Patrycja Klikowska - Kogo lepiej zapamiętujemy – wrogów czy przyjaciół? Naukowiec tłumaczy, jak mózg porządkuje relacje
00:00
06:32
W życiu tworzymy zarówno przyjaźnie, jak i relacje pełne napięć. Okazuje się jednak, że to właśnie te drugie zapisują się w naszej pamięci silniej. Łatwiej zapamiętujemy, kto z kim pozostaje w sporze i z jakiego powodu, niż to, kto się przyjaźni. Skąd bierze się ta prawidłowość?
Nad tym zagadnieniem pochylił się dr William Haseltine, amerykański naukowiec i filantrop, w artykule opublikowanym na łamach Psychology Today. Opisał w nim wyniki badania japońskich naukowców, którzy postanowili sprawdzić, jak mózg buduje mapy relacji społecznych.
W eksperymencie wzięło udział 21 studentów, którzy wcześniej nie oglądali serialu Suits. Przed seansem badacze wykonali uczestnikom rezonans magnetyczny mózgu, a następnie poprosili ich o obejrzenie kilku odcinków serialu. Po zakończeniu seansu ponownie przeprowadzono badanie fMRI i poproszono uczestników o ocenę relacji między bohaterami pod względem ich siły oraz tego, czy miały charakter przyjazny czy wrogi.
Wyniki pokazały, że zaledwie kilka godzin obserwowania interakcji między bohaterami wystarczyło, by zmienić sposób, w jaki mózg reagował na nieznane wcześniej twarze. Co więcej, relacje oparte na konflikcie pozostawiały znacznie wyraźniejszy wzorzec aktywności neuronalnej niż relacje przyjacielskie.
Najsilniejsze zmiany pojawiały się podczas oglądania bohaterów pozostających ze sobą w konflikcie. Badacze zaobserwowali zwiększoną aktywność w obszarach płatów czołowych i ciemieniowych odpowiedzialnych za przyjmowanie perspektywy innych osób oraz ocenę ich zachowań społecznych. Wyniki sugerują, że regiony te mogą odgrywać istotną rolę również w porządkowaniu negatywnych więzi społecznych.
Czytaj także: Jak oglądanie tiktoków zmienia mózg? 2 objawy związane z pamięcią i myśleniem, których nie możesz ignorować
Badanie pokazuje, że dla naszego mózgu najbardziej wyraziste stają się relacje niosące silny ładunek emocjonalny. Nie jest to szczególnie zaskakujące. Również w codziennym życiu znacznie mocniej reagujemy na dramatyczne wydarzenia – zwłaszcza jeśli dotyczą osób, które znamy lub obserwujemy w Internecie. Rzadko postrzegamy ludzi w oderwaniu od innych osób, bo nikt nie funkcjonuje w próżni. Najczęściej widzimy ich jako czyichś przyjaciół, rywali, sojuszników albo przeciwników.
Z ewolucyjnego punktu widzenia taka zdolność miała ogromne znaczenie. Ludzie od zawsze funkcjonowali w grupach, dlatego szybkie rozpoznawanie układu sojuszy i konfliktów mogło zwiększać szanse na przetrwanie. Choć współczesny świat wygląda zupełnie inaczej niż środowisko, w którym ewoluował nasz gatunek, mózg nadal działa według podobnych zasad – porządkuje złożone relacje społeczne, tworząc wewnętrzną mapę zależności.
Ale dlaczego to właśnie konflikty, nie przyjaźnie, są tak ważne? Ponieważ, jak twierdzi dr Haseltine, wymagają przewidywania. Rywalizacja, zdrada czy zagrożenie mogą diametralnie zmienić pozycję jednostki w grupie. Z tego powodu umysł prawdopodobnie nadaje im większą wagę niż spokojnym, stabilnym relacjom.
Czytaj także: Dlaczego mózg potrzebuje przyjaciół? Jak kontakty i izolacja wpływają na zdrowie mózgu
Co ciekawe, budowanie takich map nie wymaga osobistych doświadczeń. Uczestnicy badania nigdy nie spotkali bohaterów serialu, a mimo to ich mózgi stworzyły złożone reprezentacje ich wzajemnych relacji.
Media pozwalają nam ćwiczyć funkcjonowanie społeczne bez konieczności przeżywania każdego konfliktu na własnej skórze. Właśnie dlatego seriale są swego rodzaju laboratorium społecznym, w którym w ciągu kilku godzin obserwujemy powstawanie sojuszy, zdrady, tajemnice i rywalizację. Choć wydarzenia dotyczą fikcyjnych postaci, całą pracę poznawczą wykonuje nasz mózg.
To może wyjaśniać, dlaczego ludzie od tysięcy lat tak chętnie opowiadają i słuchają historii. Powieści, seriale, teatr, mity czy nawet plotki pozwalają nam ćwiczyć rozpoznawanie motywów działania innych ludzi, przewidywanie konfliktów i ocenę tego, komu warto zaufać.
Badacze zauważyli również zwiększoną aktywność przedklinka (precuneus) – obszaru mózgu związanego z pamięcią autobiograficzną, refleksją i myśleniem o stanach psychicznych innych osób. Po poznaniu historii bohaterów sama ich twarz przestawała być anonimowym obrazem. Zaczynała przywoływać wspomnienia konkretnych scen, emocji, intencji i wcześniejszych wydarzeń. Narracja sprawiała, że twarz stawała się nośnikiem znacznie bogatszej wiedzy.
Wnioski z badania wykraczają daleko poza świat seriali. Choć często zakładamy, że konflikt oznacza porażkę relacji społecznych, z perspektywy mózgu może pełnić funkcję porządkującą. Wyraźne podziały pomagają szybciej zrozumieć strukturę grupy i zmniejszają niepewność.
Jednocześnie ten mechanizm ma swoją ciemną stronę. Jeśli umysł wykorzystuje konflikty jako główne punkty orientacyjne, łatwo zaczyna interpretować kolejne wydarzenia przez pryzmat istniejących podziałów. To może sprzyjać utrwalaniu uprzedzeń, polaryzacji i wieloletnich urazów.
Być może właśnie dlatego opowieści pełne są wrogów i intryg, a dramatyczne wydarzenia pamiętamy znacznie lepiej niż spokojne chwile. Nasz mózg nie tylko zapamiętuje ludzi. Tworzy mapę relacji, a konflikty stają się na niej jednymi z najbardziej charakterystycznych punktów orientacyjnych.
Artykuł powstał na podstawie: „Why the Brain Remembers Enemies Better Than Friends”, https://www.psychologytoday.com/us/blog/best-practices-in-health/202608/why-the-brain-remembers-enemies-better-than-friends, [dostęp: 05.08.2026]