Joanna Olekszyk - Katarzyna Miller: „Największym błędem ludzkości jest to, że się nas nie wychowuje do coraz większego szczęścia w starości”
00:00
14:20
Marzenie wielu z nas. Tylko czy realne? I czy mądre? Debiutancki film Julii Rogowskiej „Czas, który nie nadszedł” ukazuje świat niedalekiej przyszłości, w której można być młodym aż do śmierci (co prawda przedwczesnej). Jakie ma to konsekwencje dla bohaterów: Sary i Oskara, granych przez Agatę Kuleszę i Dobromira Dymeckiego? A jakie miałoby dla nas? – pytamy psycholożkę Katarzynę Miller.
Wywiad pochodzi z miesięcznika „Sens” 11/2026.
Joanna Olekszyk: Zacznijmy od tytułu filmu – jak go interpretujesz?
Katarzyna Miller: Myślę, że można to zrobić przynajmniej na dwa sposoby. Pierwszy – dla ukazanego w filmie społeczeństwa nie nadszedł czas dojrzewania, czyli kończenia życia w sposób naturalny i coraz bardziej świadomy – bo tak ja rozumiem starzenie się. Drugi – dla tej fajnej młodej pary nie nadszedł czas wspólnego życia, takiego rodzinno-bliskiego, jakiego zdaje się oboje pragnęli, bo się kochali.
Mnie przychodzi na myśl jeszcze trzeci sposób interpretacji – to czas, który jeszcze nie nadszedł, ale może będzie naszym udziałem. Może za kilka, kilkanaście lat ktoś stworzy właśnie taką kurację antygeriatryczną, jaka jest pokazana w filmie. Już odmładzamy się na potęgę.
Masz rację, my już dziś przekreślamy wartość doświadczenia, które przychodzi z wiekiem, za to gloryfikujemy młodość i co za tym idzie – też niestety durność. To duży minus naszych czasów, który pojawił się wraz z kapitalizmem.
Dla mnie ten film jest jak eksperyment społeczny albo chociaż myślowy. Każe zadać sobie pytanie: co byśmy zrobili, gdyby zaproponowano nam udział w takiej kuracji? Zapadła mi w pamięć scena, w której jedna z bohaterek, Layla, przedstawia swoich rodziców wyglądających na jej rówieśników. Dla mnie to byłoby jednak spore wyzwanie.
W nowej rzeczywistości, w której kuracja antygeriatryczna jest powszechnie stosowana, nikt nie wie, ile ktoś ma lat. Layla, nowa partnerka Oskara, nie wie nawet, ile lat ma jej ukochany.
No właśnie, ale czy prawdziwy wiek jakoś jednak z nas nie wychodzi? W sposób, w jaki się wypowiadamy, jak myślimy… Można go ukryć pod zewnętrzną powłoką?
Ależ jak najbardziej, to już się zdarza. Są przecież ludzie, którzy wyglądają młodziej, niż mają napisane w dowodzie i z przyjemnością nie prostują tych, którzy dają im mniej lat.
Mnie z kolei utkwił w pamięci i zastanowił moment, w którym główny bohater, Oskar, tłumaczy Sarze, swojej dawnej ukochanej, że przecież wszyscy ich znajomi zdecydowali się na kurację, więc on nie chciał zostać sam. My bardzo często ulegamy presji grupy z lęku przed odrzuceniem.
Dlatego też wiele osób decyduje się na operacje plastyczne – nie chcą odstawać od innych. Na szczęście czas, kiedy wszyscy takim operacjom się poddają, jeszcze nie nadszedł. Wciąż sporo starych ludzi pokazuje, że fajnie jest wyglądać na tyle lat, ile się ma. Nie ma w tym żadnej ujmy czy wstydu, jest za to duma i świadomość swojej wartości. Nie musimy poddawać się modzie na młodość.
Natomiast mnie ten film rozczarował. Samo przesłanie, że nie wolno nam zmarnować wartości, jaką niesie starość, jest błyskotliwe i oczywiście istotne, ale jest ono za mało zniuansowane. Zabrakło mi tu różnych punktów widzenia, pokazywania racji jednej i drugiej strony. Ci wszyscy „odmłodzeni” wydają się nudni, nieciekawi… Ale może jak się zatrzymuje ludziom rozwój, to robią się bezbarwni?
Właśnie! Moim zdaniem te różne racje są tu jednak przedstawione, w końcu to odmienne wybory rozłączyły główną parę. Oskar zgodził się na kurację, Sara – nie, a w nowym społeczeństwie to oznacza, że on dostaje się do lepszej kasty, a ona – do gorszej. Nie mogą być już razem. Po latach spotykają się ponownie i zaczynają rewidować tamte decyzje.
Ostatecznie oboje dochodzą do wniosku, że wybraliby tak samo, ale nie mają już o to do siebie pretensji. Powiedzieli sobie, co chcieli, dopisali ostatni rozdział swojej miłości.
Kiedy pytałam, czy można ukryć swój wiek, miałam na myśli także to, że on jest chyba bardziej w naszej głowie niż w ciele. Są osoby bardzo dojrzałe jak na swój wiek, a są takie, które pozostają wiecznymi dzieciakami, nawet mając 70 lat.
Wiesz, wszyscy jesteśmy wewnątrz dziećmi, ale ważne jest, by to dziecko miało też drugą, towarzyszącą mu postać, czyli wewnętrznego dorosłego. To, co się dzieje między tymi figurami w ciągu całego procesu wzrastania człowieka, jest najistotniejsze. Najgorzej jak ten dialog, ta współpraca zostają zatrzymane.
Jaka w takim razie jest Sara, grana przez Agatę Kuleszę: młoda czy stara?
To jedna z moich ulubionych aktorek, więc zawsze jestem bardzo szczęśliwa, gdy widzę ją na ekranie. Zwróciło moją uwagę, że jej postać wręcz eksponuje, podkreśla swoje siwe włosy, nawet w momentach, kiedy mogą ściągnąć na nią niebezpieczeństwo. Pamiętasz ten fragment z filmu „Dzikość serca” Davida Lyncha: „Ta kurtka ze skóry węża jest symbolem mojej indywidualności i wiary w wolność jednostki”.
Sara wybrała trudniejszą ścieżkę – trochę z potrzeby serca i swojej natury, a trochę z przekory. Rozumiałam ją, że chciała uciec ze zsyłki, jaką była ostoja dla seniorów, że czuła się tam zniewolona i była źle traktowana.
Moim zdaniem Sara jest najmłodsza ze wszystkich bohaterów, bo ma w sobie tę przekorę, wolność myślenia, ale też chęć popełniania błędów, nawet tych głupich. Podoba mi się, że nie jest niezłomną heroiną. Ma swoje wady, czasem oszukuje, a czasem demonstruje wyższość moralną. Jednocześnie przyznaje, że potrzeba bycia niezależną potrafi być przekleństwem.
Też cenię sobie niezależność, ale jednak byłoby mi bardzo trudno, gdyby moi bliscy, znajomi, nawet mój ukochany, zdecydowali inaczej, w jakiś sposób wyrzekliby się naszej wspólnej przyszłości. Ale jednocześnie, jak wiesz, lubię się starzeć i dostrzegam dużo plusów tej sytuacji. Dla mnie było więc jasne, jakiego wyboru ja bym dokonała. I moim zdaniem takich osób jest znacznie więcej, niż jest to pokazane w filmie. Powtórzę raz jeszcze: starzenie to rozwój.
Dlatego też dla mnie byłoby trudne, gdyby moi rodzice wyglądali młodziej ode mnie…
Bo wtedy przestaliby być rodzicami, prawda? Zdałam sobie kiedyś sprawę z tego, że nie potrafię wyobrazić sobie mojego taty jako starszego faceta.
Umarł bardzo młodo, w wieku 55 lat. A ja żyłam dalej. Gdybym go dziś spotkała, mogłabym do niego powiedzieć: „Ty, smarkaty, skocz mi po piwo” [śmiech].
Przestał być starszy ode mnie, choć przecież takim go pamiętam. Zapadła mi też w pamięć opowieść o mężczyźnie, który poszedł w bardzo wysokie góry i w jednej ze szczelin znalazł zamrożone ciało swojego ojca, który zaginął podczas wyprawy, mając mniej lat niż on. To musiało być dziwne, niesamowite uczucie.
Ale wróćmy do Sary – jej umiłowanie wolności też dobrze rozumiem. Widzimy to już w scenach, w których poznaje Oskara jako młoda dziewczyna. Ona z tej swojej niezależności uczyniła etykietkę.
Nawet kiedy wydaje się, że nic od niej nie zależy, chce zaznaczyć swoją sprawczość. Pamiętasz scenę, w której przestawia rzeczy w mieszkaniu Oskara i Layli? Sara jest wściekła, że Layla Oskara ma, a ona już nie.
Bardzo dobrze, że jest daleka od ideału. Takie bohaterki też mają ważne rzeczy do przekazania.
Jej złość na to, że on jest z inną kobietą, jego dopytywanie o to, czy z kimś była po ich rozstaniu – to przejawy tego, że w nich jeszcze tli się tamta miłość? A może to tylko tęsknota za czymś niedokończonym, za sobą samą czy samym z dawnych lat?
I to, i to. Na pewno czuć między nimi chemię – wtedy, kiedy się poznają, ale też teraz, kiedy ponownie się spotykają po latach. Poza tym człowiek zawsze jest ciekawy tego, co by się wydarzyło, gdyby…
Sara i Oskar złożyli sobie kiedyś obietnicę czy też wypowiedzieli życzenie, że chcieliby się ze sobą zestarzeć. Co sądzisz o takiej deklaracji?
Ja ją wprost uwielbiam! Kiedy poznaliśmy się z moim Edusiem, często chodziliśmy na cmentarz, bo był tam grób, którym się wtedy opiekowałam. Któregoś razu zaczęliśmy sobie planować dalsze wspólne życie, łącznie z tym, że zakończymy je we wspólnym grobie. To było kilkadziesiąt lat temu! Moim zdaniem taka obietnica – dotrzymana – to największy dowód miłości. Niektórym parom się to udaje. Nam z Edkiem w sumie też.
Obietnica: „chcę się z tobą zestarzeć”, to coś więcej niż: „chcę spędzić z tobą całe życie”. To także zgoda na to, że będziemy się zmieniać – wewnętrznie, zewnętrznie, czasem też niedołężnieć.
Ależ oczywiście. W dodatku to taki komunikat, że to jest w porządku, że to będzie fajna przygoda. Zgoda na przemijanie to wyraz naszej dojrzałości. Pewnie, że pod pewnymi względami będzie trudniej, ale pod innymi będzie łatwiej. Oskarowi i Sarze to się nie udało, bo ona wybrała siebie, a on wybrał nie ją.
W jednej ze scen Oskar mówi: „Jestem za stary, żeby myśleć o szczęściu”.
Największym błędem ludzkości jest to, że się nas nie wychowuje do coraz większego szczęścia w starości. Że się ze starości nie korzysta, że się ją postponuje, umniejsza. Przecież życie ludzkie idzie ku czemuś, nie od czegoś. Nie jest tak, że młodzi mają najlepiej, a potem jest tylko gorzej. Nie, potem jest coraz lepiej.
Nas się wręcz straszy starością, tym, że jest nieestetyczna i nikomu niepotrzebna, bo nieproduktywna.
Ależ ona jest produktywna, tylko w innych sferach, niż byśmy oczekiwali. Na przykład w duchowej. Nie zgadzam się też, że starość jest nieestetyczna. Nas się chroni przed zdjęciami czy filmami ze starymi ludźmi. Tymczasem kiedy sobie taki film obejrzysz, od razu ich pokochasz. Po pięciu minutach oswoisz się z tym, jak wyglądają, wystarczy, że się uśmiechną, zatańczą, przytulą… Starzy ludzie potrafią być piękni, tak samo jak młodzi. Jeśli sobie obrzydzamy starość, to robimy to tak naprawdę przeciwko sobie.
Nie powiedziałyśmy jeszcze, że wybór opcji terapii antygeriatrycznej w naszym filmie ma swoją cenę – stajesz się na zawsze młoda, ale za to twoje życie definitywnie kończy się w wieku 70 lat. Nagle, tak jakby ci ktoś prąd wyłączył. Jak sądzisz, lżej się wtedy żyje?
Nie, wtedy żyje się o wiele ciężej. Oczywiście wszyscy mamy świadomość nieuniknioności śmierci, ale nie wiemy, kiedy to się dokładnie stanie i jak. To – jak mówisz – wyłączenie prądu dla mnie wygląda niczym koszmar. Pokazuje, że ci wszyscy ludzie po kuracji antygeriatrycznej są właściwie nieprawdziwi – przecież tak się wyłącza maszyny, nie ludzi. Poza tym taka śmierć nie robi wrażenia. Ktoś upada, nikt nawet nie spojrzy, przyjeżdża samochód, ktoś inny z niego wysiada, pakuje ciało do worka, zasuwa zamek i go stamtąd zabiera.
Nie należy znać daty swojej śmierci. Nie wiem, czy nie umrę jutro, ale jak świeci słońce, to ja się z tego cieszę. A oni, ci „odmłodzeni”, nie cieszą się z niczego. Zwłaszcza Oskar, który – wiemy o tym jako widzowie – zbliża się do siedemdziesiątki.
A nie jest tak, że jeśli wiesz, ile czasu ci zostało, to starasz się go lepiej wykorzystać?
Nie, to jest wtedy o wiele trudniejsze. Napisałam w jednym wierszu: „Nie żyję ku śmierci, choć jej nie unikam”. Ale umiem to robić właśnie dlatego, że ta śmierć jest niewiadoma. Wtedy może być przyjaciółką, nie wrogiem.
Dobrze, że jest śmierć, i dobrze, że jest starość. W dodatku tę starość szykujemy sobie przez całe życie. Żyjąc tak, a nie inaczej. Dlatego ci, którzy są niezadowoleni z siebie i swojego życia, mają ją smutną.
Do jakich wniosków chciałabyś, by widzowie doszli, oglądając „Czas, który nie nadszedł”? Do refleksji nad przemijaniem, starością?
Najbardziej – do refleksji nad sensem życia. Na czym ono polega?
A na czym polega według ciebie?
Życie trzeba po prostu przeżyć, najpełniej jak się da. Traktować je z szacunkiem, zaciekawieniem. Ktoś powie, że przecież nic od nas nie zależy. Nieprawda. Na jeden element mamy wpływ zawsze – na siebie.
Katarzyna Miller, psycholożka, psychoterapeutka, pisarka, filozofka, poetka. Autorka wielu książek i poradników psychologicznych, m.in. „Instrukcja obsługi toksycznych ludzi” czy „Daj się pokochać, dziewczyno” (Wydawnictwo Zwierciadło)