Autyzm nie ma jednego oblicza. Niektóre osoby potrzebują dużego wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, inne przez lata pozostają niezdiagnozowane. Dlatego specjaliści od lat udoskonalają sposób opisywania i diagnozowania spektrum autyzmu. Jednym z efektów tego procesu było zastąpienie triady autystycznej diadą autystyczną. Na czym dokładnie polegała ta zmiana? Czy diagnozy postawione przed jej wprowadzeniem są aktualne?
Autyzm to zaburzenie neurorozwojowe wpływające na sposób, w jaki człowiek wchodzi w relacje z innymi ludźmi, odbiera otaczający świat oraz przetwarza i interpretuje bodźce sensoryczne. Objawy mogą mieć bardzo różne nasilenie, dlatego postawienie diagnozy bywa trudne. Triada autystyczna jest z kolei z narzędzi, które w tym pomagają.
Koncepcja triady autystycznej została opracowana w 1979 roku przez dr Judith Gould i dr Lornę Wing podczas badań nad częstością występowania autyzmu wśród dzieci w jednej z dzielnic Londynu. Badaczki zauważyły, że u wielu z nich powtarzał się ten sam zestaw trudności dotyczących interakcji społecznych, komunikacji oraz wyobraźni.
Co ciekawe, dzieci te nie odpowiadały klasycznemu opisowi autyzmu autorstwa Leo Kannera. Chodzi o pierwszy naukowy opis autyzmu, obejmujący głównie dzieci z bardziej wyraźnymi i nasilonymi trudnościami.
Badania Lorny Wing i Judith Gould sprawiły, że zaczęto postrzegać autyzm jako spektrum, a nie zaburzenie o jednym, ściśle określonym obrazie.
Choć obecnie eksperci stosują bardziej zaawansowane kryteria diagnostyczne, triada autystyczna wciąż pozostaje niezwykle pomocna w rozumieniu i rozpoznawaniu tego zaburzenia.
Na początku warto podkreślić, że każda osoba w spektrum autyzmu jest inna. Ponadto objawy mogą zmieniać się z wiekiem lub zależnie od sytuacji. U większości osób w spektrum obserwuje się jednak przynajmniej część cech charakterystycznych dla każdego z tych trzech obszarów.
1. Problemy w komunikacji
Osoby w spektrum autyzmu doświadczają trudności w komunikacji z innymi ludźmi. Mogą one przejawiać się między innymi tym, że:
- mają problem z odczytywaniem mimiki twarzy, mowy ciała, gestów czy tonu głosu,
- nie odczuwają potrzeby częstego komunikowania się z innymi,
- mają trudność z wyrażaniem własnych emocji,
- częściej mówią „do ludzi”, niż prowadzą z nimi dialog,
- nie zawsze rozumieją emocje i przekonania innych osób.
Niektóre osoby w spektrum mówią swobodnie, inne komunikują się w ograniczonym stopniu lub pozostają niewerbalne.
Kłopoty w porozumiewaniu się często są źródłem dużej frustracji osób w spektrum autyzmu. Dlatego warto wychodzić naprzeciw ich potrzebom i dostosowywać sposób komunikacji. Dobrze jest mówić prostymi i jednoznacznymi zdaniami, a także spokojnie dopytywać, aby upewnić się, że właściwie zrozumieliśmy, co rozmówca chce nam przekazać.
2. Słabo rozwinięta wyobraźnia społeczna
Ten obszar triady autystycznej bywa także nazywany ślepotą umysłu (mindblindness) i obejmuje:
- trudności z wyobrażeniem sobie sytuacji z perspektywy drugiej osoby,
- trudności ze zrozumieniem, że inni ludzie mają własne myśli, przekonania i uczucia,
- trudności z tzw. teorią umysłu (Theory of Mind), czyli zdolnością rozpoznawania stanów psychicznych innych osób,
- sztywne myślenie i trudności z akceptowaniem zmian rutyny wynikające z problemów z wyobrażeniem sobie alternatywnego przebiegu wydarzeń,
- tendencję do dosłownego interpretowania wypowiedzi zamiast odczytywania ich ukrytego znaczenia.
Ślepota umysłu może przejawiać się tym, że osoba w spektrum autyzmu mówi rzeczy odbierane przez otoczenie jako niestosowne, ma trudność z dostosowaniem swojego zachowania do potrzeb innych albo reaguje nieadekwatnie do sytuacji.
3. Problemy w interakcjach społecznych
Kolejnym obszarem, w którym osoby w spektrum autyzmu mogą doświadczać wyzwań, są interakcje społeczne. Nie wynikają one z braku chęci nawiązywania relacji, lecz z odmiennego sposobu odbierania i interpretowania zachowań innych ludzi.
Trudności te mogą obejmować m.in.:
- problemy ze zrozumieniem, co inni mają na myśli – zarówno poprzez słowa, jak i mowę ciała,
- ograniczone rozumienie niepisanych zasad i norm społecznych,
- trudności z nawiązywaniem i podtrzymywaniem przyjaźni oraz innych relacji,
- problemy z odczytywaniem sygnałów społecznych,
- nieświadome naruszanie przestrzeni osobistej lub dotykanie innych osób w sytuacjach, w których nie jest to społecznie akceptowane.
W codziennych kontaktach z osobą w spektrum pomocna jest otwarta i bezpośrednia komunikacja. Warto mówić wprost o swoich uczuciach i oczekiwaniach, a także uprzedzać o zmianach planów oraz dokładnie wyjaśniać, na czym będą one polegały.
W 2013 roku opublikowano piątą edycję klasyfikacji zaburzeń psychicznych DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Zgodnie z nowymi kryteriami triada autystyczna została zastąpiona diadą autystyczną.
Obszary dawnej triady połączono w jeden, obejmujący trudności w komunikacji społecznej i interakcjach społecznych. Drugą kategorię stanowią ograniczone i powtarzalne wzorce zachowań, zainteresowań oraz aktywności.
Do ograniczonych i powtarzalnych wzorców zachowań należą m.in.:
- wykonywanie powtarzalnych rytuałów i czynności, których przerwanie wywołuje silny stres,
- nietypowe reakcje na bodźce sensoryczne, takie jak ból, temperatura, dźwięki czy różne faktury,
- sztywne schematy myślenia, np. konieczność codziennego wybierania tej samej trasy,
- zachowania o charakterze kompulsywnym lub potrzeba zachowania określonego porządku, np. ustawianie przedmiotów w ściśle określonej kolejności,
- bardzo intensywne, zawężone zainteresowania,
- powtarzalne ruchy ciała lub wielokrotne powtarzanie tych samych słów i zwrotów,
- silne przywiązanie do rutyny i zasad, od których trudno odstąpić.
Warto podkreślić, że wprowadzenie nowych kryteriów diagnostycznych nie unieważniło wcześniej postawionych diagnoz autyzmu. Diada autystyczna ma przede wszystkim ułatwić rozpoznawanie spektrum autyzmu u osób, które dotychczas nie zostały zdiagnozowane, oraz lepiej określać ich potrzeby i zakres niezbędnego wsparcia.
Pamiętaj, że opisane kryteria nie służą do samodzielnego stawiania diagnozy. Jeśli zauważasz cechy charakterystyczne dla spektrum autyzmu u siebie lub u swojego dziecka, umów się na konsultację ze specjalistą, który przeprowadzi odpowiednią diagnozę.
Rozpoznanie autyzmu może postawić wyłącznie odpowiednio wykwalifikowany specjalista na podstawie wywiadu, obserwacji oraz specjalistycznych narzędzi diagnostycznych.
Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji z wykwalifikowanym specjalistą. W przypadku problemów emocjonalnych, psychicznych lub trudności w codziennym funkcjonowaniu zalecamy kontakt z psychologiem, terapeutą lub lekarzem.
Artykuł napisany z wykorzystaniem: Sarah Norman, „What is the Triad of Impairments in autism?”, augmentive.io [dostęp 8.07.2026].