Przyjęło się uważać, że narcyzi żyją w błogiej nieświadomości i nie zdają sobie sprawy z tego, jak bardzo potrafią ranić innych. Czy rzeczywiście nie dostrzegają własnych wad? Ustalenia psychologów sugerują, że prawda może być znacznie bardziej niepokojąca.
Narcyzi bywają aroganccy, skupieni na sobie i spragnieni podziwu. Potrafią ranić partnerów, przyjaciół i współpracowników, a ich zachowania często pozostawiają po sobie emocjonalne spustoszenie. – To trochę jak choroba, przy której chorujący czuje się całkiem dobrze, natomiast cierpią ludzie wokół niego – mówi psycholog Keith Campbell. Nic więc dziwnego, że wiele osób zastanawia się, czy oni naprawdę nie zdają sobie sprawy z tego, jacy są. A może po prostu nie chcą tego dostrzec? Badania psychologiczne dają zaskakującą odpowiedź.
Przez lata narcyzm bywał przedstawiany jako rodzaj ślepoty na samego siebie. Tymczasem badania pokazują coś zupełnie innego. Wbrew powszechnemu przekonaniu osoby o wysokim poziomie narcyzmu zazwyczaj doskonale wiedzą, że są narcyzami. Co więcej, często wcale nie uważają tego za za coś złego.
– Badania sugerują, że osoby narcystyczne są świadome swojego narcyzmu i nie postrzegają go jako problemu – pisze prof. Gwendolyn Seidman z Uniwersytetu Stanowego Michigan.
Osoby o nasilonych cechach narcystycznych trafnie opisują własne zachowania. Przyznają, że są bardziej skłonne do przechwalania się, wyolbrzymiania swoich osiągnięć czy krytykowania innych. Co ciekawe, ich samoocena w dużej mierze pokrywa się z opiniami otoczenia. Zarówno osoby, które dopiero je poznają, jak i bliscy znajomi czy członkowie rodziny często postrzegają je dokładnie w taki sposób, w jaki same siebie opisują.
Psychologowie od lat badają narcyzm za pomocą specjalnych kwestionariuszy. Powstała nawet uproszczona metoda, w której uczestnicy odpowiadają na jedno pozornie banalne stwierdzenie: „Jestem narcyzem”. Wyniki okazały się jednoznaczne. Osoby, które otwarcie zgadzały się z takim określeniem, uzyskiwały jednocześnie wysokie wyniki w bardziej rozbudowanych testach mierzących narcyzm. Innymi słowy, jeśli ktoś bez oporów mówi o sobie, że jest narcyzem, istnieje duże prawdopodobieństwo, że rzeczywiście posiada silnie rozwinięte cechy narcystyczne.
Najciekawsze jest jednak to, że narcyzi niekoniecznie postrzegają swoje cechy jako coś niepożądanego. Zdają sobie sprawę, że arogancja czy skłonność do wywyższania się nie budzą sympatii. Nie mają złudzeń, że takie zachowania mogą szkodzić relacjom.
– Osoby o wysokim poziomie narcyzmu są równie świadome jak inni, że te cechy mogą negatywnie wpływać na otoczenie. Jednocześnie znacznie częściej postrzegają je jako korzystne dla samych siebie – wyjaśnia psycholożka.
Jednocześnie są przekonani, że te same cechy pomagają im osiągać osobiste korzyści. Dają poczucie wyjątkowości, zwiększają szanse na zdobycie prestiżu i pozwalają wyróżnić się na tle innych. W niektórych badaniach osoby o wysokim poziomie narcyzmu deklarowały wręcz, że ich „idealne ja” byłoby jeszcze bardziej pewne siebie, bardziej aroganckie i jeszcze chętniej podkreślałoby własne sukcesy.
Narcyzi mają tendencję do zawyżania oceny własnej inteligencji, atrakcyjności czy charyzmy. Co jednak znamienne, nie przypisują sobie szczególnie wysokiego poziomu życzliwości lub uczciwości. Psycholodzy zauważyli, że dla takich osób znacznie ważniejszy od bycia miłym jest status społeczny. W relacjach romantycznych większą wagę przykładają do atrakcyjności i pozycji partnera niż do jego ciepła czy troskliwości.
– Narcyzi po prostu nie uważają, że bycie miłą osobą jest szczególnie ważne – zauważa prof. Seidman.
W życiu częściej dążą do bogactwa, sławy i uznania niż do budowania bliskich więzi lub działania na rzecz innych. To właśnie osiąganie prestiżu daje im największą satysfakcję.
Filmy i seriale często przedstawiają narcyzów jako osoby, które pod maską pewności siebie ukrywają głębokie kompleksy. Jednak wyniki badań nie potwierdzają tej teorii. Analizy wykorzystujące metody badające nieświadome przekonania o sobie wskazują, że osoby narcystyczne zazwyczaj naprawdę mają o sobie bardzo dobre zdanie. Zarówno świadomie, jak i nieświadomie przeceniają własną atrakcyjność, inteligencję czy zdolności przywódcze. Nie oznacza to jednak, że równie wysoko cenią empatię lub serdeczność. Te cechy po prostu nie znajdują się wysoko na ich liście priorytetów.
Eksperci podkreślają, że osoby narcystyczne często doskonale zdają sobie sprawę z tego, że inni mogą uważać je za aroganckie czy trudne we współżyciu. Problem polega na tym, że nie postrzegają tego jako czegoś wymagającego zmiany. – Narcyzi często doskonale wiedzą, że są trudni w relacjach, ale jednocześnie wiedzą, że te same cechy pomagają im zdobywać status, na którym najbardziej im zależy. Z ich perspektywy to nie wada, lecz zaleta – podsumowuje prof. Gwendolyn Seidman.
Źródło: Gwendolyn Seidman, „Do Narcissists Know They're Narcissistic?”, psychologytoday.com [dostęp: 19.06.2026]