„Czy mogę wziąć tabletkę o innej porze niż zawsze? Co jeśli zdarzy się dzień, w którym w ogóle o niej zapomnę? Czy lek przestaje wtedy działać i trzeba brać podwójną dawkę?”. Takie pytania często pojawiają się u osób regularnie przyjmujących leki i budzą sporo niepewności. Poznaj na nie (naukową) odpowiedź!
Najpierw warto odpowiedzieć na pytanie o to, czy i dlaczego czas, w którym weźmiemy daną tabletkę, ma znaczenie. Tym zagadnieniem zajmuje się nawet osobna dziedzina nauki – chronofarmakologia. Wyniki badań zajmujących się nią specjalistów wskazują, że tak – pora przyjęcia leku ma znaczenie. Ludzki organizm nie działa bowiem tak samo przez 24 godziny, co oznacza, że w różnych porach dnia organizm w różnym stopniu wchłania leki i wykazuje zmienną aktywność receptorów. W ciągu doby zmienia się także poziom wydzielanych hormonów, enzymów, metabolizm w wątrobie. Przez rytm dobowy ta sama dawka leku może więc w różnym stopniu działać na organizm.
Ma to szczególne znaczenie w przypadku kilku rodzajów leków. Należą do nich m.in. niektóre leki na cukrzycę typu 2, które przyjmuje się podczas posiłków. Z kolei statyny (lekami na cholesterol) dobrze zażywać wieczorem – synteza cholesterolu rośnie nocą. Rano i na czczo lepiej wchłaniają się z kolei inhibitory pompy protonowej, czyli leki stosowane na zgagę, refluks, w chorobie wrzodowej.
Ale spokojnie – mimo że wskazana jest systematyczność, to nawet w przypadku powyższych leków raczej nie zaszkodzisz swojemu zdrowiu, jeśli zażyjesz farmaceutyk o innej godzinie niż zazwyczaj. Badania ze wspomnianej chronofarmakologii mówią jasno: ważniejszy od czasu „zegarowego” jest ten fizjologiczny, związany z porą dnia.
Kilka godzin w jedną czy drugą stronę nie powinno robić różnicy. Organizm zwykle toleruje takie odchylenia, bo liczy się tzw. okno terapeutyczne, pozwalające na pewną elastyczność w działaniu leku. „Okno terapeutyczne” to czas, gdy we krwi utrzymuje się jeszcze „rezerwa” leku.
Przeglądy z zakresu chronofarmakologii, publikowane m.in. przez zespoły badawcze z ośrodków takich jak Harvard Medical School czy Université Paris-Saclay, wskazują, że choć rytmy dobowe mogą modulować stężenie danych substancji we krwi, to w większości terapii klinicznie istotne znaczenie ma regularność przyjmowania leku, a nie dokładna godzina. Różnice kilku godzin zwykle nie wpływają na skuteczność leczenia, jeśli nie dochodzi do pominięć dawek.
Oczywiście zawsze pamiętaj o tym, by dokładnie czytać ulotkę dołączoną do leku, a wszelkie wątpliwości dotyczące przyjmowania medykamentów skonsultować z lekarzem.
Najlepiej tego nie robić, ale – jak wspomniano wyżej – zazwyczaj jednorazowe pominięcie dawki leku nie skutkuje utratą efektu jego działania. Zwłaszcza w przypadku medykamentów o dłuższym działaniu, gdy we krwi nadal krąży „rezerwa” danej substancji. Ważniejsza od jednej, wyjątkowej sytuacji jest regularność stosowania farmaceutyku.
Badania poświęcone temu, jak pacjenci przestrzegają przyjmowania leków, wskazują, że pominięcia pojedynczej dawki zdarzają się często i zwykle nie są istotne klinicznie. Problem zaczyna się dopiero, gdy takie sytuacje się powtarzają.
Uwaga! Są jednak leki, w których regularność ma ogromne znaczenie i pominięcie dawki może wpłynąć na skuteczność terapii. Jeśli je przyjmujesz, zapewne wiesz już to od swojego lekarza, ale do takich specyfików należą m.in. niektóre leki przeciwpadaczkowe, kardiologiczne. Regularność jest również bardzo ważna w przypadku insulinoterapii.
A co z tabletkami antykoncepcyjnymi, przyjmowanymi przez wiele kobiet? W ich przypadku znaczenie pory przyjęcia zależy od ich rodzaju. Tabletki dwuskładnikowe (z estrogenem i progestagenem) mają stosunkowo duży „bufor czasowy”, dlatego kilkugodzinne przesunięcie w przyjęciu dawki zwykle nie obniża ich skuteczności, o ile tabletki są przyjmowane regularnie każdego dnia.
Inaczej jest w przypadku tzw. minipigułek, czyli tabletek jednoskładnikowych zawierających wyłącznie progestagen. Tu okno czasowe jest węższe, a opóźnienie przyjęcia pigułki może mieć większe znaczenie dla utrzymania skuteczności antykoncepcji. Dlatego zaleca się ich przyjmowanie o możliwie stałej porze dnia.
Nie ma na to pytanie uniwersalnej odpowiedzi – wszystko zależy od rodzaju leku, jego czasu działania, choroby. Zazwyczaj zaleca się przyjęcie pominiętej dawki, gdy się o niej przypomni, a potem kolejnej już o stałym czasie. Zawsze jednak należy takie przypadki skonsultować ze swoim lekarzem.
Podsumowując: najważniejsze są trzy rzeczy, czyli: regularność przyjmowania leku, unikanie pomijania dawek oraz stosowanie się do zaleceń lekarza, dotyczących konkretnego preparatu.
Pora dnia ma znaczenie tylko w wybranych przypadkach i zawsze wynika z mechanizmu działania medykamentu, a nie z samej zasady przyjmowania go zawsze o tej samej godzinie, co do minuty.