieszkania, patrzę na zegarek – jest już po dziewiątej – i mówię do niej, że zaspałam. Boję się, że jak zwykle zacznie na mnie wrzeszczeć, ale ona spokojnie informuje mnie, o której zaczyna się trzecia lekcja. Jestem nadal zaspana, przekładam książki w plecaku, nie pamiętam, gdzie mam zapisany plan lekcji. Cicho mówię do matki, że może w ogóle dziś nie pójdę do szkoły i pomogę jej przy umierającej babci. I tym razem matka nie krzyczy. Zgadza się, ale potem dodaje: Tylko weź od kogoś zeszyty i przepisz, co było na lekcjach. W całym śnie czuję, że jestem dorosła, ale odczuwam dziecięcy lęk przed szkołą i matką.

Podobnie jak Anna czuję, że ten sen jest bardzo ważny. Dopiero po wielu latach, kiedy trafiały do mnie inne pacjentki zaczynające emeryturę, zrozumiałam, że to bardzo symboliczny etap życia, zwłaszcza dla kobiety. Moment, w którym domyka się ostatnia z ważnych społecznych ról. Najpierw dorastają dzieci i rola mamy przestaje mieć już najważniejsze znaczenie; później konfrontujemy się z menopauzą i ze zmieniającą się kobiecością. I wreszcie przychodzi czas, kiedy możemy przejść na emeryturę.

Z badań wynika, że coraz więcej kobiet decyduje się odwlekać moment zakończenia pracy. Z rozmów ze znajomymi dowiedziałam się, że głównym powodem są względy finansowe. Ale nie tylko. „Jestem zdrowa, mam dużo energii, a poza tym – co ja będę robić na emeryturze?” albo „Jak przestanę pracować, stanę się niepotrzebna i na pewno zacznę chorować” – słyszałam nieraz. Są też kobiety, które wcale nie chcą wracać do roli „kury domowej”, czyli wychowywania – teraz już wnuków – gotowania obiadków dla męża. To przykre, ale większość z nas nie dostaje w tej sytuacji wsparcia ze strony rodziny czy bliskich.

Jak odnaleźć się na emeryturze i nauczyć się stawiać granice?

Sen Anny bardzo wyraźnie łączył się z motywem przejścia z pozycji „dziecka podlegającego ocenie” do pozycji dorosłej kobiety, która sama decyduje, co jest ważne. Szczególnie znaczące było, że we śnie wiedziała, że jest dorosła, podczas gdy jej emocje pochodziły z etapu dzieciństwa. Bardzo ważnym momentem był spokój matki, która, zupełnie inaczej niż w życiu, nie krzyczała na córkę. Pierwsza część snu zbudowana była według schematu: zaspałam – zawaliłam obowiązek – matka się dowie i będzie krzyczeć, a może mnie nawet ukarze. Ale nic takiego się nie wydarzyło. Scenariusz „Jeżeli nie spełnię obowiązku, spotka mnie kara” nie zrealizował się.

Wspólnie ustaliłyśmy, że szkoła ze snu generalnie może być symbolem powinności, planu, punktualności, oceniania i nadążania. Kobieta ze snu, choć dorosła, zachowywała się tak, jak gdyby gdzieś istniał rozkład zajęć mówiący jej, co powinna teraz robić ze swoim życiem. Tylko ona tego planu (lekcji) nie mogła znaleźć. To było pierwsze ważne przesłanie snu: być może nie chodzi o to, że coś zgubiłaś, tylko stary plan przestał obowiązywać.

We śnie pacjentki pojawiła się również śmierć: umieranie babci – obecność – czekanie – towarzyszenie komuś w umieraniu. „Teraz już można tylko czekać i być przy niej” – to przeciwieństwo logiki szkoły: lekcji, powinności, kary za spóźnienie się. W szkole trzeba stale coś robić, przy umierającym człowieku wystarczy tylko być.

– To co ja mam teraz robić? – zastanawia się na głos Anna. To najczęstszy niepokój kobiet, kiedy decydują się przejść na emeryturę. – Na razie nie rób nic. Po prostu pobądź w tym stanie ze sobą w zupełnie nowym świecie (bez pracy). Poczekaj, co się wydarzy (w tobie i w świecie).

We śnie umierająca kobieta jest symbolem starego kobiecego porządku: odziedziczonych zasad, powinności, sposobu bycia kobietą, żoną, córką, matką. Ten porządek umiera i nie trzeba nic z tym robić: nie trzeba walczyć, naprawiać, wystarczy „czekać i być przy nim”. W obliczu tego starego porządku nawet surowa matka mięknie; nie karci córki, że zaspała, tylko spokojnie mówi, że będzie musiała uzupełnić lekcje.

Wątek z samochodem i kluczykami zostawionymi w płaszczu matki to kolejny szalenie ciekawy symbol. Samochód daje wolność i autonomię, ale bez kluczyka nie da się go uruchomić. Bohaterka snu sama zostawiła go w płaszczu matki i prosi ją, żeby jej go przyniosła. To wyraźny znak odzyskiwania sprawczości, która przez długi czas była zależna od matczynej aprobaty.

– Skoro matka zgadza się, że nie musisz iść do szkoły, czyli nie musisz realizować cudzego planu lekcji, i już na ciebie nie krzyczy, to dokąd chcesz pojechać, kiedy odzyskasz kluczyki? – zapytałam na zakończenie sesji i dodałam: – Kiedy poznasz odpowiedź na to pytanie, nie będziesz potrzebowała niczyjej zgody na to, żeby być na emeryturze.

Praca na emeryturze. Czy warto zamienić pasję w biznes?

Zosia odeszła na emeryturę tuż po 66. urodzinach. – Poczułam, że to jest właśnie ten moment. Najważniejsze, że nie odchodziłam w próżnię; wiedziałam, że to jest właśnie ten czas, kiedy mogę na sto procent oddać się mojej pasji – stwierdziła.

Zosia od wielu lat w każdej wolnej chwili wypiekała ciasta, torty i wszystkie inne możliwe słodkości. – Na początku piekłam z okazji rodzinnych uroczystości, później w prezencie dla przyjaciół, a kiedy nauczyłam się wypiekać słodkości bezglutenowe i bez cukru, chętnych było coraz więcej.

Zosia obiecała sobie, że na emeryturze zamieni swoją pasję w prawdziwy biznes. Tydzień po urodzinach przedstawiła rodzinie swój biznesplan, a że przez lata pracowała w dużej korporacji, wiedziała, jak się do tego zabrać. Skończyła mówić i czekała na oklaski, ale bliscy zamiast gratulować pomysłu, zaczęli jej go wybijać z głowy.

Córki skomentowały, że po co jej znowu problemy, że od lat widzą ją ciągle zmęczoną, źle śpiącą, sfrustrowaną. Matka powiedziała, że chyba jest już troszkę za późno na budowanie takiego imperium. Mąż długo nic nie mówił, nie chciał jej sprawić przykrości, wiedział, że od lat marzyła o swojej firmie. – Kochanie, a może pociesz się trochę czasem bez pracy? Pieniędzy nam wystarczy. Może wyjedźmy gdzieś na dłuższe wakacje? Nigdy nie mieliśmy na to czasu. Pamiętasz, ile razy musieliśmy wracać wcześniej z urlopu, bo w twojej firmie wybuchł jakiś kolejny pożar. Odpocznij trochę – proponował.

Kiedy mi o tym wszystkim opowiadała, patrzyła na mnie wyczekująco. – Co byś chciała usłyszeć? – No właśnie, sama jesteś na emeryturze i pracujesz. Możesz wyobrazić sobie, że rezygnujesz z pracy z pacjentami? – odpowiedziała pytaniem. – Nie muszę tego robić, od lat dostosowuję pracę do swojej energii. – Mam dużo energii, jestem zdrowa, znam się na biznesie. – Jestem przekonana, że tak jest. Czy jesteś w stanie zrobić tak, jak doradza ci mąż? Dać sobie miesiąc, zatrzymać się, pobyć w tym stanie pomiędzy pracą w korporacji a pracą na swój rachunek? – Ale takie odkładanie sprawia, że energia siada – zaoponowała Zosia. – Właśnie chodzi o tę energię; twierdzisz, że masz jej dużo, ale warto by było sprawdzić, czy nie jest to ten napęd z korporacji, który nie pozwala ci się zatrzymać. Nie wolałabyś zacząć swojego biznesu z całkiem nową, inną energią?

Lęk przed byciem na emeryturze to często lęk przed zatrzymaniem się, spadkiem adrenaliny i dopaminy, które pozwalały nam wstawać rano do pracy przez kilkadziesiąt lat. Lęk przed stratą znaczenia, byciem niepotrzebną, wypadnięciem z obiegu. I przede wszystkim lęk przed tym, że jak się zatrzymam, to już tak zostanę: w bezruchu, z ciałem, które zacznie się starzeć i chorować.

Tymczasem praca na emeryturze, nawet jeśli zostajesz w tej samej firmie, domaga się zupełnie nowej jakości; to moment, w którym nie opłaca się już dłużej nie zwracać uwagi na organizm. I nie chodzi jedynie o to, ile masz lat, ale czy po pracy zostaje ci energia na życie. Jeśli praca pochłania wszystkie zasoby, może to sygnał, że warto zmienić jej formę lub tempo. Moment przejścia na emeryturę nie powinien wynikać wyłącznie z rocznika ani z przekonania, że „jeszcze dam radę”, ale uwzględniać stan zdrowia, poziom energii i jakość życia.

Bo celem nie jest pracować jak najdłużej – lecz jak najdłużej żyć dobrze. Praca na emeryturze to także doskonały moment, żeby wreszcie robić coś, co sprawia nam przyjemność.

– Co jest dla ciebie największą wartością, kiedy myślisz o swoich wypiekach? – Uwielbiam to robić. Lubię, kiedy ludzie zachwycają się moimi wypiekami. Ostatnio upiekłam zjawiskowy tort na urodziny małego chłopca, który ma mnóstwo nietolerancji pokarmowych i nigdy wcześniej nie miał urodzinowego tortu. Nie chodzi mi wcale o pieniądze, przez te lata w korporacji zarobiłam wystarczająco – w głosie Zosi nie było wahania. – Czy do zaspokojenia przyjemności potrzebujesz dużej firmy, zwłaszcza gdy dopiero z takiej odeszłaś?

Zosia długo nie odpowiadała na moje pytanie. W końcu stwierdziła, że musi to przemyśleć i może rzeczywiście ten miesiąc odpoczynku nie jest takim głupim pomysłem.

Kiedy przejść na emeryturę? Zdrowie i jakość życia są ważniejsze niż wiek

Przez całe swoje zawodowe życie Krystyna uczyła w tej samej podstawówce. – Od zawsze wiedziałam, że chcę być polonistką. Jako dziecko mówiłam mamie, że chcę mieć pracę, w której będę mogła dużo czytać.

Kiedy miała już przejść na emeryturę, poprosiła dyrektora o dodatkowe dwa, trzy lata. Akurat dwie nauczycielki były na macierzyńskim, a trzecia w zaawansowanej ciąży, więc zgodził się bez wahania. I tak minęło siedem lat. Krystyna zaczęła chorować, niedawno, pierwszy raz od początku pracy, musiała pójść na dłuższe zwolnienie po operacji endoprotezy kolana. Zwolnienie kończy się za tydzień i akurat zaczynają się wakacje.

– Czuję się coraz lepiej, od września mogłabym wrócić do pracy, ale dowiedziałam się, że dyrekcja nie chce rezygnować z tej nauczycielki, która miała mnie tylko zastępować.

Najstarszy syn boleśnie otworzył jej oczy: „Mamuś, daj już sobie spokój, jesteś coraz starsza, zaczynasz chorować, głowa już nie ta co kiedyś, a poza tym dziś dzieciaki nie chcą czytać lektur, mają w nosie to, co autor wiersza miał na myśli. O pieniądze się nie martw, masz nas”.

Krystyna samotnie wychowywała trzech synów, mąż zmarł na raka, kiedy najmłodszy z chłopców miał rok. Musiała sobie radzić: etat i nadgodziny w szkole, wieczorami i w wakacje korepetycje. – Nigdy nie pozwolę na to, żeby dzieci mnie utrzymywały. Zawsze polegałam tylko na sobie i to się nie zmieni, dopóki żyję.

Wielu ludzi w wieku emerytalnym czuje lęk przed zdaniem się na tak zwaną łaskę, nawet własnych dzieci, najpierw materialną, potem związaną z obsługą w chorobie. Stoi za tym przekonanie, że dopóki chodzę do pracy, co oznacza, że „muszę rano wstać, ubrać się porządnie, być wśród ludzi, robić coś pożytecznego, mieć swoje pieniądze i nie polegać jedynie na nędznej emeryturze” – to jestem coś warta, dalej sobie radzę, nie jest jeszcze ze mną tak źle.

Faktycznie emerytura to duża zmiana, ale nie oznacza, że to koniec wszystkiego. Badania pokazują, że dla zdrowia korzystniejsze od całkowitego wycofania się z aktywności jest przejście na pracę w mniejszym wymiarze lub zaangażowanie się w działania dające poczucie celu, jak wolontariat czy mentoring.

Zapytałam Krystynę, czy myślała o pracy w mniejszym wymiarze godzin. – Może to nie byłoby takie złe, ale dyrekcja potrzebuje kogoś na cały etat. Kobieta, która mnie zastępowała, jest młoda, rodzice uczniów ją chwalą; jestem pewna, że z niej nie zrezygnują.

Rok szkolny dobiegał końca, Krystyna umówiła się z dyrektorem na rozmowę, czy po wakacjach będzie dla niej miejsce. Ale rankiem zasłabła i karetka zabrała ją do szpitala. To ją tak przestraszyło, że prosto ze szpitala pojechała do sanatorium, a później na wakacje do kuzynki. „Już się tym nie przejmuję, będzie, co będzie. Życie emerytki nie jest wcale takie złe. W moim wieku zdrowie jest najważniejsze” – napisała mi w SMS-ie.

A potem okazało się, że nauczycielka, która zastępowała Krystynę, poprosiła o urlop zdrowotny, i to Krystynie dyrektor zaproponował pół etatu w młodszych klasach i ewentualnie kółko polonistyczne.

Ewa Klepacka-Gryz, psycholożka, terapeutka, autorka książek psychologicznych, z których ostatnia nosi tytuł „Gdy emocje ranią ciało. O psychosomatycznych źródłach chorób”.